چرا نخبگان به ایران برگردند؟
مهدی زارع*
در هفتهای که گذشت، در یک جلسه مصاحبه برای جذب دو جوان از متقاضیان کار در پژوهشگاههای داخلی شرکت داشتم که هر دو در کشورهای غربی هماکنون مشغول تدریس در دانشگاههای معتبرند. وقتی سؤال کردیم چرا بهویژه در این شرایط که از نظر اقتصادی شرایط سختی است، غرب را رها میکنید و به ایران برمیگردید، پاسخ هر دو (که جداگانه مصاحبه دادند) کمابیش مشابه بود: ما هرچه بیشتر در آن کشور خارجی ماندیم، بیشتر حس کردیم که جای ما آنجا نیست. ما برای آن کشورها ساخته نشدهایم و هرچند طولانیمدتتر هم بمانیم، فعال درجه اول در محل کار و زندگیمان به حساب نخواهیم آمد. ما برای ایران ساخته شدهایم و «برای ایران» به کشورمان برمیگردیم. آنان بدون توجه به جو و فضای موجود و قیمت دلار و احتمالا سرزنش آشنایان و اطرافیان و اعضای فامیل به کشور برمیگردند. ولی واقعا چرا نخبگان به کشور برمیگردند و اساسا چرا نیاز است که در شرایط سخت «نخبگان، تحصیلکردهها و گروه برگزیده جامعه» به کشور برگردند یا در آن بمانند؟ در ایران کنونی بعد از 18 اردیبهشت که ترامپ از توافقنامه بینالمللی اتمی (برجام) اعلام خروج کرد، عملا فضای منفی روانی بر بازار حاکم شد.
هنوز تحریمی شروع نشده عدهای با انگیزه شخصی یا با احتمالي براساس برنامهای که دانسته یا ندانسته عامل اجرای آن شده بودند، با خرید هرچه بیشتر ارز و سکه طلا از بازار موجب سقوط ارزش ریال شدند. مدیریت ناقص بیتوجه به واقعیتهای میدانی نیز مزید بر علت شد و شرایط به گونهای شد که مردم عوارض تورمیاش را هماکنون از جیب خود میپردازند. از 15 مرداد که از اتفاق با هفتادوسومین سالروز بمباران اتمی هیروشیما از سوي آمریکا در پایان جنگ جهانی دوم همزمان شده بود، دور جدیدی از تحریمها از سوی آمریکا بر ایران تحمیل شد. اگر در مرداد 65 سال قبل در سال 1332 دو دولت آمریکا و انگلیس با حمایت عوامل داخلیشان مشغول زمینهچینی پنهانی برای کودتای 28 مرداد علیه دولت قانونی زندهیاد دکتر محمد مصدق بودند و تبلیغات و جنگ روانی خود را با تزریق پول به عواملشان و با اعزام مأمورانشان حتیالامکان در پشت صحنه انجام میدادند، امروز و بعد از 65 سال علنا این فشار روانی و اقتصادی را اجرا میکنند. رادیوها، تلویزیونها و وسایل ارتباطیشان مستقیما حاضرند هر نوع شایعهای را به خبری برای برهمزدن آرامش کشور تبدیل کنند. همین چند شب قبل یکی از
شبکههای انگلیس فرد مشکوکی را که عملا نه جزء هیچ هیئت دیپلماتیکی بوده و نه جایگاهی آکادمیک دارد، روی خط آورد تا بگوید که در مذاکرات 20 سال قبل مربوط به دریای مازندران (کاسپین) خودش حضور داشته (که البته حضور نداشته) و این هیئت ایرانی بوده که همان زمان از سهم 50 درصد در دریای مذبور صرفنظر کرده است (که البته براساس آنچه متخصصان تاریخ و حقوق بینالملل و علوم سیاسی میگویند چنین سهم 50درصدیای عملا وجود تاریخی و قانونی نداشته و در چنان مذاکرهای هم نه آن فرد مدعی خارجی حضور داشته و نه هیئت ایرانی از سهمی صرفنظر کرده است). گاهی هم دستگاههای خبرپراکنیشان از شبهخبرها یا دروغهایی که از منابع داخلی گردآوری میکنند (مانند گمشدن 9 میلیارد دلار پول در ایران یا احتمال فرونشست تخت جمشید بر اثر خشکسالی و فرونشست زمین!)...
