چگونه از توهمات تولیدی مغز خود بهره بگیرم؟
عبدالرحمان نجل رحیم- مغز پژوه
دوست قدیمی و فرهیخته سالمند من از تجربیات زندان خود میگفت که چگونه در حالت توهمی شاهد مراسم تدفین خود بوده است. میدانیم مغز افراد عادی و سالم هم ممکن است در محرومیت حسی، دچار توهمات شود. توهمات میتواند دیداری، شنوایی، بویایی، لمسی، چشایی یا مجموعهای از آنها باشد. تجربیات مغزپژوهی جدید نشان میدهد مغز در هرشرایطی از فعالیت باز نمیایستد. در این راستا، میتواند ادراک (پرسپشن)، توهم (هالوسینیشن) و خیال (ایماجینیشن) بسازد. درست است که ظاهرا ماهیت هر کدام از این پدیدهها مقداری با یکدیگر متفاوت است، ولی در طیفی بههمپیوسته و بهعبارتی غیرگسیخته، ساخت و کاری نزدیک به هم دارند و فعالیت بخشهایی از مغز در میان همه آنها مشترک است. بنابراین برعکس نظر دوگانهپنداران دکارتی، هیچکدام از این پدیدهها ازجمله ادراک، توهم و خیال، از دنیای دیگر غیرمادی بر مغز ما وارد نمیشوند، بلکه همه آنها از فعالیت گوناگون مغز ما در طیفی وسیع حاصل میشود. برای مثال، پژوهشی جدید نشان میدهد فرق بین توهم و خیال شنوایی در زمانبندی فعالیت بخش شنوایی با بخش پیشحرکتی کنترلی مغز است. فرق توهم با ادراک در این است که بخش ایست بازرسی
واقعیت در بخش جلویی مغز در هنگام بروز توهمات به دلیلی اغلب بهطور موقت از کار بازمیایستد. فعالیت این بخش از مغز اگر برای همیشه از کار بیفتد، شخص دچار توهمات مرضی میشود، برای مثال، آنچه در اسکیزوفرنی اتفاق میافتد. اگر توهمات موقتی و قابل کنترل باشد، همچون افراد عادی در شرایط خاص، در خواب و رویا، مصرف مواد روانگردان، میگرن، صرع، داغ مرگ عزیز، سالمندی، گاه و بیگاه رخ میدهد. در این راستا، الیور ساکس، نورولوژیست قصهپرداز، در کتاب عشق به موسیقی (میوزیکوفیلیا) خود، قصههای واقعی بسیاری از توهم موسیقایی در شرایط مختلف را نقل میکند. با اینکه به نظر میرسد برای مغز، توهمسازی در بعضی از شرایط اجتنابناپذیر است، این پدیده را در راستای کارهای دیگر آن باید قرار داد، زیرا مغز درخصوص ساختن توهم نیز کموبیش از مواد اولیه مشابه به کاررفته در ادراک و تخیل، استفاده میکند. ولی در اکثر فرهنگهای رایج امروزین، توهم پدیدهای زشت، شیطانی و حقیر و پست تصور میشود و پیشدرآمد جنون و ازدسترفتن عقل به حساب میآید و اغلب پنهان نگه داشته شده و سعی در انکار آن میشود. الیور ساکس در کتاب مهم «توهمات» خود بهخوبی نشان میدهد که
با دلایل مغزپژوهانه امروز باید در تلقی خود از توهمات تغییر ایجاد کنیم و به آن به صورت بخشی از فعالیت مغز خود نگاه کنیم. او با ذکر مثالهای فراوان نشان میدهد که چگونه در طول تاریخ، بهطور خلاقانانه و سازندهای از توهمات در هنر و ادبیات استفاده شده است. او خودش که در انتهای زندگی به علت سرطان چشم، دچار نوعی توهم دیداری شده بود، میگفت وقتی در هنگام نواختن پیانو، به دفتر نُتش نگاه میکند، میپندارد که نتهای نوشتهشده به صورت نمادهای مسطح همچون قطرات آبی در حال ریزش هستند. او چون میدانست این توهم بینایی او محصول جانبی تلاش مغزش برای ساختن واقعیت است، به آن عادت کرده بود و اغلب از آن لذت میبرد. در این ارتباط، در جلسات مغزپژوهی چندساله گذشته، از دو نویسنده هنرمند معاصر، محمود دولتآبادی و جواد مجابی دعوت کردیم تا
در حواشی نقش توهم در هنر و ادبیات سخن بگویند.
