|

گفت‌وگو با عباس صفاري به‌مناسبت انتشار ترجمه‌اش از شعر اعراب آندلس

راه بی‌بازگشت کلاسیک‌ها

پيام حيدرقزويني

«خون انار» عنوان مجموعه‌شعری از اعراب آندلس است که مدتی پیش با ترجمه عباس صفاری توسط نشر چشمه منتشر شد. صفاری از سال‌ها پیش در قالب یک پروژه به ترجمه شعر شاعران شرق باستان مشغول است و پیش از این شعرهایی از شاعران کلاسیک ژاپن، اعراب جاهلی، مصر، چین و... با ترجمه او منتشر شده بود. «خون انار» مجموعه‌ای است که نمونه‌های درخشانی از شعر اعراب آندلس از قرن دهم تا قرن سیزدهم میلادی را دربر گرفته است. این شعرها تا دهه‌های ابتدایی قرن بیستم ناشناس و از یاد رفته بودند تا اینکه در سال 1928 امیلیو گارسیا گومز، شاعر و زبان‌شناس اسپانیایی، در قاهره به یکی از نسخه‌های دست‌نویس این کتاب برمی‌خورد و آنها را از عربی به اسپانیایی ترجمه می‌کند. ترجمه گومز در سال 1930 در مادرید منتشر شد و به‌واسطه این ترجمه این اشعار دوباره احیا شدند و تأثیری عمیق و ملموس بر شعر اسپانیا گذاشتند. گومز به نسلی از شاعران و هنرمندان اسپانیایی تعلق دارد که به هنرمندان نسل 27 معروف‌اند و چهره‌های مشهوری مثل فدریکو گارسیا لورکا، رافائل آلبرتی، لوئی بونوئل و سالوادور دالی نیز به همین نسل تعلق دارند. شعر اعراب آندلس تأثیر زیادی بر این هنرمندان و شاعران و خاصه لورکا داشت تا جایی که او قصاید و غزلیاتی به شیوه آن اشعار سرود و آن‌ها را با عنوان «دیوان اشعار تمریت» منتشر کرد. «خون انار» عنوانی است که صفاری برای ترجمه‌اش از این مجموعه انتخاب کرده و دلیل انتخاب او نیز ارتباطی است که لورکا و زادگاهش آندلس با دو کلمه خون و انار داشته‌اند. این عنوان یادآور سطری از یکی از شعرهای لورکا هم هست که شاملو سال‌ها پیش آن را ترجمه کرده بود و صفاری در پیشانی کتاب آن را آورده است: «انار اما خون است/ خون قدسی ملکوت». به مناسبت انتشار «خون انار» با عباس صفاری درباره دلیل توجه‌اش به اشعار کلاسیک شرقی و مشخصا شعر اعراب آندلس گفت‌وگو کرده‌ایم. صفاری در جایی از این گفت‌وگو درباره اهمیت سنت ادبی می‌‌گوید: «زیربنای هر حرکت نوین و حتا آوانگاردی، چه در عرصه هنر و چه در عرصه تولید و صنعت، سنت و سابقه است. جای تأسف بسیار است که می‌گویید شاعران این روزگار آنگونه که باید به ادب کلاسیک‌مان توجه ندارند. اشاره شما به گمانم بیشتر متوجه نسل جوان و تازه‌کار است. اگر این‌طور باشد غالبا پس از چاپ یکی دو کتاب و فروکش‌کردن تعجیل و تب‌و‌تاب‌های اولیه دو راه بیشتر نمی‌ماند. یا رها می‌کنند و می‌روند دنبال کاروبارشان یا تصمیم می‌گیرند قدم در راه بی‌بازگشت بگذارند و آنجاست که چاره‌ای ندارند مگر این‌که بروند سروقت کلاسیک‌ها».

