بيست و هشتم مرداد، در آينه تاريخ
اردشير زاهدي در ميزگردي که همراه با داريوش همايون و مهدي خان باباتهراني با حسين مهري روزنامهنگار داشته، با لحني طنزآلود گفته است: «کيم روزولت که فارسي بلد نبود و دائمالخمر هم بود، يک تنه و تنها با کمک مشتي اشرار و الواط توانست حکومتي محبوب را سرنگون کند!» حکومتي مردمي محمد مصدق که سرنگون شد و حکم حصر خانگي او را سازمان سيا صادر کرد. به گزارش تاريخ ايراني، اين را اسنادي که از طبقه بندي وزارت خارجه آمريكا خارج شده نشان ميدهد. دنيل سيگل و مالکوم برن در مقالهاي در اين باره نوشتند: فشار درخور توجهي از جانب واشنگتن باعث شد تا شاه برخلاف تمايلش از برگزاري دادگاه علني چشمپوشي کند. اضافه بر اين، در همين تلگرام سيا، به زاهدي توصيه شده مصدق را «در اقامتگاهي در يک روستاي کوچک محصور کرده و به شدت تحت نظر بگيرد». توصيه سيا عملياتي شد و مصدق بعد از تحمل سه سال حبس، به عمارت خود در احمدآباد تبعيد شد و تا پايان عمر در حصر باقي ماند..» طرح کودتا که به نام رمز «آژاکس» خوانده شد، پس از انتخاب چرچيل به نخستوزيري انگليس در مهر ۱۳۳۱ تهيه شد و انتخاب آيزنهاور به رياست جمهوري آمريكا در ماه آبان همان سال به پيشبرد اين طرح
در ايران کمک شاياني کرد. اين طرح مشترک با کمک عواملي در داخل ايران از جمله برادران رشيديان، ذوالفقاريها و ديگر جريانهاي وابسته به انگليس و آمريكا که از مرتبطين فعال دربار محمدرضا پهلوي بودند به اجرا گذاشته شد. تا پيش از انتخابات آمريكا مقامات انگليسي طرح آژاکس را به ياري دو تن از بلندپايگان سازمان «سيا» از جمله کرميت (کيم) روزولت و آلن دالس به پيش برده بودند، اما آن را تا آغاز دوران رياست جمهوري آيزنهاور مسکوت گذارده بودند. طرح مزبور، دو هفته پس از آغاز رياستجمهوري آيزنهاور يعني از روز ۱۴ بهمن ۱۳۳۱ که يک هيئت انگليسي براي اجرائي کردن طرح به ملاقات جان فوستر دالس وزير خارجه آمريكا و برادرش آلن دالس رئيس سازمان «سيا» به واشنگتن رفت، لازمالاجرا شد.
روايت فاطمي
اولين طرح کودتا به تاريخ بيست و پنجم مرداد با شکست مواجه شد. به روايت موحد، صبح روز بيستوپنجم به دنبال اعلاميههايي که از سوي جبهه ملي و احزاب و اتحاديههاي هواداران مصدق انتشار يافته بود ميتينگ بزرگي در بهارستان تشکيل شد. در آن روز جلالي، شايگان، زيرک زاده و بعد فاطمي و رضوي سخنراني کردند. موحد از قول مهندس حسيبي در روايت خود از آن روز درباره فاطمي چنين نوشته است: «دکتر فاطمي از همه شديدتر سخنراني کرد و شاه فراري را فرزند کودتاچي و نوکر شرکت سابق ٣٢ سال قبل خواند و رسما خواهان طرد او شد...».
