|

گزارش «شرق» از آخرین تحولات سوریه

کُدهای جنگ سوریه باز می‌شوند

افشین غلامی: درحال‌حاضر میدان جنگی سوریه پس از پایان عملیات‌های ارتش در جنوب، به صورت خیره‌کننده‌ای به‌ نفع دولت مرکزی سوریه تغییر یافته است. باید گفت بازیگران متعدد داخلی سوریه در حال چرخش به سمت طرف پیروز یا به دنبال یارگیری جدیدی هستند. اکنون سه کانون عمده نیروهای نظامی را در سوریه داریم. یکی در شمال و شرق که کُردها در این منطقه قریب به یک‌سوم خاک سوریه را تحت کنترل دارند. گروه دوم تحت‌ نظر آمریکا به‌عنوان ارتش آزاد سوریه در جنوب‌شرق سوریه و در پایگاه «التنف» حاضر هستند؛ اما گروه سوم و مهم دیگر معارضان امروز سوریه، در قسمت شمال و شمال‌غرب سوریه قرار دارند؛ منطقه‌ای که قریب به 10 درصد از خاک سوریه را تشکیل می‌دهد. اکنون این سه نیرو همراه با نیروهای دولت مرکزی از شروع دور جدیدی از نبردهای نظامی اجتناب می‌کنند. درحال‌حاضر دولت سوریه و متحدانش خود را برای آغاز عملیات در استان ادلب آماده می‌کنند. درواقع برخی از تحلیلگران معتقدند که شروع بازپس‌گیری ادلب از گروه‌های تندرو شبه‌نظامی، قریب‌الوقوع است.
نبرد سرنوشت‌ساز ادلب
ادلب بخشی از توافقات آستانه مبنی بر منطقه عاری از خشونت است که طرف‌ها مقرر کرده بودند که گروه‌های شبه‌نظامی به صورت دلخواه یا با مذاکره به این منطقه انتقال یابند. در‌واقع قرار بر این‌ بوده که در این منطقه، جنگی روی ندهد. روسیه، ترکیه و ایران در مذاکرات آستانه توافقاتی را با هم به امضا رسانده‌اند که یکی از این توافقات گسیل همه نیروهای معارض و تروریست به استان ادلب بوده است تا در آینده برای آنان تصمیم‌گیری شود. یکی از این مسائل اساسی که ترکیه در مذاکرات آنان را عنوان کرده بود، مدیریت انجام عملیات نظامی در این استان و شروع‌نکردن نبرد نظامی در آن است. اگر این اتفاق رخ دهد، ما شاهد نقض قرارداد این سه کشور خواهیم بود و این دریچه تازه‌ای بر بحران سوریه خواهد گشود. ترکیه و روسیه موافق این موضوع نیستند؛ زیرا آنان برای ایجاد یک زمینه سیاسی برای تدوین قانون اساسی سوریه و گذار بر مرحله پسابحران تلاش می‌کنند. شروع نبرد عملا این دستاوردها را از بین می‌برد. ترکیه نیز به‌هیچ‌عنوان حاضر نیست از حمایت از این نیروها دست بردارد؛ زیرا اهمیتی راهبردی برای ترکیه دارند. در صورت شروع عملیات در ادلب، ترکیه نیز می‌تواند از کارت‌های خود برای تقویت گروه‌های نظامی مخالف و ایجاد دور جدیدی از بحران استفاده کند و این نیز به‌نوعی بازگشت به نقطه اولیه و ابتدایی است و روسیه از این مسئله استقبال نمی‌کند. شروع عملیات در ادلب بیشتر در قالب جنگ روانی و رسانه‌ای قابل تحلیل است و روسیه از این طریق درصدد تحت فشار قراردادن گروه‌های نظامی و الحاق آنان به فرایند سیاسی خواهد بود.