پيش‌ از اين مجموعه شعرهايي از شاعران كلاسيك ژاپن، مصر باستان، چين و... با ترجمه شما منتشر شده بود و به‌تازگي هم مجموعه‌اي از شعر اعراب آندلس را ترجمه كرده‌ايد. به‌نظر مي‌رسد كه ترجمه اشعار كلاسيكي كه كمتر مورد توجه بوده‌اند به عنوان يك پروژه در اين سال‌ها برايتان مطرح بوده است. دليل علاقه شما به اين اشعار چيست و بر اساس چه ضرورتي به سراغ ترجمه اين دفترهاي شعر رفته‌ايد؟
این پروژه را من حدود بیست سال پیش با ترجمه مجموعه‌ای از تنکاهای ژاپنی شروع کردم که سراینده آنها دو شاعر زن از دربار «هیان» بودند. یعنی دوره‌ای که شاعران مرد کسر شأن‌شان بود که به زبان مادری خود شعر بنویسند و اشعار و متون مذهبی ژاپن کماکان به زبان چینی مکتوب می‌شد. پس از انتشار آن مجموعه هنوز هدف مشخصی برای کتاب بعدی نداشتم تا این‌که به صورت تصادفی به مجموعه‌ای از شعر غنايی مصر باستان با ترجمه ازرا پاوند برخورد کردم و به این نکته پی بردم که ما از آغاز کار ترجمه در دوران قاجار همواره گرایش‌مان به متون تمدن‌های مغرب‌زمین بوده است و از تولیدات کشورهای همسایه و غالبا هم‌سرنوشت خود به‌رغم وجوه اشتراک عقیدتی و فرهنگی غافل مانده‌ایم. در آن زمان تعداد کتاب‌هايی که از شعر غنايی و کهن این تمدن‌ها در ایران منتشر شده باشد از تعداد انگشتان یک دست هم تجاوز نمی‌کرد. همین امر سبب شد که کار ترجمه را یکسره اختصاص بدهم به اشعار غنايی شرق باستان که درحال‌حاضر شامل هفت مجموعه است از تمدن‌های مصر، اعراب جاهلی، هند، ژاپن، چین، آندلس و آخرین آن‌ها منظومه‌ای‌ است از تمدن سومر که اخیرا با عنوان «عروس چوپان‌ها» به وسیله نشر ثالث به بازار آمده است.
«خون انار» عنوان ترجمه شما از شعر اعراب آندلس است. خون انار يادآور شعري از لوركا است كه در پيشاني كتاب هم آن را آورده‌ايد: «انار اما خون است/ خون قدسي ملكوت»؛ چرا اين عنوان را براي اين ترجمه انتخاب كرديد و عنوان اصلي كتاب چيست؟
عنوان اصلی کتاب که ابن‌سعید آن را انتخاب کرده «رایات المبارزین و غایات الممیّزین» بوده است که گومز نیز از همین عنوان عربی استفاده کرده است. ترجمه فارسی- عربی‌اش می‌شود چیزی مثل پرچم مبارزان و مقصد ممیّزان. اما انتخاب عنوان «خون انار» بیش‌تر به‌خاطر رابطه‌ای است که لورکا با این مجموعه داشته است و همچنین رابطه‌ای که لورکا و زادگاهش آندلس با این دو کلمه خون و انار دارند. «عروسی خون» و شعر بلند و دراماتیک «انار» فقط دو نمونه از این ارتباط گسترده است.
اميليو گارسيا گومز را به‌نوعي مي‌توان احياكننده شعر اعراب آندلس دانست و شما هم در مقدمه‌تان نوشته‌ايد كه اين كتاب توسط او در سال 1928 مجددا كشف مي‌شود و كمي بعد خود او ترجمه‌اي از اين اشعار به دست مي‌دهد. آيا گومز اين اشعار را مستقيما از زبان عربي ترجمه كرده بود؟ او به عنوان یک شاعرِ اسپانیایی چگونه با زبان عربي آشنا شده بود؟
این‌که یک شاعر یا پژوهشگر اروپايی به چندین زبان آشنايی داشته باشد امر خارق‌العاده‌ای نیست. بسیاری از متون کلاسیک خودمان را اروپايی‌ها تصحیح کردند. ما داریم از زمانه‌ای یاد می‌کنیم که دوران اوج مدرنیسم در اروپاست و یکی از اهداف مدرنیست‌ها یادگیری و آشنايی با فرهنگ و تمدن‌های شرقی است که تاثیر آن را در کارهای ازرا پاوند، بورخس، کیپلینگ، گوگن و مودیلانی می‌توان به وضوح دید. اما در پاسخ به سؤال شما، بله گومز آن را مستقیما از عربی ترجمه کرده است. اما تسلط او بر این زبان در چه حدوحدودی بوده است من خبر ندارم.
آيا تا پيش از آنكه گومز اين اشعار را ترجمه كند، شعر اعراب آندلس براي شاعران اسپانيايي كاملا ناشناس بود؟
احتمالا به صورت پراکنده و هرازگاهی در نشریات و تذکره‌ها چیزهايی چاپ شده باشد. اما به صورت یک کتاب که فقط به شعر آندلس اختصاص داشته باشد «رایات المبارزین» نخستین مجموعه است.
در مقدمه كتاب اشاره كرده‌ايد كه گومز متعلق به نسلي از شاعران و هنرمندان اسپانيايي است كه به هنرمندان نسل 27 مشهورند و بسياري‌شان چهر‌ه‌هاي درخشان ادبيات و هنر اسپانيا به شمار مي‌روند. گومز به عنوان شاعر چه جايگاهي در شعر اسپانيايي‌زبان دارد؟
من این کتاب را از روی متن انگلیسی‌اش به فارسی ترجمه کرده‌ام و به علت عدم آشنايی با زبان اسپانیايی امکان تحقیق درباره گومز را نداشته‌ام. در همین حد می‌دانم که شهرتش را بیشتر مدیون ترجمه و نقد و جستارهای ادبی است تا شعر.
استعاره و تصويرسازي‌هاي قدرتمند از ويژگي‌هاي چشمگير شعر اعراب آندلس است. چه ویژگی‌هایی در اين اشعار بیش از همه مورد توجه شاعران اسپانیایی قرار گرفته است؟
مدرنیست‌های اروپا و از جمله اسپانیا در آغاز کار جنبش، که در عرصه شعر ازرا پاوند پرچمدار آن بود بیش از هر عنصر دیگری به تصویر و ایماژ گرایش داشتند و ایماژیسم برای دوره کوتاهی فرم محبوب زمانه بود. اما دیری نپايید که به محدودیت‌های ایماژ پی بردند و استعاره به سرعت جای ایماژ را در شعر و ادب زمانه اشغال کرد و هنوز که هنوز است در کماکان بر همان پاشنه می‌چرخد. امری که متاسفانه ما در ایران نسبت به آن توجه کافی نداشته‌ایم. اگرچه قدرت تصویرسازی درخشان این مجموعه را نمی‌توان نادیده گرفت اما به گمان من وجه استعاری این مجموعه بر دیگر اسباب و ادواتی که در آن به کار گرفته شده می‌چربد و به گفته آلبرتی همین بخش است که بیشتر مورد توجه آنها بوده است.