فاطمي در آن سخنراني همچنين مطالبي را مطرح ميکند که بعدا آن را طرح جمهوري فاطمي تلقي ميکنند. روز بيستوپنجم تظاهرکنندگان همچنين مجسمههاي شاه را در ميدان بهارستان، راهآهن، پارک شهر، سپه و... پايين ميکشند و تصاوير آن در روزنامه اطلاعات منتشر ميشود. اين موضوع به روايت موحد، در دادگاه مصدق هم مطرح ميشود؛ در اين دادگاه مصدق به دفاع از فاطمي ميپردازد. حسين فاطمي پنج روز قبل از کودتاي اول يعني ٢٥ مرداد 1332 به کشور بازميگردد. صبح روز 25 مرداد با اعلام خنثيشدن توطئه، اعضاي دولت و سران جبهه ملي با نخستوزير تشکيل جلسه دادند و فاطمي در اين جلسه خواهان تشکيل دادگاه صحرايي و مجازات کودتاچيان شد؛ موضوعي که با مخالفت مصدق مواجه شد. جمال صفري از کساني که خود در روزنامه باختر امروز با فاطمي کار کرده درباره روايت آن روز چنين گفته است: «فاطمي در خانه مصدق بود. به من زنگ زد و گفت تيتر يک دادگاه صحرايي اعدام کودتاچيان باشد. دوباره يک ساعت بعد زنگ زد و گفت: تيتر را عوض کن و بزن دادگاه قانوني و محاکمه کودتاچيان. دوباره يک ساعت بعد زنگ زد و گفت محاکمه قانوني. من اعتراض کردم که چرا پشت سر هم تيتر را با چنين شرايط سختي
عوض ميکنيد؟ گفت چه کنم اين پيرمرد {مصدق} همش ميگويد قانون، قانون!»
روز بيستوهشتم
بيستوهشتم مرداد، با سر و صداها از بازار و جنوب شهر شروع شد. خيليها معتقدند که مردم عادي در ميان اين جمعيت برنخاسته بودند و عدهاي الواط و اشرار بودند که در واقع مسبب واقعه بيستوهشت مرداد شدند. با اين حال گروهي حوادث آن روز را کودتا ميدانند و گروهي هم بيستوپنجم مرداد را کودتا ميدانند. نويسندگان مقالهاي که در بالا ذکر آن رفت، بحث بسيار جالبي درباره روندهاي درون سازماني و ميزان تأثيرگذاري اشخاص اصلي و بخشهاي متعدد سازمان سيا در کودتاي سال ۳۲ ايران مطرح ميشود. در اين مطلب ميخوانيم: «در اين نسخه اشاره ميشود [نسخه ۲۰۱۷ «زنده باد شاه!»] که روزولت در توضيح به آيزنهاور، دالس و رئيس ستاد کاخ سفيد، درباره اينکه او «به عمد» به دولت اطلاعات نداده، نشان ميدهد که عمليات تا چه ميزان در روزهاي حياتي ميان ۱۵ تا ۱۹ آگوست از تصميم گيري در واشنگتن به دور بوده است. نويسندگان نشان ميدهند در جريان اتفاقات منتهي به کودتا در ايران، چطور تحليلگران به حاشيه رفتند و دست بالا از آنِ تيم اجرائي سيا شد. با توجه به اعتراف روزولت در ندادن اطلاعات، ميتوان گفت تحليلگراني که مسئول ارزيابي عواقب استراتژيک طولاني مدت عمليات آژاکس
و وقايع ايران بودند، تحليلهايشان را بدون دسترسي به اطلاعات دقيق و به روز و بدون آگاهي از آنچه در ايران اتفاق ميافتاد، انجام ميدادند». سيروس آموزگار، نويسنده، روزنامهنگار، وزير اطلاعات در دولت شاپور بختيار و از اعضاي سازمان جوانان حزب توده در سال واقعه بيستوهشتم مرداد، به دو روز پيش از وقوع حادثه بازميگردد و ميگويد: «بيستوهشتم مرداد به نظر تمام مورخان بيطرف و حتي ايرانيها و خارجيها، قطعا کودتا نبود. روز ۲۵ مرداد اما قطعا کودتا بود؛ يعني تمام کارهايي که انجام شد، کارهاي کودتايي بود. ابلاغ فرمان اعليحضرت ساعت يک بعد از نصفهشب، اشغال تلفنخانه بازار، دستگيري نزديکان آقاي دکتر مصدق و ازجمله رئيس ستاد، تمام اينها علامت اين است که يک ماجراي کودتايي است و جلوی ماجرا را ميخواهند بگيرند، ولي روز ۲۸ مرداد قطعا کودتا نبود. براي اينکه اولا عوامل کودتايي به علت شکستشان در روز ۲۵ مرداد تمام روحيه خودشان را باخته بودند و حتي آمريكا که معتقدند پشت اين ماجرا بود، قبول کرده بود که شکست خورده و از نمايندگان ديپلماتيک آمريكا هم در ايران درخواست ميکردند که کارهاي ترميمي کنند، ارتباطات ايجاد کنند و نظاير اينها».
