|

همان آش و همان کاسه

احمد عظيمي‌بلوريان- استاد پيشين مريلند

مي‌گويند روزي ناصرالدين شاه براي بازديد از املاک خود به قزوين رفته بود. به سر قناتي رفت که مقني‌ها در آن مشغول کار بودند. سرمقني به امر شاه از قنات بيرون آمد. سر و صورت او کثيف و بویناک بود. شاه از او پرسيد هر چند وقت يک بار به حمام مي‌رود؟ مقني پاسخ داد «عيد به عيد». سپس مقني از شاه پرسيد «قربان، تو خودت کي به حمام مي‌روي؟ شاه گفت «هر دو هفته يک بار». مقني گفت «قربان، مگر تو مرغابي هستي؟» شاه خنديد؛ اما پاسخي براي گفتن نداشت. حالا باز هم حکايت ايران است و کمي‌ها و کاستي‌هاي آن. زماني که بچه بوديم، هر دو هفته يک بار ما را به حمام مي‌بردند. تازه ما بچه‌حاجي بوديم، ديگران که خدا داند. حمام کثيف بود و آن‌قدر آب نداشت که کف آن را همواره تميز نگه دارند. استفاده از دوش حمام محدود بود. با يک دوش مختصر، به زير دست دلاک مي‌نشستيم که چرک تن ما را با کيسه زمخت خود پاک کند. شست‌وشوي اصلي ما در خزينه صورت مي‌گرفت. خزينه آن‌قدر کثيف بود که توصيف‌ناپذیر است. آب کم بود. آب از راه جوهاي باريک و روباز کوچه به منبع آب گرمابه که پايين‌تر از سطح کوچه بود، وارد مي‌شد. طبيعي است که اين آب هم بسيار کثيف و آلوده بود. من بارها به چشم خود مي‌ديدم که افرادي که بدن‌شان پر از زخم بود، خود را در همان خزينه مي‌شستند که ما در آن بوديم. سپس به سربينه حمام مي‌آمدند، روي لنگي که براي آنها پهن مي‌کردند، مي‌نشستند. تن او را با لنگ حمام خشک مي‌کردند. لنگ‌هاي ترشده را در حياط بالاي سقف حمام روي طناب پهن مي‌کردند تا خشک شود و دوباره يا صدباره به کار آيد؛ بدون اينکه آنها را هر روز بشويند. آب حمام با سوزاندن خار بيابان در جايي موسوم به «تون حمام» گرم مي‌شد. با هر روز فعاليت يک حمام شايد خار بيش از صد مترمربع بيابان نابود مي‌شد. ادامه خارکني و مصرف آن در حمام و نانوايي خانه‌ها و کارگاه‌ها، زمين‌هاي اطراف شهرها را از پوشش گياهي تهي و آنها را از آبادي (آباد و سرسبز) به بيابان (جايي بي‌آب) تبديل مي‌کرد.
بعدها آموختم که همين نظافت مختصر در گذشته‌هاي نه‌چندان دور در اروپا هم نبوده است. گرمابه از شرق به غرب رفته است. در همين صد سال گذشته که کشور ما در فقر انرژي و آب بوده از منابع سرشار انرژي و آب برخوردار بوده است؛ اما نفت ايران را انگليسی‌ها غارت مي‌کردند و ايران از باکو نفت وارد مي‌کرد که کالايي لوکس به شمار مي‌آمد. آب زير زمين را با بهترين متد روزگار يعني با حفر قنات به اراضي شهري و روستايي مي‌رساندند. قنات ايران امروز ثبت جهاني شده است؛ اما امروز قنات هدر داده مي‌شود و با استفاده بي‌رويه از تکنولوژي حفر چاه عميق سطح آب چنان پايين آمده که قنات کارايي خود را از دست داده است. در استفاده از انرژي به شکلي عمل شده که آلاينده‌هاي مواد هيدروکربوري شهرهاي ما را به کشتارگاه‌هاي زيبا تبديل کرده است. در طول تاريخ، کشورهاي آسيايي - از ايران تا ژاپن - با اختراع و استفاده از کرسي، محيط زندگي خود را در هواي سرد زمستان به نحو شايسته و با کمترين انرژي ممکن گرم مي‌کرده‌اند. امروز به برکت تکنولوژي‌هاي استخراج نفت و گاز چنان در مصرف انرژي دست‌و‌دلباز عمل مي‌شود که علاوه بر آلودگي محيط زيست اگر يک روز انرژي کافي به نيروگاه‌ها نرسد، بايد مصرف نيروي برق را جيره‌بندي کرد؛ کاري که هم‌اکنون در تهران صورت مي‌گيرد. استانداردهاي بهداشتي مدرن از غرب به ايران آمده؛ اما در فرايند آن تجربيات تاريخي کنار نهاده شده و مردم با فراموش‌کردن روش‌هاي صرفه‌جويي در انرژي و آب، امروز با مصرف بيش از صد برابر انرژي مورد نياز در مقايسه با معيارهاي گذشته بازهم در تنگنا قرار گرفته‌اند. در اوايل انقلاب که کمبود انرژي مردم را رنج مي‌داد، نگارنده با وجود اينکه هيچ تخصصي در کاربرد انرژي نداشتم، از روي کنجکاوي، دست به ساختن کرسي برقي زدم. با توليد و تکثير آزمايشي کرسي برقي تاشو، به روش توليد انبوه، تا‌آنجا‌که توانستم به مردم در محيط اطراف خودم خدمت کردم.