آیا تاثیر شعرهای شاعران عرب آندلس هنوز در شاعران اسپانیایی دیده می‌شود؟
نمی‌دانم منظور شما شعر اسپانیاست، یا شاعران اسپانیايی‌زبان. درواقع پایتخت شعر و ادب اسپانیايی سال‌هاست که با حضور بزرگانی مانند بورخس، اوکتاویو پاز، نرودا، مارکز، فوئنتس و بسیاری دیگر از مادرید به مکزیکوسیتی که مرکز عمده نشر آمریکای جنوبی است نقل‌مکان کرده است. دیگر به دشواری می‌توان ردپای کتاب کوچکی را که صد سال پیش در اروپا منتشر شده در آثار امروزی یافت. به فرض هم که چیزی پیدا شود از چندین کانال دیگر گذشته و رنگ‌وبوی دیگری به خود گرفته است. آنچه می‌توان با قاطعیت گفت این است که این کتاب نیز مانند هر اثر برجسته دیگری تاثیری را که باید بگذارد گذاشته است. چه مستقیم و چه غیرمستقیم.
يكي ديگر از نكاتي كه در مقدمه به آن اشاره كرده‌ايد و توجهم را جلب كرد، توجه شاعران نسل 27 به شعر اعراب آندلس و به‌طوركلي سنت‌هاي شعري‌شان بوده است و اين يكي از نقاط عطف كار اين شاعران به‌شمار مي‌رود. اما ادبيات سال‌هاي اخير ما كم‌تر به سنت‌هاي ادبي‌مان توجه كرده و انگار ارتباط غالب شاعران و نويسندگان ما با سنت‌ ادبي مختل شده است؛ درحالي‌كه در كار چهره‌هايي مثل نيما، شاملو، اخوان، سپانلو و... يا داستان‌نويسان مهم معاصرمان اين ارتباط به روشني وجود داشته است. نظرتان در اين مورد چيست؟
من در پاسخ به یکی از سؤالات شما در بالا اشاره‌ای کردم به اشتیاق مدرنیست‌ها برای آشنايی با تمدن‌های کهن مشرق‌زمین. این درواقع توصیه ازرا پاوند بود که شاعرها را تشویق می‌کرد به یادگیری و آموختن یکی از زبان‌های باستانی. باسیل بانتین، شاعر انگلیسی را نیز هم او بود که برای یادگرفتن فارسی و خواندن «شاهنامه» روانه ایران کرد. قصدم از این مقدمه‌چینی این است که بگویم زیربنای هر حرکت نوین و حتا آوانگاردی، چه در عرصه هنر و چه در عرصه تولید و صنعت، سنت و سابقه است. جای تأسف بسیار است که می‌گويید شاعران این روزگار آن‌گونه که باید به ادب کلاسیک‌مان توجه ندارند. اشاره شما به گمانم بیشتر متوجه نسل جوان و تازه‌کار است. اگر این‌طور باشد غالبا پس از چاپ یکی دو کتاب و فروکش‌کردن تعجیل و تب‌و‌تاب‌های اولیه دو راه بیشتر نمی‌ماند. یا رها می‌کنند و می‌روند دنبال کاروبارشان یا تصمیم می‌گیرند قدم در راه بی‌بازگشت بگذارند و آنجاست که چاره‌ای ندارند مگر بروند سروقت کلاسیک‌ها.
نظرتان درباره امكان‌پذيري ترجمه شعر چيست و آيا هر شعري قابليت ترجمه‌شدن دارد؟
بارها شنیده‌ایم که گفته‌اند ترجمه شعر یک نوع خیانت است. به گمان من اما خیانت هم اگر باشد ضررهای اجتناب از آن بیش از منافع آن است. تمدن‌های دنیا از طریق ترجمه است که از دستاوردهای همدیگر آگاه شده و از آنها سود برده‌اند. تمدن‌های ازتک و مایا را در قرن چهاردهم میلادی و در دوران اوج جبر و مثلثات و ریاضیات در این‌سوی جهان در نظر بگیرید، آنها به علت عدم دسترسی به دست‌آوردهای علمی تمدن‌های دیگر هنوز با چوب‌خط حساب‌وکتاب امپراتوری را نگه می‌داشته‌اند. ساکنان این کره خاکی برای بهبود شرایط خود چاره‌ای جز ترجمه ندارند. این است که به گمان من این مته به خشخاش‌ گذاشتن‌ها و خیانت‌پنداشتن‌ها را باید از سر به در کرد و با مسائل جهان امروزی برخورد منطقی‌تری داشته باشیم. کمال‌پرستی در امر ترجمه مقوله‌ای سانتی‌مانتال و بی‌معناست. ما باید تمام سعی و کوشش خود را به کار بگیریم تا جان کلام یک اثر را به صورتی که برای مخاطب قابل درک باشد از زبان مبدا به زبان مقصد منتقل کنیم. اگر مرحوم میرعلائی با ترجمه «سنگ آفتاب» به اوکتاویو پاز خیانت کرده است من حاضرم دست او را به‌خاطر این خیانت ببوسم.
در ترجمه شعر هميشه بين ترجمه آزاد و ترجمه لغت‌به‌لغت اختلاف‌نظر وجود داشته است. شما در ترجمه شعر چگونه عمل مي‌كنيد و به كدام‌يك از اين دو گرايش نزديك‌تر هستيد؟
ترجمه لغت‌به‌لغت یا آنچنان‌که مرسوم است نعل‌به‌نعل روش کار من نیست، اگرچه با آن مخالفت چندانی ندارم و معتقدم که اگر مترجم خود شاعر نیست بهتر است از این روش استفاده کند و مابقی کار را بگذارد به قدرت تخیل خواننده، اما در صورتی که مترجم خود شاعر باشد بهترین روش این است که مضمون را از شاعر خارجی بگیرد و بر اساس آن مضمون عاریتی با وفاداری و رعایت تمامی اجزای اثر شعر جدیدی در زبان مقصد تحویل مخاطب بدهد.
در ترجمه شعر، ترجمه از زبان واسطه چقدر ضروري است و آيا ترجمه از زبان واسطه انتقال سبك و لحن شاعر را دشوار نمي‌كند؟
از زبان واسطه حتی‌المقدور باید پرهیز کرد. تردیدی نیست که زبان واسطه ما را از متن اصلی دور می‌کند. مشکل ما اما این است که تا همین یکی دو دهه پیش به غیر از زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و عربی اصولا مترجمانی که به دیگر زبان‌های زنده دنیا تسلط داشته باشند نداشته‌ایم. در چنین شرایطی جز توسل به زبان واسطه چاره دیگری نبوده است.
تعدادی از اشعار این مجموعه را من سال‌ها پیش در «کارنامه» منتشر کردم و در مقدمه‌ای که بر آن نوشته بودم اظهار امیدواری کرده بودم که مترجمی مسلط به زبان عربی برود کل کتاب را ترجمه کند. وقتی پس از ده دوازده سال هیچ خبری از آن نشد و از آنجا که بخشی از پروژه من نیز بود مابقی کتاب را هم از انگلیسی ترجمه کردم.