ابراهيم گلستان دراينباره اما نظر متفاوتي داشته و ميگويد: «من نگفتم کودتا بود، ميخواستم بگويم که يک اقدام به کودتا بود که نشد. سفير آمريكا، لويي هندرسون که قرار بود بلافاصله بعد از کودتا به تهران بيايد، وقتي متوجه شد که اين اقدام موفق نشده، در بيروت ماند، اما ديدند بالاخره بايد کاري بکنند که بشود. يکي، دو روز بعدش به تهران آمد. شب در سفارت آمريكا براي خبرنگاران خارجي جلسهاي ترتيب داده شد. من هم بهعنوان خبرنگار خارجي در آنجا بودم و همان شب فهميدم که کار تمام است. اينطوري فهميدم کار تمام است که لويي هندرسون که از پيش مصدق آمده بود، گفت: «من همانطور که به آقاي نخستوزير...» بعد مکثي کرد، حرفش را جويد، اصلاح کرد و گفت: «... به آقاي دکتر مصدق...» و وقتي ديدم که لويي هندرسون نميخواهد از مصدق بهعنوان نخستوزير نام ببرد، برايم مسجل شد که کار تمام است که درست پسفردايش اين اتفاق افتاد». اين اظهارات صفآرايي مخالفان و موافقان هميشگي درباره کودتابودن يا نبودن وقايع روز بيستوهشتم مرداد است.
پلان آخر
غلامحسين صديقي، وزير کشور دولت ملي دکتر مصدق، در مورد کودتاي ۲۸ مرداد و لحظات پاياني آن نوشته است: «... وقت ما، با مذاکرات سياسي و پيشبيني وقايع ميگذشت و منتظر ساعت موعود بوديم که به آقاي شريفامامي تلفن کنيم. ساعت پنجوربع بعدازظهر، در زدند. مستخدم در را باز کرد و پس از چند لحظه برگشت و به آقاي مهندس گفت که «کارآگاهان براي تفتيش خانه آمدهاند.»... در اين وقت آقاي دکتر مصدق روي تشک دراز کشيده بودند و دکتر شايگان و من، روبهروي هم، روي صندلي نشسته بوديم و مهندس معظمي، دم در ايستاده بود و همه، ظاهرا در کمال آرامي بوديم. من به آنها گفتم: «آقايان چه ميخواهيد؟ آيا مأمور بازداشت هستيد؟» آنکه جلوتر بود، با اشاره تصديق کرد. گفتم: «مأمور بازداشت کداميک از ما هستيد؟» گفت: «بازداشت همه آقايان.»... در اين وقت آقاي دکتر مصدق با لباس معمولي خود برخاستند و از بالا به پايين آمدند. چون به پيچ پلکان رسيدند، خانم مهندس معظمي که چشمش به آقاي دکتر افتاد، با تعجب و حيرت، دست به طرف پيشاني خود برد و گفت: واي... آقاي دکتر مصدق!... و بياختيار به گريه افتاد و به طرف آقاي دکتر مصدق رفت و دست ايشان را گرفت و بوسيد و صدايش
به گريه بلند شد! (خانم مهندس معظمي حامله و شايد پابهماه بود). حال رقتآميز دردناکي براي حضار پيش آمد! آقاي دکتر هم حالش متغير شد...». حالا چند روز مانده به آن روز تاريخي، تندروترين رئيسجمهوري آمريكا، اعلام گروه اقدامي را تشکيل داده که وظيفه آن اعمال فشارهاي ديپلماتيک عليه ايران اجماع ايجاد کند و البته رئيس اين گروه ميگويد اين تصادف تاريخي، اتفاقي است.