خبرهایی منتشر میکنند که تا روزها خوراک شبکههای اجتماعی و پیامکهایی میشود که مردم بهطور وسواسگونهای برای دراماتیکترکردن اوضاع و اثبات این موضوع به یکدیگر که اوضاع آنقدر بد است که بدتر از آن قابل تصور نیست (!) برای هم ارسال میکنند و انتظار شنیدن آه و افسوسهای بلندتری از طرف مقابل دارند. امروز ایالات متحده و دولت ترامپ مطالباتی دارد که ربط چندانی به موضوع برنامه اتمی و توافق برجام ندارد و ظاهرا برای تسلیمکردن نظام جمهوری اسلامی ولی در عمل برای متلاشیکردن وحدت ملی ایران و ازبینبردن امنیت ملی ایران تنظیم شده است. ایران ما کشوری است با تنوع قومها، زبانها و دینهای گوناگون. در میان دانشجویانم صمیمیترین یا ترکهای آذربایجانی بودهاند یا کردهای کردستان و کرمانشاه، یا لکهای ایلامی، یا عربهای خوزستانی یا بلوچها، لرهای بختیاری و لرستانی. جالب آن است این بچهها که گاه از شهرستانهایشان مستقیم به دانشگاهی در تهران آمدهاند، در ابتدا در برقراری ارتباط کلامی و زبانی به فارسی با معلم خود با مشکلاتی مواجه میشوند، ولی هرچه میگذرد میتوان دریافت که این دانشجویان غیرفارسيزبان ایرانی دلشان از هر ایرانیای
بیشتر برای ایران میتپد و میسوزد. ایران ما همیشه در تاریخ ماهیتی چندزبانه با اقلیمهای طبیعی گوناگون داشته، ولی همیشه عوامل وحدتبخش از میراث ملی نوروز تا تعلقات سرزمینی و دینی و مدارا و تعامل بین اقوام مختلف، این کشور را متحد نگه داشته و گلوگاههای سختی مانند جنگ جهانی اول و سالهای جنگ دوم جهانی و بعد از آن بر این اتحاد افزوده است. در سال گذشته در زلزله فروردین 1396 فریمان در استان خراسانرضوی دیدم که حتی در یک روستا شیعه و سنی در کنار هم زندگی میکنند. در زلزله آبان 1396 ازگله سرپلذهاب همین وحدت و همزیستی را میان ایرانیان زلزلهزده شیعه و سنی و اهل حق که در روستاهای مجاور هم یا در یک روستا با هم زندگی میکنند به چشم خود مشاهده کردم. ما فرزندان این آب و خاک، به تفاوت هر رنگ و زبان، امروز و بیش از همیشه باید با همدلی کنار هم باشیم. اخبار و عوامل تفرقه را از خود دور کنیم. به دوروبر خود نگاه کنیم. بدانیم که دولت ایالات متحده شروعکننده جنگی در عراق در سال 2003 بود که اگرچه به سقوط صدام انجامید، ولی در 15 سال گذشته، حدود یک میلیون عراقی در جنگ داخلی کشته شدهاند که حدود 70 درصد آنان غیرنظامیان بودهاند.
آمار سازمان ملل نشان میدهد که از سال 2003 به بعد حدود 45 درصد طبقه متوسط عراقی (تحصیلکردگان، استادان، صاحبان کسبوکار و سرمایهداران، معلمان، مهندسان و کارشناسان) از این کشور مهاجرت کردهاند. از نظر وحدت سرزمینی عملا این کشور دیگر وحدت و یکپارچگي ندارد. از سال 2011 با آغاز جنگ داخلی در سوریه و سپس ظهور داعش، روزبهروز شرایط دلخراشتر شد و تاکنون بیش از 600 هزار نفر کشته شدهاند و از جمعیتی که سازمان ملل برای سال 2018 حدود 18 میلیون برآورد میکند، عملا هشت میلیون نفر مهاجرت کردهاند که حدود نیمی از این تعداد کشور را ترک کردهاند. توجه کنیم که در شرایط کنونی به سرمایه اجتماعی که بخش مهمی از آن شامل طبقه متوسط، تحصیلکرده و نخبگان ایران است، به شدت نیاز داریم. تفاوت سلیقهها و تفکرات را محترم بشماریم و بر نقاط اشتراکمان که فراواناند، متمرکز شویم. تا میتوانیم از داخل و خارج فرزندان ایران را در این شرایط سخت فرابخوانیم تا «برای ایران» کمک کنند. نخبگان باید با وجود شرایط سخت تا میتوانند به مردم واقعبینانه امید دهند و به مسائل امروز و آینده ایران فکر و در مورد آن مسائل با یکدیگر و با مردم گفتوگو کنند و
برای آنها راهحل و راهکار بیابند. این نخبگان شبکهای از فرزندان ایران هستند که همانند دیگر روزهای سخت این سرزمین به وحدت ملی آن و به حل مشکلات و آینده درخشان آن کمک خواهند کرد.
* استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
در هفتهای که گذشت، در یک جلسه مصاحبه برای جذب دو جوان از متقاضیان کار در پژوهشگاههای داخلی شرکت داشتم که هر دو در کشورهای غربی هماکنون مشغول تدریس در دانشگاههای معتبرند. وقتی سؤال کردیم چرا بهویژه در این شرایط که از نظر اقتصادی شرایط سختی است، غرب را رها میکنید و به ایران برمیگردید، پاسخ هر دو (که جداگانه مصاحبه دادند) کمابیش مشابه بود: ما هرچه بیشتر در آن کشور خارجی ماندیم، بیشتر حس کردیم که جای ما آنجا نیست. ما برای آن کشورها ساخته نشدهایم و هرچند طولانیمدتتر هم بمانیم، فعال درجه اول در محل کار و زندگیمان به حساب نخواهیم آمد. ما برای ایران ساخته شدهایم و «برای ایران» به کشورمان برمیگردیم. آنان بدون توجه به جو و فضای موجود و قیمت دلار و احتمالا سرزنش آشنایان و اطرافیان و اعضای فامیل به کشور برمیگردند. ولی واقعا چرا نخبگان به کشور برمیگردند و اساسا چرا نیاز است که در شرایط سخت «نخبگان، تحصیلکردهها و گروه برگزیده جامعه» به کشور برگردند یا در آن بمانند؟ در ایران کنونی بعد از 18 اردیبهشت که ترامپ از توافقنامه بینالمللی اتمی (برجام) اعلام خروج کرد، عملا فضای منفی روانی بر بازار حاکم شد.
هنوز تحریمی شروع نشده عدهای با انگیزه شخصی یا با احتمالي براساس برنامهای که دانسته یا ندانسته عامل اجرای آن شده بودند، با خرید هرچه بیشتر ارز و سکه طلا از بازار موجب سقوط ارزش ریال شدند. مدیریت ناقص بیتوجه به واقعیتهای میدانی نیز مزید بر علت شد و شرایط به گونهای شد که مردم عوارض تورمیاش را هماکنون از جیب خود میپردازند. از 15 مرداد که از اتفاق با هفتادوسومین سالروز بمباران اتمی هیروشیما از سوي آمریکا در پایان جنگ جهانی دوم همزمان شده بود، دور جدیدی از تحریمها از سوی آمریکا بر ایران تحمیل شد. اگر در مرداد 65 سال قبل در سال 1332 دو دولت آمریکا و انگلیس با حمایت عوامل داخلیشان مشغول زمینهچینی پنهانی برای کودتای 28 مرداد علیه دولت قانونی زندهیاد دکتر محمد مصدق بودند و تبلیغات و جنگ روانی خود را با تزریق پول به عواملشان و با اعزام مأمورانشان حتیالامکان در پشت صحنه انجام میدادند، امروز و بعد از 65 سال علنا این فشار روانی و اقتصادی را اجرا میکنند. رادیوها، تلویزیونها و وسایل ارتباطیشان مستقیما حاضرند هر نوع شایعهای را به خبری برای برهمزدن آرامش کشور تبدیل کنند. همین چند شب قبل یکی از
شبکههای انگلیس فرد مشکوکی را که عملا نه جزء هیچ هیئت دیپلماتیکی بوده و نه جایگاهی آکادمیک دارد، روی خط آورد تا بگوید که در مذاکرات 20 سال قبل مربوط به دریای مازندران (کاسپین) خودش حضور داشته (که البته حضور نداشته) و این هیئت ایرانی بوده که همان زمان از سهم 50 درصد در دریای مذبور صرفنظر کرده است (که البته براساس آنچه متخصصان تاریخ و حقوق بینالملل و علوم سیاسی میگویند چنین سهم 50درصدیای عملا وجود تاریخی و قانونی نداشته و در چنان مذاکرهای هم نه آن فرد مدعی خارجی حضور داشته و نه هیئت ایرانی از سهمی صرفنظر کرده است). گاهی هم دستگاههای خبرپراکنیشان از شبهخبرها یا دروغهایی که از منابع داخلی گردآوری میکنند (مانند گمشدن 9 میلیارد دلار پول در ایران یا احتمال فرونشست تخت جمشید بر اثر خشکسالی و فرونشست زمین!)...