شعری منتشرنشده از عباس صفاری
ترجیع‌بند اصوات سفر کرده تهران

تو دق‌دق و من حق‌حق
تو هی‌هی و من هو‌هو
تو کبک‌صفت بو‌بو
من فاخته‌سان کو‌کو
مولانا

پت‌پت لمپای رو به خاموشی
رَپ‌رَپ شعله هراسان والور
در برابر بادی که موذیانه
از درز بی‌درمان پنجره می‌وزد
هو‌هوی بخاری دبستان
تق‌تق چرخ درشکه
بر سنگفرش سبزه‌میدان
و قژ‌قژ چرخ‌فلکی لکنته
در انتهای کوچه خاکی
همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب جهانی دیگر

شُر‌شُر آب
در جوبارهای بریانک
پیش از آن که سر
از لوله‌های زیرزمینی درآورد
چرخش سنگ در آسیاب‌های آبی
تق‌تق چکشی کوچک
در دست‌های مراقبی که بند
بر قوری شکسته می‌زند
و صدای سایش مس
زیر پای رویگری دوره‌گرد

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

جغ‌جغی محکوم به فنا
در میان فرفره‌های کاغذی
پیش از آن که پلاستیک
حکم به خاموشی‌اش بدهد
وزوز چراغ زنبوری
بر چرخ دست‌فروش
بوق‌بوق درشکه
تیشه یخ‌شکن
کوبه دق‌الباب
کلون در
و چک‌چک آب
در طشت حمام عمومی

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

لق‌لق تلمبه چدنی
که می‌آشوبد
خواب ماهیان سرخ و سیاه را
ترکیدن ذرات زغال
در آتشگردان
و کهکشانی از جرقه‌های زرین
که شعله‌ور می‌کند حوض خانه را
تِر‌تِر وسپای قراضه پستچی
صدای رسیدن سوزن
به انتهای صفحه سی‌وسه دور
فِس‌فِس امشی در پشه‌بند سفید
و‌صدای به هم خوردن قلوه‌سنگ‌های صیقلی
در یک بازی دخترانه

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

مثل زبان‌های رو به زوال
که بی‌وارث می‌میرند
مثل دریاچه‌ای که می‌سوزد
و خاکستری از خود
بر جای نمی‌گذارد
مثل تنگ بلوری
که گربه‌ای بی‌خیال
از رف به زیر می‌اندازد و
پاش‌پاش می‌شود