اردشير زاهدي در ميزگردي که همراه با داريوش همايون و مهدي خان باباتهراني با حسين مهري روزنامهنگار داشته، با لحني طنزآلود گفته است: «کيم روزولت که فارسي بلد نبود و دائمالخمر هم بود، يک تنه و تنها با کمک مشتي اشرار و الواط توانست حکومتي محبوب را سرنگون کند!» حکومتي مردمي محمد مصدق که سرنگون شد و حکم حصر خانگي او را سازمان سيا صادر کرد. به گزارش تاريخ ايراني، اين را اسنادي که از طبقه بندي وزارت خارجه آمريكا خارج شده نشان ميدهد. دنيل سيگل و مالکوم برن در مقالهاي در اين باره نوشتند: فشار درخور توجهي از جانب واشنگتن باعث شد تا شاه برخلاف تمايلش از برگزاري دادگاه علني چشمپوشي کند. اضافه بر اين، در همين تلگرام سيا، به زاهدي توصيه شده مصدق را «در اقامتگاهي در يک روستاي کوچک محصور کرده و به شدت تحت نظر بگيرد». توصيه سيا عملياتي شد و مصدق بعد از تحمل سه سال حبس، به عمارت خود در احمدآباد تبعيد شد و تا پايان عمر در حصر باقي ماند..» طرح کودتا که به نام رمز «آژاکس» خوانده شد، پس از انتخاب چرچيل به نخستوزيري انگليس در مهر ۱۳۳۱ تهيه شد و انتخاب آيزنهاور به رياست جمهوري آمريكا در ماه آبان همان سال به پيشبرد اين طرح
در ايران کمک شاياني کرد. اين طرح مشترک با کمک عواملي در داخل ايران از جمله برادران رشيديان، ذوالفقاريها و ديگر جريانهاي وابسته به انگليس و آمريكا که از مرتبطين فعال دربار محمدرضا پهلوي بودند به اجرا گذاشته شد. تا پيش از انتخابات آمريكا مقامات انگليسي طرح آژاکس را به ياري دو تن از بلندپايگان سازمان «سيا» از جمله کرميت (کيم) روزولت و آلن دالس به پيش برده بودند، اما آن را تا آغاز دوران رياست جمهوري آيزنهاور مسکوت گذارده بودند. طرح مزبور، دو هفته پس از آغاز رياستجمهوري آيزنهاور يعني از روز ۱۴ بهمن ۱۳۳۱ که يک هيئت انگليسي براي اجرائي کردن طرح به ملاقات جان فوستر دالس وزير خارجه آمريكا و برادرش آلن دالس رئيس سازمان «سيا» به واشنگتن رفت، لازمالاجرا شد.
روايت فاطمي
اولين طرح کودتا به تاريخ بيست و پنجم مرداد با شکست مواجه شد. به روايت موحد، صبح روز بيستوپنجم به دنبال اعلاميههايي که از سوي جبهه ملي و احزاب و اتحاديههاي هواداران مصدق انتشار يافته بود ميتينگ بزرگي در بهارستان تشکيل شد. در آن روز جلالي، شايگان، زيرک زاده و بعد فاطمي و رضوي سخنراني کردند. موحد از قول مهندس حسيبي در روايت خود از آن روز درباره فاطمي چنين نوشته است: «دکتر فاطمي از همه شديدتر سخنراني کرد و شاه فراري را فرزند کودتاچي و نوکر شرکت سابق ٣٢ سال قبل خواند و رسما خواهان طرد او شد...».
