نقدي بر نمايش «بيتابستان» نوشته و كار اميررضا كوهستاني
بيتابستان؛ مرثيهاي براي نسلهاي بيکودکي
علي عليخاني
«تو به هيچکس تعلق نداري؛ نه به مملکت و دولت، نه به من. تنها به خودت تعلق داري».
(نامه به کودکي که هرگز زاده نشد - اوريانا فالاچي)
نمايش «بيتابستان» به کارگرداني و نويسندگي «اميررضا کوهستاني»، بعد از چند اجراي بينالمللي و بهویژه حضور در جشنواره تئاتر «آوينيون» فرانسه، اين روزها در سالن استاد سمندريان تماشاخانه ايرانشهر روي صحنه رفته است. نمايشي لطيف و دقيق که موضوع بسيار مهم، حساس و تازهاي را در دل متن کمهياهو و ظريف خود به اجرا درآورده است. در خلاصه کار اين جمله آورده شده است: يک ناظم، يک نقاش، يک مادر، يک کودک و يک مدرسه؛ 9 ماه، سه فصل، بيتابستان.
نمايش از سه بازيگر که پردازنده سه کاراکتر ناظم، نقاش (معلم) و مادر هستند، بهره ميبرد، اما در تاروپود نمايش دو کاراکتر ديگر نیز حضور دارند؛ کودک (تيبا) و پدر کودک. حضورنداشتن اين دو کاراکتر به معناي تأثيرنداشتن آنها در سرنوشت ديگر شخصيتها نبوده و بر حلقه مفقوده روابط انساني دلالت دارد. «کوهستاني» با ظرافت، پازل ميان شخصيتها را در بطن متن ساده، اما درخور تأمل خود گنجانده است. اگر از فساد ساختاري در سيستم آموزشي کشور بهویژه در مقطع حساس ابتدايي و نبود قوانين و سياستگذاري صحيح آموزشي که پوسته رويي انتقادات نمايش است گذر کنيم، با نمايي وهمناکتر از تقابل نسلها و بيهويتي آنها در سايه ديوار کهنه و رنگورورفته شعارزدگي فرهنگي و فرهنگ شعاري روبهرو ميشويم. جايي که زوج در حال جدايي ناظم (با بازي ليلي رشيدي) و معلم (با بازي سعيد چنگيزيان) که نماد هوشمندانه نظم و قانونمداري (ناظم) و شور، شوق و خلاقيت (معلم) هستند، در افقي تيره از زندگي مشترکشان، در انحصار ديوارهاي شعارزده، مشغول نصب دوربين مداربستهاي هستند که بياحساس و مسئوليتمحور، به تماشاي اضمحلال نقش سازنده آنها در جامعه بنشيند. ترکيبي که اگر با برنامه
و همت لازم به عمل درآيد، فصل مشترک آن جز پويايي و رشد اجتماعي نخواهد بود. در نبود اين پويايي و رشد، هرچقدر ديوارها، شعاري رنگآميزي شوند، تأثيري در بهبود فرهنگ جامعه ايجاد نکرده و هر شعار تصوير بعدي را تحت تأثير گذاشته و قدرت تمرکز بر حرف جديد را نیز از بين ميبرد. در چنين فضايي که حتي در محيط تربيتي کودکان، اجازه بازيکردن آنها با چرخوفلک داخل مدرسه سلب شده و ابزار بازي و بروز شادي کودکانه قفل و زنجير ميشود، يک تصويرسازي متفاوت بر ديوار مدرسه که فضايي شاد، خانوادگي و اميدوارکننده را روي ديوار شعارزده ترسيم ميکند، کافي است تا انبار احساسات متراکمشده کودکي در چارچوبي ناهنجار مشتعل شده و بزرگسالان را که خود متاثر از ديوارنويسيهاي سالهاي گذشتهاند، در درک نادرست خود از هويتشان غرق کند. معلم سرخورده که دنبال فرار از محيطي است که ديگر ذوق هنرياش در آن فوران نميکند، در سايه نقاشيهاي ديواري خود، آخرين تلاش برآمده از نگاه احساسياش به بنيان خانواده را تصويرسازي ميکند و در برخورد با شاگردانش به کنشي نامتعارف، اما هيجانانگيز دست ميزند که زمينهساز سوءبرداشتهاي متداول در جامعهاي است که هر روز آن پر