نقش ترکیه در هم‌پیمانی گروه‌های معارض سوری
ترکیه به دنبال استفاده از گروه‌های معارض در انتخابات، تدوین قانون اساسی و حاکمیت آینده سوریه با روش‌های مختلف است. براساس برخی از گزارش‌ها، ترکیه اکنون برای آموزش صد ‌هزار نفر نیروی مخالف دولت مرکزی در این مناطق تلاش می‌کند؛ یعنی اگر ترکیه موفق شود که گروه‌های معارض را سازماندهی کند و از سوی دیگر به‌ لحاظ نظامی موفق شود همانند کُردهای سوریه نیروهای موافق و همراه با دولت را در قالب یک حاکمیت سیاسی متحد کند، می‌توان این انتظار را داشت که در آینده سوریه از آنان به‌عنوان برگ برنده مهمی استفاده شود؛ اما اگر ترکیه به‌ لحاظ نظامی در این زمینه موفق عمل نکند، سعی خواهد کرد از طرق سیاسی کانون‌های وابسته به خود در این مناطق و تحت پوشش گروه‌های معارض ایجاد و از آنان برای تعقیب سیاست‌های خود در سوریه و نشست‌های آتی بین‌المللی حول محور سوریه مانند آستانه و سوچی استفاده کند.
مذاکرات جدید کُردها و دولت سوریه
می‌توان گفت رابطه کُردها و دولت سوریه دست‌کم در 40 سال گذشته تاریخی بوده است. در دوران مبارزات کُردهای ترکیه با دولت این کشور، دولت سوریه نقش مهمی در تجهیز، آماده‌سازی و کمک‌های لجستیکی به آنان داشته است و مذاکرات کنونی نیز اتفاق تازه‌ای در میان آنان محسوب نمی‌شود. دولت سوریه در هفت سال گذشته مذاکرات متعددی با کُردها داشته است. براساس مشاهدات میدانی خود در سوریه، چه کُردها و چه دولت سوریه در مقاطع مختلفی با همدیگر گفت‌و‌گوهایی انجام داده‌اند و حتی نقاط و مناطقی را به صورت مشترک اداره کرده‌اند. این دو حتی اکنون مراودات اقتصادی و بازرگانی بسیار گسترده‌ای با یکدیگر دارند و حقوق کارمندان مناطق کُردنشین از سوی دولت مرکزی پرداخت می‌شود. با شروع درگیری‌های سوریه در سال 2011 مناطق کُردنشین این کشور درگیر بحران و درگیری نظامی نشدند و براساس یک قرارداد نانوشته مناطق کُردنشین به اتحاد دموکراتیک (PYD) تحویل داده شد و نیروهای دولت مرکزی از این مناطق عقب‌نشینی کردند. امروز نیز هم‌پوشانی فراوانی در میان کُردها و دولت سوریه وجود دارد و کُردها از روز اول خود را به‌عنوان یک بازیگر ضدنظام و ضد دولت مرکزی تعریف نکرده‌اند. آنان برای ایجاد یک خط سوم در سوریه تلاش کرده‌اند و در همین راستا برای نوعی عدم تمرکز، خودمدیریتی یا خودمختاری تلاش می‌کنند. کُردها احتمالا در سوریه آتی به این مهم دست خواهند یافت؛ اما شیوه، حدود و مکانیسم اجرائی آن تاکنون مشخص نیست و این مذاکرات خواهد توانست نقش مهمی در طرح‌ریزی حدود و ثغور مناطق خودمدیریتی و حیطه نفوذ آنان ایفا کند. این مذاکرات همچنین می‌تواند آینده مناطق مورد مناقشه مانند استان‌های دیرالزور و رقه را نیز حل‌وفصل کند. باید این نکته را در نظر داشت که دولت مرکزی نیز هیچ‌گاه از جانب کُردهای این کشور احساس ناامنی نکرده است و کُردها نیز مذاکره‌پذیرترین گروه داخلی سوریه محسوب می‌شوند. پس احتمال به‌نتیجه‌رسیدن این مذاکرات و ازمیان‌برداشتن موانع وجود دارد.