در ابتدای این یادداشت از توهم در زندان «شاهد مراسم خاکسپاری خود بودن»، مثالی آوردم. اگر بخواهم در اینباره مثالی ملموس در مقوله سینما بیاورم، فیلم «بوی کافور، عطر یاس»، ساخته بهمن فرمانآرا، کارگردان ایرانی، نمونه خوبی است که مضمون فیلم «بر سر مراسم تدفین خود حاضرشدن کارگردان» است. در فیلم جدید همین کارگردان «دلم میخواد... .» کاراکتر نویسنده فیلم با کمک تکرار توهم شنوایی موسیقی یک ملودی شاد در مغزش، توان خلاقانه ادامه نویسندگی را در خود پیدا میکند. بنابراین نباید از توان باروری توهمهای گاهبهگاه مغز سالم خود نیز غافل بمانیم و اجازه ندهیم که این پدیده به توهمات واگیر مخرب اجتماعی تبدیل شود و ملعبهای در دست مبلغان خرافات باشد. قبول کنیم که در توهمهای ساخته مغز ما نیز حقایقی نهفته است که اغلب پنهان میماند یا مورد سوءاستفاده حاکمان اقتدارگرایی قرار میگیرد که با اشاعه توهمات خرافی، آرزوی دراختیارگرفتن توده مردم را مانند گلههای گوسفند دارند. عصبپژوهی اجتماعی امروز میگوید توهم، شرایطی همچون بین خواب و بیداری، برزخی بین تخیل و واقعیت، با ما و از ماست. نه تحقیر و مذمتش باید کرد، نه مسلط و غالب بر
سرنوشت. باید آموخت که با شهامت و هوشیارانه با آن روبهرو شد و به کنترلش درآورد و همچون در ادبیات و هنر، از آن استفاده خلاقانه و رهاننده داشت. باید مواظب بود تا از این ساخته مغزی در سطح اجتماعی و فرهنگی نیز برای فریب مردم استفاده نشود، بلکه در جهت آگاهکردن و رهاکردن آنها از خرافات دامنگیر به کار گرفته شود. فراموش نکنیم که برای هر فرد هوشمند، پسماند ادراک و تخیل، یعنی توهمات مغزش نیز میتواند در شرایطی ابزار مقاومت خلاقانهاش باشد.
دوست قدیمی و فرهیخته سالمند من از تجربیات زندان خود میگفت که چگونه در حالت توهمی شاهد مراسم تدفین خود بوده است. میدانیم مغز افراد عادی و سالم هم ممکن است در محرومیت حسی، دچار توهمات شود. توهمات میتواند دیداری، شنوایی، بویایی، لمسی، چشایی یا مجموعهای از آنها باشد. تجربیات مغزپژوهی جدید نشان میدهد مغز در هرشرایطی از فعالیت باز نمیایستد. در این راستا، میتواند ادراک (پرسپشن)، توهم (هالوسینیشن) و خیال (ایماجینیشن) بسازد. درست است که ظاهرا ماهیت هر کدام از این پدیدهها مقداری با یکدیگر متفاوت است، ولی در طیفی بههمپیوسته و بهعبارتی غیرگسیخته، ساخت و کاری نزدیک به هم دارند و فعالیت بخشهایی از مغز در میان همه آنها مشترک است. بنابراین برعکس نظر دوگانهپنداران دکارتی، هیچکدام از این پدیدهها ازجمله ادراک، توهم و خیال، از دنیای دیگر غیرمادی بر مغز ما وارد نمیشوند، بلکه همه آنها از فعالیت گوناگون مغز ما در طیفی وسیع حاصل میشود. برای مثال، پژوهشی جدید نشان میدهد فرق بین توهم و خیال شنوایی در زمانبندی فعالیت بخش شنوایی با بخش پیشحرکتی کنترلی مغز است. فرق توهم با ادراک در این است که بخش ایست بازرسی