شده از سوءاستفادههاي منحرفان جنسي. از سوي ديگر ناظم که تحت فشارهاي افکار عمومي دنبال راهي مصلحتآميز، محافظهکارانه و نجاتبخش است، به عرف واگراي جامعه تن داده و در برابر محکوميت همسر خود بهعنوان نزديکترين انسان زندگياش، به توجيه عملکرد خويش ميپردازد. حال که عنصر زندگي مشترک در حال واپاشي با سرعتي سرسامآور است، تنها راه برونرفت از بحران جدايي، نويد بهدنياآمدن نوزادي است که معلم سالها در انتظار آن بوده و ناظم با توجه به موقعيت شغلي خود، از پذيرش آن سر باز ميزند. خط ديگري بر رنگينکمان موضوعات پيچيده متن اضافه شده و سرنوشت کودک متولدنشده در هالهاي از ابهام ماندن يا مهاجرت، خطخطي ميشود. حال به جرئت ميتوان آن مدرسه ابتدايي را که ديوارهاي آن پوشيده از صدها شعار عملنشده است، تصويري نمادي از جامعه چند دهه اخير ايران دانست. مدرسهاي که چرخوفلکش زنجير شده، ميله پرچمش بدون پرچم است (پرچم= هويت ملي) و در گذر فصلها فقط ديوارهاي خسته آن با سليقههاي مختلف رنگ ميشود. فروش اين مدرسه براي تبديلشدن آن به مرکز تجاري، فارغ از برداشت عيني که نويسنده به بيننده منتقل کرده و منطبق با واقعيتهاي جامعه است،
پيشگويي از آينده جامعهاي است که برنامهاي براي تربيت کودکان خود ندارد. کودکاني که در نبود عرصه براي بروز کودکيشان، تبديل به بزرگسالاني ميشوند که کودکي نکردهاند؛ خلل و حفرهاي عميق در هويت اجتماعي که کودکانش هر روز بيشتر دوست دارند بزرگ باشند و بزرگسالانش بيشتر از هميشه کودک شدهاند.
در بعدي ديگر، مادري تنها در نمايش تصويرسازي ميشود که «زود بچهدار شده» و در جستوجوي کودکي گمشده خودش از درک خواستههاي بزرگسالانه فرزندش (تيبا) عاجز است. نبود پدر کودک در جايجاي نمايش و همينطور محوبودن تصوير ساختهشده از پدر در نقاشي ديواري، به خوبي بحران نگاه مخرب اجتماعي به پدر بهعنوان گرداننده چرخ اقتصادي خانواده را هدف قرار داده و نداشتن انسجام خانوادگي را بهویژه در بحرانهاي خانوادگي گوشزد ميکند. مادري که وقتي در صحنه زيباي پاياني نمايش در تصوير دخترش ادغام شده و از زبان او صحبت ميکند و چرخوفلک را ميگرداند، بيش از پيش تکرار نسلها را در دل حيات اين مدرسه برجسته کرده و به بيننده هشدار ميدهد قصه عنوانشده در نمايش، معطوف به يک نسل نيست. همانطور که ناظم هم در ابتداي نمايش ذکر ميکند، او هم در همين مدرسه درس خوانده و بزرگ شده است. 9 ماه همراهي با کاراکترها که يک سال تحصيلي را شروع و به پايان ميرسانند و از قضا با 9 ماه بارداري انسان برابري ميکند، هرچند با پيشبرد داستان و فعل و انفعالات کاراکترها همراه است، ولي بيتابستان به پايان ميرسد. بشخصه وقتي به دوران کودکيام فکر ميکنم، ياد تابستان
ميافتم و گردش روزگاري بدون تابستان؛ يعني انساني بدون کودکي. با این وجود، در وراي همه فضاهاي تيره و تلخ تصويرسازيشده نمايش، «کوهستاني» کارش را با اميد به آينده به پايان ميرساند؛ اميدي که از جمله «فالاچي» نشئت ميگيرد؛ اميد به آيندهاي که در آن بالاخره کودک در چرخوفلک مينشيند و بدون کمک ناظم و معلم که تسليم اراده او شدهاند و دستانشان را بالا بردهاند، خودش آن را ميچرخاند، شعر ميخواند و از چرخش روزگار لذت ميبرد.