خبرهایی منتشر میکنند که تا روزها خوراک شبکههای اجتماعی و پیامکهایی میشود که مردم بهطور وسواسگونهای برای دراماتیکترکردن اوضاع و اثبات این موضوع به یکدیگر که اوضاع آنقدر بد است که بدتر از آن قابل تصور نیست (!) برای هم ارسال میکنند و انتظار شنیدن آه و افسوسهای بلندتری از طرف مقابل دارند. امروز ایالات متحده و دولت ترامپ مطالباتی دارد که ربط چندانی به موضوع برنامه اتمی و توافق برجام ندارد و ظاهرا برای تسلیمکردن نظام جمهوری اسلامی ولی در عمل برای متلاشیکردن وحدت ملی ایران و ازبینبردن امنیت ملی ایران تنظیم شده است. ایران ما کشوری است با تنوع قومها، زبانها و دینهای گوناگون. در میان دانشجویانم صمیمیترین یا ترکهای آذربایجانی بودهاند یا کردهای کردستان و کرمانشاه، یا لکهای ایلامی، یا عربهای خوزستانی یا بلوچها، لرهای بختیاری و لرستانی. جالب آن است این بچهها که گاه از شهرستانهایشان مستقیم به دانشگاهی در تهران آمدهاند، در ابتدا در برقراری ارتباط کلامی و زبانی به فارسی با معلم خود با مشکلاتی مواجه میشوند، ولی هرچه میگذرد میتوان دریافت که این دانشجویان غیرفارسيزبان ایرانی دلشان از هر ایرانیای
بیشتر برای ایران میتپد و میسوزد. ایران ما همیشه در تاریخ ماهیتی چندزبانه با اقلیمهای طبیعی گوناگون داشته، ولی همیشه عوامل وحدتبخش از میراث ملی نوروز تا تعلقات سرزمینی و دینی و مدارا و تعامل بین اقوام مختلف، این کشور را متحد نگه داشته و گلوگاههای سختی مانند جنگ جهانی اول و سالهای جنگ دوم جهانی و بعد از آن بر این اتحاد افزوده است. در سال گذشته در زلزله فروردین 1396 فریمان در استان خراسانرضوی دیدم که حتی در یک روستا شیعه و سنی در کنار هم زندگی میکنند. در زلزله آبان 1396 ازگله سرپلذهاب همین وحدت و همزیستی را میان ایرانیان زلزلهزده شیعه و سنی و اهل حق که در روستاهای مجاور هم یا در یک روستا با هم زندگی میکنند به چشم خود مشاهده کردم. ما فرزندان این آب و خاک، به تفاوت هر رنگ و زبان، امروز و بیش از همیشه باید با همدلی کنار هم باشیم. اخبار و عوامل تفرقه را از خود دور کنیم. به دوروبر خود نگاه کنیم. بدانیم که دولت ایالات متحده شروعکننده جنگی در عراق در سال 2003 بود که اگرچه به سقوط صدام انجامید، ولی در 15 سال گذشته، حدود یک میلیون عراقی در جنگ داخلی کشته شدهاند که حدود 70 درصد آنان غیرنظامیان بودهاند.
آمار سازمان ملل نشان میدهد که از سال 2003 به بعد حدود 45 درصد طبقه متوسط عراقی (تحصیلکردگان، استادان، صاحبان کسبوکار و سرمایهداران، معلمان، مهندسان و کارشناسان) از این کشور مهاجرت کردهاند. از نظر وحدت سرزمینی عملا این کشور دیگر وحدت و یکپارچگي ندارد. از سال 2011 با آغاز جنگ داخلی در سوریه و سپس ظهور داعش، روزبهروز شرایط دلخراشتر شد و تاکنون بیش از 600 هزار نفر کشته شدهاند و از جمعیتی که سازمان ملل برای سال 2018 حدود 18 میلیون برآورد میکند، عملا هشت میلیون نفر مهاجرت کردهاند که حدود نیمی از این تعداد کشور را ترک کردهاند. توجه کنیم که در شرایط کنونی به سرمایه اجتماعی که بخش مهمی از آن شامل طبقه متوسط، تحصیلکرده و نخبگان ایران است، به شدت نیاز داریم. تفاوت سلیقهها و تفکرات را محترم بشماریم و بر نقاط اشتراکمان که فراواناند، متمرکز شویم. تا میتوانیم از داخل و خارج فرزندان ایران را در این شرایط سخت فرابخوانیم تا «برای ایران» کمک کنند. نخبگان باید با وجود شرایط سخت تا میتوانند به مردم واقعبینانه امید دهند و به مسائل امروز و آینده ایران فکر و در مورد آن مسائل با یکدیگر و با مردم گفتوگو کنند و
برای آنها راهحل و راهکار بیابند. این نخبگان شبکهای از فرزندان ایران هستند که همانند دیگر روزهای سخت این سرزمین به وحدت ملی آن و به حل مشکلات و آینده درخشان آن کمک خواهند کرد.
* استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.