فاطمي در آن سخنراني همچنين مطالبي را مطرح ميکند که بعدا آن را طرح جمهوري فاطمي تلقي ميکنند. روز بيستوپنجم تظاهرکنندگان همچنين مجسمههاي شاه را در ميدان بهارستان، راهآهن، پارک شهر، سپه و... پايين ميکشند و تصاوير آن در روزنامه اطلاعات منتشر ميشود. اين موضوع به روايت موحد، در دادگاه مصدق هم مطرح ميشود؛ در اين دادگاه مصدق به دفاع از فاطمي ميپردازد. حسين فاطمي پنج روز قبل از کودتاي اول يعني ٢٥ مرداد 1332 به کشور بازميگردد. صبح روز 25 مرداد با اعلام خنثيشدن توطئه، اعضاي دولت و سران جبهه ملي با نخستوزير تشکيل جلسه دادند و فاطمي در اين جلسه خواهان تشکيل دادگاه صحرايي و مجازات کودتاچيان شد؛ موضوعي که با مخالفت مصدق مواجه شد. جمال صفري از کساني که خود در روزنامه باختر امروز با فاطمي کار کرده درباره روايت آن روز چنين گفته است: «فاطمي در خانه مصدق بود. به من زنگ زد و گفت تيتر يک دادگاه صحرايي اعدام کودتاچيان باشد. دوباره يک ساعت بعد زنگ زد و گفت: تيتر را عوض کن و بزن دادگاه قانوني و محاکمه کودتاچيان. دوباره يک ساعت بعد زنگ زد و گفت محاکمه قانوني. من اعتراض کردم که چرا پشت سر هم تيتر را با چنين شرايط سختي
عوض ميکنيد؟ گفت چه کنم اين پيرمرد {مصدق} همش ميگويد قانون، قانون!»
روز بيستوهشتم
بيستوهشتم مرداد، با سر و صداها از بازار و جنوب شهر شروع شد. خيليها معتقدند که مردم عادي در ميان اين جمعيت برنخاسته بودند و عدهاي الواط و اشرار بودند که در واقع مسبب واقعه بيستوهشت مرداد شدند. با اين حال گروهي حوادث آن روز را کودتا ميدانند و گروهي هم بيستوپنجم مرداد را کودتا ميدانند. نويسندگان مقالهاي که در بالا ذکر آن رفت، بحث بسيار جالبي درباره روندهاي درون سازماني و ميزان تأثيرگذاري اشخاص اصلي و بخشهاي متعدد سازمان سيا در کودتاي سال ۳۲ ايران مطرح ميشود. در اين مطلب ميخوانيم: «در اين نسخه اشاره ميشود [نسخه ۲۰۱۷ «زنده باد شاه!»] که روزولت در توضيح به آيزنهاور، دالس و رئيس ستاد کاخ سفيد، درباره اينکه او «به عمد» به دولت اطلاعات نداده، نشان ميدهد که عمليات تا چه ميزان در روزهاي حياتي ميان ۱۵ تا ۱۹ آگوست از تصميم گيري در واشنگتن به دور بوده است. نويسندگان نشان ميدهند در جريان اتفاقات منتهي به کودتا در ايران، چطور تحليلگران به حاشيه رفتند و دست بالا از آنِ تيم اجرائي سيا شد. با توجه به اعتراف روزولت در ندادن اطلاعات، ميتوان گفت تحليلگراني که مسئول ارزيابي عواقب استراتژيک طولاني مدت عمليات آژاکس
و وقايع ايران بودند، تحليلهايشان را بدون دسترسي به اطلاعات دقيق و به روز و بدون آگاهي از آنچه در ايران اتفاق ميافتاد، انجام ميدادند». سيروس آموزگار، نويسنده، روزنامهنگار، وزير اطلاعات در دولت شاپور بختيار و از اعضاي سازمان جوانان حزب توده در سال واقعه بيستوهشتم مرداد، به دو روز پيش از وقوع حادثه بازميگردد و ميگويد: «بيستوهشتم مرداد به نظر تمام مورخان بيطرف و حتي ايرانيها و خارجيها، قطعا کودتا نبود. روز ۲۵ مرداد اما قطعا کودتا بود؛ يعني تمام کارهايي که انجام شد، کارهاي کودتايي بود. ابلاغ فرمان اعليحضرت ساعت يک بعد از نصفهشب، اشغال تلفنخانه بازار، دستگيري نزديکان آقاي دکتر مصدق و ازجمله رئيس ستاد، تمام اينها علامت اين است که يک ماجراي کودتايي است و جلوی ماجرا را ميخواهند بگيرند، ولي روز ۲۸ مرداد قطعا کودتا نبود. براي اينکه اولا عوامل کودتايي به علت شکستشان در روز ۲۵ مرداد تمام روحيه خودشان را باخته بودند و حتي آمريكا که معتقدند پشت اين ماجرا بود، قبول کرده بود که شکست خورده و از نمايندگان ديپلماتيک آمريكا هم در ايران درخواست ميکردند که کارهاي ترميمي کنند، ارتباطات ايجاد کنند و نظاير اينها».