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

«خون انار» عنوان مجموعه‌شعری از اعراب آندلس است که مدتی پیش با ترجمه عباس صفاری توسط نشر چشمه منتشر شد. صفاری از سال‌ها پیش در قالب یک پروژه به ترجمه شعر شاعران شرق باستان مشغول است و پیش از این شعرهایی از شاعران کلاسیک ژاپن، اعراب جاهلی، مصر، چین و... با ترجمه او منتشر شده بود. «خون انار» مجموعه‌ای است که نمونه‌های درخشانی از شعر اعراب آندلس از قرن دهم تا قرن سیزدهم میلادی را دربر گرفته است. این شعرها تا دهه‌های ابتدایی قرن بیستم ناشناس و از یاد رفته بودند تا اینکه در سال 1928 امیلیو گارسیا گومز، شاعر و زبان‌شناس اسپانیایی، در قاهره به یکی از نسخه‌های دست‌نویس این کتاب برمی‌خورد و آنها را از عربی به اسپانیایی ترجمه می‌کند. ترجمه گومز در سال 1930 در مادرید منتشر شد و به‌واسطه این ترجمه این اشعار دوباره احیا شدند و تأثیری عمیق و ملموس بر شعر اسپانیا گذاشتند. گومز به نسلی از شاعران و هنرمندان اسپانیایی تعلق دارد که به هنرمندان نسل 27 معروف‌اند و چهره‌های مشهوری مثل فدریکو گارسیا لورکا، رافائل آلبرتی، لوئی بونوئل و سالوادور دالی نیز به همین نسل تعلق دارند. شعر اعراب آندلس تأثیر زیادی بر این هنرمندان و شاعران و خاصه لورکا داشت تا جایی که او قصاید و غزلیاتی به شیوه آن اشعار سرود و آن‌ها را با عنوان «دیوان اشعار تمریت» منتشر کرد. «خون انار» عنوانی است که صفاری برای ترجمه‌اش از این مجموعه انتخاب کرده و دلیل انتخاب او نیز ارتباطی است که لورکا و زادگاهش آندلس با دو کلمه خون و انار داشته‌اند. این عنوان یادآور سطری از یکی از شعرهای لورکا هم هست که شاملو سال‌ها پیش آن را ترجمه کرده بود و صفاری در پیشانی کتاب آن را آورده است: «انار اما خون است/ خون قدسی ملکوت». به مناسبت انتشار «خون انار» با عباس صفاری درباره دلیل توجه‌اش به اشعار کلاسیک شرقی و مشخصا شعر اعراب آندلس گفت‌وگو کرده‌ایم. صفاری در جایی از این گفت‌وگو درباره اهمیت سنت ادبی می‌‌گوید: «زیربنای هر حرکت نوین و حتا آوانگاردی، چه در عرصه هنر و چه در عرصه تولید و صنعت، سنت و سابقه است. جای تأسف بسیار است که می‌گویید شاعران این روزگار آنگونه که باید به ادب کلاسیک‌مان توجه ندارند. اشاره شما به گمانم بیشتر متوجه نسل جوان و تازه‌کار است. اگر این‌طور باشد غالبا پس از چاپ یکی دو کتاب و فروکش‌کردن تعجیل و تب‌و‌تاب‌های اولیه دو راه بیشتر نمی‌ماند. یا رها می‌کنند و می‌روند دنبال کاروبارشان یا تصمیم می‌گیرند قدم در راه بی‌بازگشت بگذارند و آنجاست که چاره‌ای ندارند مگر این‌که بروند سروقت کلاسیک‌ها».