واقعیت در بخش جلویی مغز در هنگام بروز توهمات به دلیلی اغلب بهطور موقت از کار بازمیایستد. فعالیت این بخش از مغز اگر برای همیشه از کار بیفتد، شخص دچار توهمات مرضی میشود، برای مثال، آنچه در اسکیزوفرنی اتفاق میافتد. اگر توهمات موقتی و قابل کنترل باشد، همچون افراد عادی در شرایط خاص، در خواب و رویا، مصرف مواد روانگردان، میگرن، صرع، داغ مرگ عزیز، سالمندی، گاه و بیگاه رخ میدهد. در این راستا، الیور ساکس، نورولوژیست قصهپرداز، در کتاب عشق به موسیقی (میوزیکوفیلیا) خود، قصههای واقعی بسیاری از توهم موسیقایی در شرایط مختلف را نقل میکند. با اینکه به نظر میرسد برای مغز، توهمسازی در بعضی از شرایط اجتنابناپذیر است، این پدیده را در راستای کارهای دیگر آن باید قرار داد، زیرا مغز درخصوص ساختن توهم نیز کموبیش از مواد اولیه مشابه به کاررفته در ادراک و تخیل، استفاده میکند. ولی در اکثر فرهنگهای رایج امروزین، توهم پدیدهای زشت، شیطانی و حقیر و پست تصور میشود و پیشدرآمد جنون و ازدسترفتن عقل به حساب میآید و اغلب پنهان نگه داشته شده و سعی در انکار آن میشود. الیور ساکس در کتاب مهم «توهمات» خود بهخوبی نشان میدهد که
با دلایل مغزپژوهانه امروز باید در تلقی خود از توهمات تغییر ایجاد کنیم و به آن به صورت بخشی از فعالیت مغز خود نگاه کنیم. او با ذکر مثالهای فراوان نشان میدهد که چگونه در طول تاریخ، بهطور خلاقانانه و سازندهای از توهمات در هنر و ادبیات استفاده شده است. او خودش که در انتهای زندگی به علت سرطان چشم، دچار نوعی توهم دیداری شده بود، میگفت وقتی در هنگام نواختن پیانو، به دفتر نُتش نگاه میکند، میپندارد که نتهای نوشتهشده به صورت نمادهای مسطح همچون قطرات آبی در حال ریزش هستند. او چون میدانست این توهم بینایی او محصول جانبی تلاش مغزش برای ساختن واقعیت است، به آن عادت کرده بود و اغلب از آن لذت میبرد. در این ارتباط، در جلسات مغزپژوهی چندساله گذشته، از دو نویسنده هنرمند معاصر، محمود دولتآبادی و جواد مجابی دعوت کردیم تا
در حواشی نقش توهم در هنر و ادبیات سخن بگویند.
در ابتدای این یادداشت از توهم در زندان «شاهد مراسم خاکسپاری خود بودن»، مثالی آوردم. اگر بخواهم در اینباره مثالی ملموس در مقوله سینما بیاورم، فیلم «بوی کافور، عطر یاس»، ساخته بهمن فرمانآرا، کارگردان ایرانی، نمونه خوبی است که مضمون فیلم «بر سر مراسم تدفین خود حاضرشدن کارگردان» است. در فیلم جدید همین کارگردان «دلم میخواد... .» کاراکتر نویسنده فیلم با کمک تکرار توهم شنوایی موسیقی یک ملودی شاد در مغزش، توان خلاقانه ادامه نویسندگی را در خود پیدا میکند. بنابراین نباید از توان باروری توهمهای گاهبهگاه مغز سالم خود نیز غافل بمانیم و اجازه ندهیم که این پدیده به توهمات واگیر مخرب اجتماعی تبدیل شود و ملعبهای در دست مبلغان خرافات باشد. قبول کنیم که در توهمهای ساخته مغز ما نیز حقایقی نهفته است که اغلب پنهان میماند یا مورد سوءاستفاده حاکمان اقتدارگرایی قرار میگیرد که با اشاعه توهمات خرافی، آرزوی دراختیارگرفتن توده مردم را مانند گلههای گوسفند دارند. عصبپژوهی اجتماعی امروز میگوید توهم، شرایطی همچون بین خواب و بیداری، برزخی بین تخیل و واقعیت، با ما و از ماست. نه تحقیر و مذمتش باید کرد، نه مسلط و غالب بر
سرنوشت. باید آموخت که با شهامت و هوشیارانه با آن روبهرو شد و به کنترلش درآورد و همچون در ادبیات و هنر، از آن استفاده خلاقانه و رهاننده داشت. باید مواظب بود تا از این ساخته مغزی در سطح اجتماعی و فرهنگی نیز برای فریب مردم استفاده نشود، بلکه در جهت آگاهکردن و رهاکردن آنها از خرافات دامنگیر به کار گرفته شود. فراموش نکنیم که برای هر فرد هوشمند، پسماند ادراک و تخیل، یعنی توهمات مغزش نیز میتواند در شرایطی ابزار مقاومت خلاقانهاش باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.