ابراهيم گلستان دراينباره اما نظر متفاوتي داشته و ميگويد: «من نگفتم کودتا بود، ميخواستم بگويم که يک اقدام به کودتا بود که نشد. سفير آمريكا، لويي هندرسون که قرار بود بلافاصله بعد از کودتا به تهران بيايد، وقتي متوجه شد که اين اقدام موفق نشده، در بيروت ماند، اما ديدند بالاخره بايد کاري بکنند که بشود. يکي، دو روز بعدش به تهران آمد. شب در سفارت آمريكا براي خبرنگاران خارجي جلسهاي ترتيب داده شد. من هم بهعنوان خبرنگار خارجي در آنجا بودم و همان شب فهميدم که کار تمام است. اينطوري فهميدم کار تمام است که لويي هندرسون که از پيش مصدق آمده بود، گفت: «من همانطور که به آقاي نخستوزير...» بعد مکثي کرد، حرفش را جويد، اصلاح کرد و گفت: «... به آقاي دکتر مصدق...» و وقتي ديدم که لويي هندرسون نميخواهد از مصدق بهعنوان نخستوزير نام ببرد، برايم مسجل شد که کار تمام است که درست پسفردايش اين اتفاق افتاد». اين اظهارات صفآرايي مخالفان و موافقان هميشگي درباره کودتابودن يا نبودن وقايع روز بيستوهشتم مرداد است.
پلان آخر
غلامحسين صديقي، وزير کشور دولت ملي دکتر مصدق، در مورد کودتاي ۲۸ مرداد و لحظات پاياني آن نوشته است: «... وقت ما، با مذاکرات سياسي و پيشبيني وقايع ميگذشت و منتظر ساعت موعود بوديم که به آقاي شريفامامي تلفن کنيم. ساعت پنجوربع بعدازظهر، در زدند. مستخدم در را باز کرد و پس از چند لحظه برگشت و به آقاي مهندس گفت که «کارآگاهان براي تفتيش خانه آمدهاند.»... در اين وقت آقاي دکتر مصدق روي تشک دراز کشيده بودند و دکتر شايگان و من، روبهروي هم، روي صندلي نشسته بوديم و مهندس معظمي، دم در ايستاده بود و همه، ظاهرا در کمال آرامي بوديم. من به آنها گفتم: «آقايان چه ميخواهيد؟ آيا مأمور بازداشت هستيد؟» آنکه جلوتر بود، با اشاره تصديق کرد. گفتم: «مأمور بازداشت کداميک از ما هستيد؟» گفت: «بازداشت همه آقايان.»... در اين وقت آقاي دکتر مصدق با لباس معمولي خود برخاستند و از بالا به پايين آمدند. چون به پيچ پلکان رسيدند، خانم مهندس معظمي که چشمش به آقاي دکتر افتاد، با تعجب و حيرت، دست به طرف پيشاني خود برد و گفت: واي... آقاي دکتر مصدق!... و بياختيار به گريه افتاد و به طرف آقاي دکتر مصدق رفت و دست ايشان را گرفت و بوسيد و صدايش
به گريه بلند شد! (خانم مهندس معظمي حامله و شايد پابهماه بود). حال رقتآميز دردناکي براي حضار پيش آمد! آقاي دکتر هم حالش متغير شد...». حالا چند روز مانده به آن روز تاريخي، تندروترين رئيسجمهوري آمريكا، اعلام گروه اقدامي را تشکيل داده که وظيفه آن اعمال فشارهاي ديپلماتيک عليه ايران اجماع ايجاد کند و البته رئيس اين گروه ميگويد اين تصادف تاريخي، اتفاقي است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.