پيش‌ از اين مجموعه شعرهايي از شاعران كلاسيك ژاپن، مصر باستان، چين و... با ترجمه شما منتشر شده بود و به‌تازگي هم مجموعه‌اي از شعر اعراب آندلس را ترجمه كرده‌ايد. به‌نظر مي‌رسد كه ترجمه اشعار كلاسيكي كه كمتر مورد توجه بوده‌اند به عنوان يك پروژه در اين سال‌ها برايتان مطرح بوده است. دليل علاقه شما به اين اشعار چيست و بر اساس چه ضرورتي به سراغ ترجمه اين دفترهاي شعر رفته‌ايد؟
این پروژه را من حدود بیست سال پیش با ترجمه مجموعه‌ای از تنکاهای ژاپنی شروع کردم که سراینده آنها دو شاعر زن از دربار «هیان» بودند. یعنی دوره‌ای که شاعران مرد کسر شأن‌شان بود که به زبان مادری خود شعر بنویسند و اشعار و متون مذهبی ژاپن کماکان به زبان چینی مکتوب می‌شد. پس از انتشار آن مجموعه هنوز هدف مشخصی برای کتاب بعدی نداشتم تا این‌که به صورت تصادفی به مجموعه‌ای از شعر غنايی مصر باستان با ترجمه ازرا پاوند برخورد کردم و به این نکته پی بردم که ما از آغاز کار ترجمه در دوران قاجار همواره گرایش‌مان به متون تمدن‌های مغرب‌زمین بوده است و از تولیدات کشورهای همسایه و غالبا هم‌سرنوشت خود به‌رغم وجوه اشتراک عقیدتی و فرهنگی غافل مانده‌ایم. در آن زمان تعداد کتاب‌هايی که از شعر غنايی و کهن این تمدن‌ها در ایران منتشر شده باشد از تعداد انگشتان یک دست هم تجاوز نمی‌کرد. همین امر سبب شد که کار ترجمه را یکسره اختصاص بدهم به اشعار غنايی شرق باستان که درحال‌حاضر شامل هفت مجموعه است از تمدن‌های مصر، اعراب جاهلی، هند، ژاپن، چین، آندلس و آخرین آن‌ها منظومه‌ای‌ است از تمدن سومر که اخیرا با عنوان «عروس چوپان‌ها» به وسیله نشر ثالث به بازار آمده است.
«خون انار» عنوان ترجمه شما از شعر اعراب آندلس است. خون انار يادآور شعري از لوركا است كه در پيشاني كتاب هم آن را آورده‌ايد: «انار اما خون است/ خون قدسي ملكوت»؛ چرا اين عنوان را براي اين ترجمه انتخاب كرديد و عنوان اصلي كتاب چيست؟
عنوان اصلی کتاب که ابن‌سعید آن را انتخاب کرده «رایات المبارزین و غایات الممیّزین» بوده است که گومز نیز از همین عنوان عربی استفاده کرده است. ترجمه فارسی- عربی‌اش می‌شود چیزی مثل پرچم مبارزان و مقصد ممیّزان. اما انتخاب عنوان «خون انار» بیش‌تر به‌خاطر رابطه‌ای است که لورکا با این مجموعه داشته است و همچنین رابطه‌ای که لورکا و زادگاهش آندلس با این دو کلمه خون و انار دارند. «عروسی خون» و شعر بلند و دراماتیک «انار» فقط دو نمونه از این ارتباط گسترده است.
اميليو گارسيا گومز را به‌نوعي مي‌توان احياكننده شعر اعراب آندلس دانست و شما هم در مقدمه‌تان نوشته‌ايد كه اين كتاب توسط او در سال 1928 مجددا كشف مي‌شود و كمي بعد خود او ترجمه‌اي از اين اشعار به دست مي‌دهد. آيا گومز اين اشعار را مستقيما از زبان عربي ترجمه كرده بود؟ او به عنوان یک شاعرِ اسپانیایی چگونه با زبان عربي آشنا شده بود؟
این‌که یک شاعر یا پژوهشگر اروپايی به چندین زبان آشنايی داشته باشد امر خارق‌العاده‌ای نیست. بسیاری از متون کلاسیک خودمان را اروپايی‌ها تصحیح کردند. ما داریم از زمانه‌ای یاد می‌کنیم که دوران اوج مدرنیسم در اروپاست و یکی از اهداف مدرنیست‌ها یادگیری و آشنايی با فرهنگ و تمدن‌های شرقی است که تاثیر آن را در کارهای ازرا پاوند، بورخس، کیپلینگ، گوگن و مودیلانی می‌توان به وضوح دید. اما در پاسخ به سؤال شما، بله گومز آن را مستقیما از عربی ترجمه کرده است. اما تسلط او بر این زبان در چه حدوحدودی بوده است من خبر ندارم.
آيا تا پيش از آنكه گومز اين اشعار را ترجمه كند، شعر اعراب آندلس براي شاعران اسپانيايي كاملا ناشناس بود؟
احتمالا به صورت پراکنده و هرازگاهی در نشریات و تذکره‌ها چیزهايی چاپ شده باشد. اما به صورت یک کتاب که فقط به شعر آندلس اختصاص داشته باشد «رایات المبارزین» نخستین مجموعه است.
در مقدمه كتاب اشاره كرده‌ايد كه گومز متعلق به نسلي از شاعران و هنرمندان اسپانيايي است كه به هنرمندان نسل 27 مشهورند و بسياري‌شان چهر‌ه‌هاي درخشان ادبيات و هنر اسپانيا به شمار مي‌روند. گومز به عنوان شاعر چه جايگاهي در شعر اسپانيايي‌زبان دارد؟
من این کتاب را از روی متن انگلیسی‌اش به فارسی ترجمه کرده‌ام و به علت عدم آشنايی با زبان اسپانیايی امکان تحقیق درباره گومز را نداشته‌ام. در همین حد می‌دانم که شهرتش را بیشتر مدیون ترجمه و نقد و جستارهای ادبی است تا شعر.
استعاره و تصويرسازي‌هاي قدرتمند از ويژگي‌هاي چشمگير شعر اعراب آندلس است. چه ویژگی‌هایی در اين اشعار بیش از همه مورد توجه شاعران اسپانیایی قرار گرفته است؟
مدرنیست‌های اروپا و از جمله اسپانیا در آغاز کار جنبش، که در عرصه شعر ازرا پاوند پرچمدار آن بود بیش از هر عنصر دیگری به تصویر و ایماژ گرایش داشتند و ایماژیسم برای دوره کوتاهی فرم محبوب زمانه بود. اما دیری نپايید که به محدودیت‌های ایماژ پی بردند و استعاره به سرعت جای ایماژ را در شعر و ادب زمانه اشغال کرد و هنوز که هنوز است در کماکان بر همان پاشنه می‌چرخد. امری که متاسفانه ما در ایران نسبت به آن توجه کافی نداشته‌ایم. اگرچه قدرت تصویرسازی درخشان این مجموعه را نمی‌توان نادیده گرفت اما به گمان من وجه استعاری این مجموعه بر دیگر اسباب و ادواتی که در آن به کار گرفته شده می‌چربد و به گفته آلبرتی همین بخش است که بیشتر مورد توجه آنها بوده است.
