عبید در بزنگاهی تاریخی
جواد مجابی نویسندهای است چندوجهی که این ویژگیاش در تمام آنچه مینویسد به نحوی بروز مییابد. در شعرهایش ردی از قصهگویی هست، در قصههایش ردی از شعر و در هر دوی اینها ردی از اشراف او به نقاشی و جهان رنگها. به همه اینها باید عنصر طنز را هم افزود که بهخصوص از دورهای به بعد نهفقط بهعنوان یک چاشنی و عنصری حاشیهای در کنار دیگر عناصر که بهعنوان اصلیترین عنصر برسازنده بسیاری از آثار او، بهویژه آثار داستانی، در نوشتههای او حضور دارد به نحوی که گاه شاکله اثر را همین طنز و نگاه طنزاندیش نویسنده برمیسازد. از جمله این دسته آثار مجابی رمان «عبید بازمیگردد» است که اخیرا در نشر نگاه تجدیدچاپ شده است. رمانی که محصول تلاقی ناهمزمانیهای تاریخی است که از دلشان طنزی انتقادی بیرون آمده. قهرمان این رمان، عبید زاکانی، طنزنویس بزرگ قرن هشتم، است که از قرن هشتم به یکی از بزنگاههای تاریخ معاصر ایران یعنی شهریور بیست پرتاب شده است؛ مجابی در «عبید بازمیگردد» به تناسب آنچه در رمان اتفاق میافتد فرمهای مختلف و متنوع نوشتاری را به کار بسته است. گاه در لابهلای فصلها عین طنزهای عبید را آورده است. در جایی از رمان از
عبارتهای کوتاه طنزآمیز استفاده کرده که شیوهای است که هم خود عبید در برخی آثارش به کار برده و هم مجابی در نخستین اثر طنزآمیزش یعنی «یادداشتهای آدم پرمدعا» از آن الهام گرفته بود. از خلال این شکلهای نوشتاری و سفر طنزپرداز قرنهشتمی در طول زمان وارد تاریکجاهای تاریخ میشویم و تاریخ را اینبار نه طبق روایات رسمی از آن که از منظری دیگر میخوانیم؛ از منظر آنها که امور عادیشده را از نگاهی خلافآمد عادت مینگرند و همچنین از منظر مردم که در تاریخهای رسمی معمولا نامی از آنها نیست و اگر هم حضور دارند حضورشان حضوری حاشیهای است. از طرفی در «عبید بازمیگردد» با ساختی کارناوالی مواجهیم که آن ساختار سلسلهمراتبی جاافتاده را وارونه میکند و از شکل میاندازد و این به یاری طنز و بازیگوشی و همان ساخت کارناوالی نظمناپذیر است که میسر میشود. ساختی که در آن انواع تبدیلها و استحالهها میسر است و تخیل، مهارناپذیر و همین تخیل است که ناگفتههای روایتهای رسمی را آشکار میکند؛ ناگفتههایی که روایتهای رسمی از تاریخ را نقض میکنند و تاریخی زیرزمینی خلق میکنند تشکیل شده از همه آنچه در تاریخ رسمی نادیده انگاشته شده و به
حاشیه رفته است. در «عبید بازمیگردد» با ساختی گسیخته و چندشکلی در برابر انسجامِ مرکزمحور مواجهیم و اینها همه در «عبید بازمیگردد» نه تفنن و بازیِ فرمی و تکنیکی که برآمده از یک طرز نگاه به تاریخ و جامعه و فرهنگ است. در آثار مجابی همواره پسزمینهای تاریخی و اجتماعی حضور دارد و «عبید بازمیگردد» هم از این قاعده مستثنی نیست. او تضادها و تنشهای موجود در جامعه و تاریخ را از طریق ایجاد مواجههای نامتعارف یعنی مواجهه نویسندهای از قرن هشتم با جهان معاصر تشدید میکند. چاپ جدید «عبید بازمیگردد» با یادداشتی از جواد مجابی درباره عبید زاکانی همراه است. این یادداشت