به خريداران کرسي حالي مي‌کردم که با استفاده از کرسي سنتي مصرف انرژي در منزل را مي‌توان به زير يک درصد رساند و سلامت خانواده به‌ويژه کودکان را تضمين کرد؛ اما امروز ما با گرم‌کردن همه فضاي خانه، بيش از صد برابر انرژي کمياب و مورد نياز را هدر مي‌دهيم. نويسنده در اين اواخر در تماس با همکاران خود در سازمان‌هاي امداد‌رساني بين‌المللي، برتري کرسي را در مقایسه با روش‌هاي گرم‌کردن محل سکونت به‌ويژه در مناطق زلزله‌زده و سيل‌زده و توفان‌زده شرح داده‌ام. مسئولان محترم چنان تحت تأثير استفاده از تکنولوژي مدرن در گرم‌کردن محيط هستند که اصلا صرفه‌جويي به روش‌هاي شرقي را کنار گذاشته‌اند. بالا‌ترين کشوري که عملا مواد انرژي‌زا را دور مي‌ريزد، همين ايالات متحده آمريکاي ترامپ است. مصرف سرانه انرژي در آمريکا سه‌ برابر اروپاست. به‌همين‌دليل نقش آمريکا در آلودگي محيط‌ زيست و -‌به‌ويژه با استفاده از نيروگاه‌هاي زغال‌سنگي‌- از همه کشورهاي جهان بيشتر است. تازه خود را عاقل و بالغ مي‌پندارد و زير بار پيمان‌هاي کيوتو و پاريس نمي‌رود. متخصصان اطراف یک مدیر مي‌توانند همه اطلاعات لازم را در اختيار او بگذارند اما در عمل، همان آش است و همان کاسه.
مي‌گويند روزي ناصرالدين شاه براي بازديد از املاک خود به قزوين رفته بود. به سر قناتي رفت که مقني‌ها در آن مشغول کار بودند. سرمقني به امر شاه از قنات بيرون آمد. سر و صورت او کثيف و بویناک بود. شاه از او پرسيد هر چند وقت يک بار به حمام مي‌رود؟ مقني پاسخ داد «عيد به عيد». سپس مقني از شاه پرسيد «قربان، تو خودت کي به حمام مي‌روي؟ شاه گفت «هر دو هفته يک بار». مقني گفت «قربان، مگر تو مرغابي هستي؟» شاه خنديد؛ اما پاسخي براي گفتن نداشت. حالا باز هم حکايت ايران است و کمي‌ها و کاستي‌هاي آن. زماني که بچه بوديم، هر دو هفته يک بار ما را به حمام مي‌بردند. تازه ما بچه‌حاجي بوديم، ديگران که خدا داند. حمام کثيف بود و آن‌قدر آب نداشت که کف آن را همواره تميز نگه دارند. استفاده از دوش حمام محدود بود. با يک دوش مختصر، به زير دست دلاک مي‌نشستيم که چرک تن ما را با کيسه زمخت خود پاک کند. شست‌وشوي اصلي ما در خزينه صورت مي‌گرفت. خزينه آن‌قدر کثيف بود که توصيف‌ناپذیر است. آب کم بود. آب از راه جوهاي باريک و روباز کوچه به منبع آب گرمابه که پايين‌تر از سطح کوچه بود، وارد مي‌شد. طبيعي است که اين آب هم بسيار کثيف و آلوده بود. من بارها به چشم خود مي‌ديدم که افرادي که بدن‌شان پر از زخم بود، خود را در همان خزينه مي‌شستند که ما در آن بوديم. سپس به سربينه حمام مي‌آمدند، روي لنگي که براي آنها پهن مي‌کردند، مي‌نشستند. تن او را با لنگ حمام خشک مي‌کردند. لنگ‌هاي ترشده را در حياط بالاي سقف حمام روي طناب پهن مي‌کردند تا خشک شود و دوباره يا صدباره به کار آيد؛ بدون اينکه آنها را هر روز بشويند. آب حمام با سوزاندن خار بيابان در جايي موسوم به «تون حمام» گرم مي‌شد. با هر روز فعاليت يک حمام شايد خار بيش از صد مترمربع بيابان نابود مي‌شد. ادامه خارکني و مصرف آن در حمام و نانوايي خانه‌ها و کارگاه‌ها، زمين‌هاي اطراف شهرها را از پوشش گياهي تهي و آنها را از آبادي (آباد و سرسبز) به بيابان (جايي بي‌آب) تبديل مي‌کرد.