علي عليخاني
«تو به هيچکس تعلق نداري؛ نه به مملکت و دولت، نه به من. تنها به خودت تعلق داري».
(نامه به کودکي که هرگز زاده نشد - اوريانا فالاچي)
نمايش «بيتابستان» به کارگرداني و نويسندگي «اميررضا کوهستاني»، بعد از چند اجراي بينالمللي و بهویژه حضور در جشنواره تئاتر «آوينيون» فرانسه، اين روزها در سالن استاد سمندريان تماشاخانه ايرانشهر روي صحنه رفته است. نمايشي لطيف و دقيق که موضوع بسيار مهم، حساس و تازهاي را در دل متن کمهياهو و ظريف خود به اجرا درآورده است. در خلاصه کار اين جمله آورده شده است: يک ناظم، يک نقاش، يک مادر، يک کودک و يک مدرسه؛ 9 ماه، سه فصل، بيتابستان.
نمايش از سه بازيگر که پردازنده سه کاراکتر ناظم، نقاش (معلم) و مادر هستند، بهره ميبرد، اما در تاروپود نمايش دو کاراکتر ديگر نیز حضور دارند؛ کودک (تيبا) و پدر کودک. حضورنداشتن اين دو کاراکتر به معناي تأثيرنداشتن آنها در سرنوشت ديگر شخصيتها نبوده و بر حلقه مفقوده روابط انساني دلالت دارد. «کوهستاني» با ظرافت، پازل ميان شخصيتها را در بطن متن ساده، اما درخور تأمل خود گنجانده است. اگر از فساد ساختاري در سيستم آموزشي کشور بهویژه در مقطع حساس ابتدايي و نبود قوانين و سياستگذاري صحيح آموزشي که پوسته رويي انتقادات نمايش است گذر کنيم، با نمايي وهمناکتر از تقابل نسلها و بيهويتي آنها در سايه ديوار کهنه و رنگورورفته شعارزدگي فرهنگي و فرهنگ شعاري روبهرو ميشويم. جايي که زوج در حال جدايي ناظم (با بازي ليلي رشيدي) و معلم (با بازي سعيد چنگيزيان) که نماد هوشمندانه نظم و قانونمداري (ناظم) و شور، شوق و خلاقيت (معلم) هستند، در افقي تيره از زندگي مشترکشان، در انحصار ديوارهاي شعارزده، مشغول نصب دوربين مداربستهاي هستند که بياحساس و مسئوليتمحور، به تماشاي اضمحلال نقش سازنده آنها در جامعه بنشيند. ترکيبي که اگر با برنامه
و همت لازم به عمل درآيد، فصل مشترک آن جز پويايي و رشد اجتماعي نخواهد بود. در نبود اين پويايي و رشد، هرچقدر ديوارها، شعاري رنگآميزي شوند، تأثيري در بهبود فرهنگ جامعه ايجاد نکرده و هر شعار تصوير بعدي را تحت تأثير گذاشته و قدرت تمرکز بر حرف جديد را نیز از بين ميبرد. در چنين فضايي که حتي در محيط تربيتي کودکان، اجازه بازيکردن آنها با چرخوفلک داخل مدرسه سلب شده و ابزار بازي و بروز شادي کودکانه قفل و زنجير ميشود، يک تصويرسازي متفاوت بر ديوار مدرسه که فضايي شاد، خانوادگي و اميدوارکننده را روي ديوار شعارزده ترسيم ميکند، کافي است تا انبار احساسات متراکمشده کودکي در چارچوبي ناهنجار مشتعل شده و بزرگسالان را که خود متاثر از ديوارنويسيهاي سالهاي گذشتهاند، در درک نادرست خود از هويتشان غرق کند. معلم سرخورده که دنبال فرار از محيطي است که ديگر ذوق هنرياش در آن فوران نميکند، در سايه نقاشيهاي ديواري خود، آخرين تلاش برآمده از نگاه احساسياش به بنيان خانواده را تصويرسازي ميکند و در برخورد با شاگردانش به کنشي نامتعارف، اما هيجانانگيز دست ميزند که زمينهساز سوءبرداشتهاي متداول در جامعهاي است که هر روز آن پر