چنانکه مجابی خود در آغاز آن توضیح داده برگرفته از کتاب پژوهشی او با عنوان «تاریخ طنز ادبی ایران» است. آنچه در ادامه میخوانید سطرهایی است از رمان «عبید بازمیگردد»، آنجا که عبید در بحبوحه اشغال ایران توسط متفقین امیرمبارزالدین را به خواب میبیند: «باز امیرمبارزالدین را به خواب میدیدم، لباس غضب پوشیده بود، هم حجم تالارش بود که فکر میکردم هم حجم کشوری است. اما در عین حال در تالارش میرفت و میآمد از روشنا به تاریکی و باز به روشنایی مشعلها. چند تنی از
یاران مجمع را هم بین درباریان میدیدم که سعی داشتند خود را از نگاه من بپوشانند. نقشباز در کنار امیرمبارزالدین میرفت و میآمد، چیزهایی در گوش او میگفت و مرا نشان میداد، امیرمبارز مرا که از او دور بودم نمیدید و برای یافتن به هر سو چشم میدراند. و من شده بودم رند شیراز. مبارزالدین به تاریکی رفت وقتی برگشت نقشباز با او نبود، خودش دوتا شده بود، به تاریکی رفتند و چهارتا بازگشتند و او میان آنها با لباس غضب مشخص بود. ناگهان گویی مرا یافت. داد زد: جاسوس!
غرق عرق از خواب پریدم. صدا میآمد جاسوس! بیا بیرون!
پس خواب نبود. یکتا پیرهن از اتاق بیرون آمدم، روی بالکن ایستادم، در خیابان جماعتی چوب و چماق را بالای سر خود حرکت میدادند، با دیدن من ساکت شدند. بعد کسی داد زد: جاسوس بیا پایین!
میخواستم چیزی بگویم اما بغض راه گلویم را بسته بود. لباس پوشیدم از پلهها پایین رفتم و در آستانه در مهمانخانه بزرگ روبروی آنها ایستادم...».
جواد مجابی نویسندهای است چندوجهی که این ویژگیاش در تمام آنچه مینویسد به نحوی بروز مییابد. در شعرهایش ردی از قصهگویی هست، در قصههایش ردی از شعر و در هر دوی اینها ردی از اشراف او به نقاشی و جهان رنگها. به همه اینها باید عنصر طنز را هم افزود که بهخصوص از دورهای به بعد نهفقط بهعنوان یک چاشنی و عنصری حاشیهای در کنار دیگر عناصر که بهعنوان اصلیترین عنصر برسازنده بسیاری از آثار او، بهویژه آثار داستانی، در نوشتههای او حضور دارد به نحوی که گاه شاکله اثر را همین طنز و نگاه طنزاندیش نویسنده برمیسازد. از جمله این دسته آثار مجابی رمان «عبید بازمیگردد» است که اخیرا در نشر نگاه تجدیدچاپ شده است. رمانی که محصول تلاقی ناهمزمانیهای تاریخی است که از دلشان طنزی انتقادی بیرون آمده. قهرمان این رمان، عبید زاکانی، طنزنویس بزرگ قرن هشتم، است که از قرن هشتم به یکی از بزنگاههای تاریخ معاصر ایران یعنی شهریور بیست پرتاب شده است؛ مجابی در «عبید بازمیگردد» به تناسب آنچه در رمان اتفاق میافتد فرمهای مختلف و متنوع نوشتاری را به کار بسته است. گاه در لابهلای فصلها عین طنزهای عبید را آورده است. در جایی از رمان از