بعدها آموختم که همين نظافت مختصر در گذشته‌هاي نه‌چندان دور در اروپا هم نبوده است. گرمابه از شرق به غرب رفته است. در همين صد سال گذشته که کشور ما در فقر انرژي و آب بوده از منابع سرشار انرژي و آب برخوردار بوده است؛ اما نفت ايران را انگليسی‌ها غارت مي‌کردند و ايران از باکو نفت وارد مي‌کرد که کالايي لوکس به شمار مي‌آمد. آب زير زمين را با بهترين متد روزگار يعني با حفر قنات به اراضي شهري و روستايي مي‌رساندند. قنات ايران امروز ثبت جهاني شده است؛ اما امروز قنات هدر داده مي‌شود و با استفاده بي‌رويه از تکنولوژي حفر چاه عميق سطح آب چنان پايين آمده که قنات کارايي خود را از دست داده است. در استفاده از انرژي به شکلي عمل شده که آلاينده‌هاي مواد هيدروکربوري شهرهاي ما را به کشتارگاه‌هاي زيبا تبديل کرده است. در طول تاريخ، کشورهاي آسيايي - از ايران تا ژاپن - با اختراع و استفاده از کرسي، محيط زندگي خود را در هواي سرد زمستان به نحو شايسته و با کمترين انرژي ممکن گرم مي‌کرده‌اند. امروز به برکت تکنولوژي‌هاي استخراج نفت و گاز چنان در مصرف انرژي دست‌و‌دلباز عمل مي‌شود که علاوه بر آلودگي محيط زيست اگر يک روز انرژي کافي به نيروگاه‌ها نرسد، بايد مصرف نيروي برق را جيره‌بندي کرد؛ کاري که هم‌اکنون در تهران صورت مي‌گيرد. استانداردهاي بهداشتي مدرن از غرب به ايران آمده؛ اما در فرايند آن تجربيات تاريخي کنار نهاده شده و مردم با فراموش‌کردن روش‌هاي صرفه‌جويي در انرژي و آب، امروز با مصرف بيش از صد برابر انرژي مورد نياز در مقايسه با معيارهاي گذشته بازهم در تنگنا قرار گرفته‌اند. در اوايل انقلاب که کمبود انرژي مردم را رنج مي‌داد، نگارنده با وجود اينکه هيچ تخصصي در کاربرد انرژي نداشتم، از روي کنجکاوي، دست به ساختن کرسي برقي زدم. با توليد و تکثير آزمايشي کرسي برقي تاشو، به روش توليد انبوه، تا‌آنجا‌که توانستم به مردم در محيط اطراف خودم خدمت کردم.
به خريداران کرسي حالي مي‌کردم که با استفاده از کرسي سنتي مصرف انرژي در منزل را مي‌توان به زير يک درصد رساند و سلامت خانواده به‌ويژه کودکان را تضمين کرد؛ اما امروز ما با گرم‌کردن همه فضاي خانه، بيش از صد برابر انرژي کمياب و مورد نياز را هدر مي‌دهيم. نويسنده در اين اواخر در تماس با همکاران خود در سازمان‌هاي امداد‌رساني بين‌المللي، برتري کرسي را در مقایسه با روش‌هاي گرم‌کردن محل سکونت به‌ويژه در مناطق زلزله‌زده و سيل‌زده و توفان‌زده شرح داده‌ام. مسئولان محترم چنان تحت تأثير استفاده از تکنولوژي مدرن در گرم‌کردن محيط هستند که اصلا صرفه‌جويي به روش‌هاي شرقي را کنار گذاشته‌اند. بالا‌ترين کشوري که عملا مواد انرژي‌زا را دور مي‌ريزد، همين ايالات متحده آمريکاي ترامپ است. مصرف سرانه انرژي در آمريکا سه‌ برابر اروپاست. به‌همين‌دليل نقش آمريکا در آلودگي محيط‌ زيست و -‌به‌ويژه با استفاده از نيروگاه‌هاي زغال‌سنگي‌- از همه کشورهاي جهان بيشتر است. تازه خود را عاقل و بالغ مي‌پندارد و زير بار پيمان‌هاي کيوتو و پاريس نمي‌رود. متخصصان اطراف یک مدیر مي‌توانند همه اطلاعات لازم را در اختيار او بگذارند اما در عمل، همان آش است و همان کاسه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.