شده از سوءاستفادههاي منحرفان جنسي. از سوي ديگر ناظم که تحت فشارهاي افکار عمومي دنبال راهي مصلحتآميز، محافظهکارانه و نجاتبخش است، به عرف واگراي جامعه تن داده و در برابر محکوميت همسر خود بهعنوان نزديکترين انسان زندگياش، به توجيه عملکرد خويش ميپردازد. حال که عنصر زندگي مشترک در حال واپاشي با سرعتي سرسامآور است، تنها راه برونرفت از بحران جدايي، نويد بهدنياآمدن نوزادي است که معلم سالها در انتظار آن بوده و ناظم با توجه به موقعيت شغلي خود، از پذيرش آن سر باز ميزند. خط ديگري بر رنگينکمان موضوعات پيچيده متن اضافه شده و سرنوشت کودک متولدنشده در هالهاي از ابهام ماندن يا مهاجرت، خطخطي ميشود. حال به جرئت ميتوان آن مدرسه ابتدايي را که ديوارهاي آن پوشيده از صدها شعار عملنشده است، تصويري نمادي از جامعه چند دهه اخير ايران دانست. مدرسهاي که چرخوفلکش زنجير شده، ميله پرچمش بدون پرچم است (پرچم= هويت ملي) و در گذر فصلها فقط ديوارهاي خسته آن با سليقههاي مختلف رنگ ميشود. فروش اين مدرسه براي تبديلشدن آن به مرکز تجاري، فارغ از برداشت عيني که نويسنده به بيننده منتقل کرده و منطبق با واقعيتهاي جامعه است،
پيشگويي از آينده جامعهاي است که برنامهاي براي تربيت کودکان خود ندارد. کودکاني که در نبود عرصه براي بروز کودکيشان، تبديل به بزرگسالاني ميشوند که کودکي نکردهاند؛ خلل و حفرهاي عميق در هويت اجتماعي که کودکانش هر روز بيشتر دوست دارند بزرگ باشند و بزرگسالانش بيشتر از هميشه کودک شدهاند.
در بعدي ديگر، مادري تنها در نمايش تصويرسازي ميشود که «زود بچهدار شده» و در جستوجوي کودکي گمشده خودش از درک خواستههاي بزرگسالانه فرزندش (تيبا) عاجز است. نبود پدر کودک در جايجاي نمايش و همينطور محوبودن تصوير ساختهشده از پدر در نقاشي ديواري، به خوبي بحران نگاه مخرب اجتماعي به پدر بهعنوان گرداننده چرخ اقتصادي خانواده را هدف قرار داده و نداشتن انسجام خانوادگي را بهویژه در بحرانهاي خانوادگي گوشزد ميکند. مادري که وقتي در صحنه زيباي پاياني نمايش در تصوير دخترش ادغام شده و از زبان او صحبت ميکند و چرخوفلک را ميگرداند، بيش از پيش تکرار نسلها را در دل حيات اين مدرسه برجسته کرده و به بيننده هشدار ميدهد قصه عنوانشده در نمايش، معطوف به يک نسل نيست. همانطور که ناظم هم در ابتداي نمايش ذکر ميکند، او هم در همين مدرسه درس خوانده و بزرگ شده است. 9 ماه همراهي با کاراکترها که يک سال تحصيلي را شروع و به پايان ميرسانند و از قضا با 9 ماه بارداري انسان برابري ميکند، هرچند با پيشبرد داستان و فعل و انفعالات کاراکترها همراه است، ولي بيتابستان به پايان ميرسد. بشخصه وقتي به دوران کودکيام فکر ميکنم، ياد تابستان
ميافتم و گردش روزگاري بدون تابستان؛ يعني انساني بدون کودکي. با این وجود، در وراي همه فضاهاي تيره و تلخ تصويرسازيشده نمايش، «کوهستاني» کارش را با اميد به آينده به پايان ميرساند؛ اميدي که از جمله «فالاچي» نشئت ميگيرد؛ اميد به آيندهاي که در آن بالاخره کودک در چرخوفلک مينشيند و بدون کمک ناظم و معلم که تسليم اراده او شدهاند و دستانشان را بالا بردهاند، خودش آن را ميچرخاند، شعر ميخواند و از چرخش روزگار لذت ميبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.