عبارتهای کوتاه طنزآمیز استفاده کرده که شیوهای است که هم خود عبید در برخی آثارش به کار برده و هم مجابی در نخستین اثر طنزآمیزش یعنی «یادداشتهای آدم پرمدعا» از آن الهام گرفته بود. از خلال این شکلهای نوشتاری و سفر طنزپرداز قرنهشتمی در طول زمان وارد تاریکجاهای تاریخ میشویم و تاریخ را اینبار نه طبق روایات رسمی از آن که از منظری دیگر میخوانیم؛ از منظر آنها که امور عادیشده را از نگاهی خلافآمد عادت مینگرند و همچنین از منظر مردم که در تاریخهای رسمی معمولا نامی از آنها نیست و اگر هم حضور دارند حضورشان حضوری حاشیهای است. از طرفی در «عبید بازمیگردد» با ساختی کارناوالی مواجهیم که آن ساختار سلسلهمراتبی جاافتاده را وارونه میکند و از شکل میاندازد و این به یاری طنز و بازیگوشی و همان ساخت کارناوالی نظمناپذیر است که میسر میشود. ساختی که در آن انواع تبدیلها و استحالهها میسر است و تخیل، مهارناپذیر و همین تخیل است که ناگفتههای روایتهای رسمی را آشکار میکند؛ ناگفتههایی که روایتهای رسمی از تاریخ را نقض میکنند و تاریخی زیرزمینی خلق میکنند تشکیل شده از همه آنچه در تاریخ رسمی نادیده انگاشته شده و به
حاشیه رفته است. در «عبید بازمیگردد» با ساختی گسیخته و چندشکلی در برابر انسجامِ مرکزمحور مواجهیم و اینها همه در «عبید بازمیگردد» نه تفنن و بازیِ فرمی و تکنیکی که برآمده از یک طرز نگاه به تاریخ و جامعه و فرهنگ است. در آثار مجابی همواره پسزمینهای تاریخی و اجتماعی حضور دارد و «عبید بازمیگردد» هم از این قاعده مستثنی نیست. او تضادها و تنشهای موجود در جامعه و تاریخ را از طریق ایجاد مواجههای نامتعارف یعنی مواجهه نویسندهای از قرن هشتم با جهان معاصر تشدید میکند. چاپ جدید «عبید بازمیگردد» با یادداشتی از جواد مجابی درباره عبید زاکانی همراه است. این یادداشت چنانکه مجابی خود در آغاز آن توضیح داده برگرفته از کتاب پژوهشی او با عنوان «تاریخ طنز ادبی ایران» است. آنچه در ادامه میخوانید سطرهایی است از رمان «عبید بازمیگردد»، آنجا که عبید در بحبوحه اشغال ایران توسط متفقین امیرمبارزالدین را به خواب میبیند: «باز امیرمبارزالدین را به خواب میدیدم، لباس غضب پوشیده بود، هم حجم تالارش بود که فکر میکردم هم حجم کشوری است. اما در عین حال در تالارش میرفت و میآمد از روشنا به تاریکی و باز به روشنایی مشعلها. چند تنی از
یاران مجمع را هم بین درباریان میدیدم که سعی داشتند خود را از نگاه من بپوشانند. نقشباز در کنار امیرمبارزالدین میرفت و میآمد، چیزهایی در گوش او میگفت و مرا نشان میداد، امیرمبارز مرا که از او دور بودم نمیدید و برای یافتن به هر سو چشم میدراند. و من شده بودم رند شیراز. مبارزالدین به تاریکی رفت وقتی برگشت نقشباز با او نبود، خودش دوتا شده بود، به تاریکی رفتند و چهارتا بازگشتند و او میان آنها با لباس غضب مشخص بود. ناگهان گویی مرا یافت. داد زد: جاسوس!
غرق عرق از خواب پریدم. صدا میآمد جاسوس! بیا بیرون!
پس خواب نبود. یکتا پیرهن از اتاق بیرون آمدم، روی بالکن ایستادم، در خیابان جماعتی چوب و چماق را بالای سر خود حرکت میدادند، با دیدن من ساکت شدند. بعد کسی داد زد: جاسوس بیا پایین!
میخواستم چیزی بگویم اما بغض راه گلویم را بسته بود. لباس پوشیدم از پلهها پایین رفتم و در آستانه در مهمانخانه بزرگ روبروی آنها ایستادم...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.