آیا تاثیر شعرهای شاعران عرب آندلس هنوز در شاعران اسپانیایی دیده می‌شود؟
نمی‌دانم منظور شما شعر اسپانیاست، یا شاعران اسپانیايی‌زبان. درواقع پایتخت شعر و ادب اسپانیايی سال‌هاست که با حضور بزرگانی مانند بورخس، اوکتاویو پاز، نرودا، مارکز، فوئنتس و بسیاری دیگر از مادرید به مکزیکوسیتی که مرکز عمده نشر آمریکای جنوبی است نقل‌مکان کرده است. دیگر به دشواری می‌توان ردپای کتاب کوچکی را که صد سال پیش در اروپا منتشر شده در آثار امروزی یافت. به فرض هم که چیزی پیدا شود از چندین کانال دیگر گذشته و رنگ‌وبوی دیگری به خود گرفته است. آنچه می‌توان با قاطعیت گفت این است که این کتاب نیز مانند هر اثر برجسته دیگری تاثیری را که باید بگذارد گذاشته است. چه مستقیم و چه غیرمستقیم.
يكي ديگر از نكاتي كه در مقدمه به آن اشاره كرده‌ايد و توجهم را جلب كرد، توجه شاعران نسل 27 به شعر اعراب آندلس و به‌طوركلي سنت‌هاي شعري‌شان بوده است و اين يكي از نقاط عطف كار اين شاعران به‌شمار مي‌رود. اما ادبيات سال‌هاي اخير ما كم‌تر به سنت‌هاي ادبي‌مان توجه كرده و انگار ارتباط غالب شاعران و نويسندگان ما با سنت‌ ادبي مختل شده است؛ درحالي‌كه در كار چهره‌هايي مثل نيما، شاملو، اخوان، سپانلو و... يا داستان‌نويسان مهم معاصرمان اين ارتباط به روشني وجود داشته است. نظرتان در اين مورد چيست؟
من در پاسخ به یکی از سؤالات شما در بالا اشاره‌ای کردم به اشتیاق مدرنیست‌ها برای آشنايی با تمدن‌های کهن مشرق‌زمین. این درواقع توصیه ازرا پاوند بود که شاعرها را تشویق می‌کرد به یادگیری و آموختن یکی از زبان‌های باستانی. باسیل بانتین، شاعر انگلیسی را نیز هم او بود که برای یادگرفتن فارسی و خواندن «شاهنامه» روانه ایران کرد. قصدم از این مقدمه‌چینی این است که بگویم زیربنای هر حرکت نوین و حتا آوانگاردی، چه در عرصه هنر و چه در عرصه تولید و صنعت، سنت و سابقه است. جای تأسف بسیار است که می‌گويید شاعران این روزگار آن‌گونه که باید به ادب کلاسیک‌مان توجه ندارند. اشاره شما به گمانم بیشتر متوجه نسل جوان و تازه‌کار است. اگر این‌طور باشد غالبا پس از چاپ یکی دو کتاب و فروکش‌کردن تعجیل و تب‌و‌تاب‌های اولیه دو راه بیشتر نمی‌ماند. یا رها می‌کنند و می‌روند دنبال کاروبارشان یا تصمیم می‌گیرند قدم در راه بی‌بازگشت بگذارند و آنجاست که چاره‌ای ندارند مگر بروند سروقت کلاسیک‌ها.
نظرتان درباره امكان‌پذيري ترجمه شعر چيست و آيا هر شعري قابليت ترجمه‌شدن دارد؟
بارها شنیده‌ایم که گفته‌اند ترجمه شعر یک نوع خیانت است. به گمان من اما خیانت هم اگر باشد ضررهای اجتناب از آن بیش از منافع آن است. تمدن‌های دنیا از طریق ترجمه است که از دستاوردهای همدیگر آگاه شده و از آنها سود برده‌اند. تمدن‌های ازتک و مایا را در قرن چهاردهم میلادی و در دوران اوج جبر و مثلثات و ریاضیات در این‌سوی جهان در نظر بگیرید، آنها به علت عدم دسترسی به دست‌آوردهای علمی تمدن‌های دیگر هنوز با چوب‌خط حساب‌وکتاب امپراتوری را نگه می‌داشته‌اند. ساکنان این کره خاکی برای بهبود شرایط خود چاره‌ای جز ترجمه ندارند. این است که به گمان من این مته به خشخاش‌ گذاشتن‌ها و خیانت‌پنداشتن‌ها را باید از سر به در کرد و با مسائل جهان امروزی برخورد منطقی‌تری داشته باشیم. کمال‌پرستی در امر ترجمه مقوله‌ای سانتی‌مانتال و بی‌معناست. ما باید تمام سعی و کوشش خود را به کار بگیریم تا جان کلام یک اثر را به صورتی که برای مخاطب قابل درک باشد از زبان مبدا به زبان مقصد منتقل کنیم. اگر مرحوم میرعلائی با ترجمه «سنگ آفتاب» به اوکتاویو پاز خیانت کرده است من حاضرم دست او را به‌خاطر این خیانت ببوسم.
در ترجمه شعر هميشه بين ترجمه آزاد و ترجمه لغت‌به‌لغت اختلاف‌نظر وجود داشته است. شما در ترجمه شعر چگونه عمل مي‌كنيد و به كدام‌يك از اين دو گرايش نزديك‌تر هستيد؟
ترجمه لغت‌به‌لغت یا آنچنان‌که مرسوم است نعل‌به‌نعل روش کار من نیست، اگرچه با آن مخالفت چندانی ندارم و معتقدم که اگر مترجم خود شاعر نیست بهتر است از این روش استفاده کند و مابقی کار را بگذارد به قدرت تخیل خواننده، اما در صورتی که مترجم خود شاعر باشد بهترین روش این است که مضمون را از شاعر خارجی بگیرد و بر اساس آن مضمون عاریتی با وفاداری و رعایت تمامی اجزای اثر شعر جدیدی در زبان مقصد تحویل مخاطب بدهد.
در ترجمه شعر، ترجمه از زبان واسطه چقدر ضروري است و آيا ترجمه از زبان واسطه انتقال سبك و لحن شاعر را دشوار نمي‌كند؟
از زبان واسطه حتی‌المقدور باید پرهیز کرد. تردیدی نیست که زبان واسطه ما را از متن اصلی دور می‌کند. مشکل ما اما این است که تا همین یکی دو دهه پیش به غیر از زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و عربی اصولا مترجمانی که به دیگر زبان‌های زنده دنیا تسلط داشته باشند نداشته‌ایم. در چنین شرایطی جز توسل به زبان واسطه چاره دیگری نبوده است.
تعدادی از اشعار این مجموعه را من سال‌ها پیش در «کارنامه» منتشر کردم و در مقدمه‌ای که بر آن نوشته بودم اظهار امیدواری کرده بودم که مترجمی مسلط به زبان عربی برود کل کتاب را ترجمه کند. وقتی پس از ده دوازده سال هیچ خبری از آن نشد و از آنجا که بخشی از پروژه من نیز بود مابقی کتاب را هم از انگلیسی ترجمه کردم.

شعری منتشرنشده از عباس صفاری
ترجیع‌بند اصوات سفر کرده تهران

تو دق‌دق و من حق‌حق
تو هی‌هی و من هو‌هو
تو کبک‌صفت بو‌بو
من فاخته‌سان کو‌کو
مولانا

پت‌پت لمپای رو به خاموشی
رَپ‌رَپ شعله هراسان والور
در برابر بادی که موذیانه
از درز بی‌درمان پنجره می‌وزد
هو‌هوی بخاری دبستان
تق‌تق چرخ درشکه
بر سنگفرش سبزه‌میدان
و قژ‌قژ چرخ‌فلکی لکنته
در انتهای کوچه خاکی
همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب جهانی دیگر

شُر‌شُر آب
در جوبارهای بریانک
پیش از آن که سر
از لوله‌های زیرزمینی درآورد
چرخش سنگ در آسیاب‌های آبی
تق‌تق چکشی کوچک
در دست‌های مراقبی که بند
بر قوری شکسته می‌زند
و صدای سایش مس
زیر پای رویگری دوره‌گرد

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

جغ‌جغی محکوم به فنا
در میان فرفره‌های کاغذی
پیش از آن که پلاستیک
حکم به خاموشی‌اش بدهد
وزوز چراغ زنبوری
بر چرخ دست‌فروش
بوق‌بوق درشکه
تیشه یخ‌شکن
کوبه دق‌الباب
کلون در
و چک‌چک آب
در طشت حمام عمومی

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

لق‌لق تلمبه چدنی
که می‌آشوبد
خواب ماهیان سرخ و سیاه را
ترکیدن ذرات زغال
در آتشگردان
و کهکشانی از جرقه‌های زرین
که شعله‌ور می‌کند حوض خانه را
تِر‌تِر وسپای قراضه پستچی
صدای رسیدن سوزن
به انتهای صفحه سی‌وسه دور
فِس‌فِس امشی در پشه‌بند سفید
و‌صدای به هم خوردن قلوه‌سنگ‌های صیقلی
در یک بازی دخترانه

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

مثل زبان‌های رو به زوال
که بی‌وارث می‌میرند
مثل دریاچه‌ای که می‌سوزد
و خاکستری از خود
بر جای نمی‌گذارد
مثل تنگ بلوری
که گربه‌ای بی‌خیال
از رف به زیر می‌اندازد و
پاش‌پاش می‌شود

همه رفتند و ارواحشان آرام
جاری به جانب کهکشانی دیگر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.