پیروزی‌های نظامی ارتش و آینده سیاسی سوریه
اتفاقات و رویدادهای کنونی سوریه نویدبخش شروع و فرایند جدیدی در سیاست‌گذاری این کشور خواهند بود. جنگ در سوریه در حال اتمام است و ارتش این کشور با موفقیت، بیش از 60 درصد از خاک این کشور را دوباره کنترل کرده است و این استقرار دوباره، امنیت را بهبود می‌بخشد؛ اما به باور من به‌ لحاظ سیاسی هنوز زود است درباره پایان بحران و استقرار وضعیت سیاسی در سوریه سخن بگوییم؛ زیرا فرایند سیاسی و ثبات حکمرانی در این کشور بیش از آنکه ناشی از علل و عوامل داخلی باشد، به رأی و نظر و منافع بازیگران منطقه و فرامنطقه‌ای بستگی دارد و تا این کشورها نتوانند درباره آینده سیاسی سوریه به نوعی از اجماع و توافق دست یابند، همچنان پازل سیاسی سوریه مبهم و به‌هم‌ریخته باقی می‌ماند. سوریه در داخل نیز نیازمند یک مدل جدید از حکمرانی در پرتو توزیع مجدد قدرت و اجتناب از تمرکز همه‌جانبه در دمشق است. نظام سیاسی سوریه باید بتواند جواب‌گوی نیازمندی‌های جدید جامعه سوریه باشد. در غیر‌این‌صورت لزوما پیروزی نظامی به معنی حل سیاسی نخواهد بود.

افشین غلامی: درحال‌حاضر میدان جنگی سوریه پس از پایان عملیات‌های ارتش در جنوب، به صورت خیره‌کننده‌ای به‌ نفع دولت مرکزی سوریه تغییر یافته است. باید گفت بازیگران متعدد داخلی سوریه در حال چرخش به سمت طرف پیروز یا به دنبال یارگیری جدیدی هستند. اکنون سه کانون عمده نیروهای نظامی را در سوریه داریم. یکی در شمال و شرق که کُردها در این منطقه قریب به یک‌سوم خاک سوریه را تحت کنترل دارند. گروه دوم تحت‌ نظر آمریکا به‌عنوان ارتش آزاد سوریه در جنوب‌شرق سوریه و در پایگاه «التنف» حاضر هستند؛ اما گروه سوم و مهم دیگر معارضان امروز سوریه، در قسمت شمال و شمال‌غرب سوریه قرار دارند؛ منطقه‌ای که قریب به 10 درصد از خاک سوریه را تشکیل می‌دهد. اکنون این سه نیرو همراه با نیروهای دولت مرکزی از شروع دور جدیدی از نبردهای نظامی اجتناب می‌کنند. درحال‌حاضر دولت سوریه و متحدانش خود را برای آغاز عملیات در استان ادلب آماده می‌کنند. درواقع برخی از تحلیلگران معتقدند که شروع بازپس‌گیری ادلب از گروه‌های تندرو شبه‌نظامی، قریب‌الوقوع است.
نبرد سرنوشت‌ساز ادلب
ادلب بخشی از توافقات آستانه مبنی بر منطقه عاری از خشونت است که طرف‌ها مقرر کرده بودند که گروه‌های شبه‌نظامی به صورت دلخواه یا با مذاکره به این منطقه انتقال یابند. در‌واقع قرار بر این‌ بوده که در این منطقه، جنگی روی ندهد. روسیه، ترکیه و ایران در مذاکرات آستانه توافقاتی را با هم به امضا رسانده‌اند که یکی از این توافقات گسیل همه نیروهای معارض و تروریست به استان ادلب بوده است تا در آینده برای آنان تصمیم‌گیری شود. یکی از این مسائل اساسی که ترکیه در مذاکرات آنان را عنوان کرده بود، مدیریت انجام عملیات نظامی در این استان و شروع‌نکردن نبرد نظامی در آن است. اگر این اتفاق رخ دهد، ما شاهد نقض قرارداد این سه کشور خواهیم بود و این دریچه تازه‌ای بر بحران سوریه خواهد گشود. ترکیه و روسیه موافق این موضوع نیستند؛ زیرا آنان برای ایجاد یک زمینه سیاسی برای تدوین قانون اساسی سوریه و گذار بر مرحله پسابحران تلاش می‌کنند. شروع نبرد عملا این دستاوردها را از بین می‌برد. ترکیه نیز به‌هیچ‌عنوان حاضر نیست از حمایت از این نیروها دست بردارد؛ زیرا اهمیتی راهبردی برای ترکیه دارند. در صورت شروع عملیات در ادلب، ترکیه نیز می‌تواند از کارت‌های خود برای تقویت گروه‌های نظامی مخالف و ایجاد دور جدیدی از بحران استفاده کند و این نیز به‌نوعی بازگشت به نقطه اولیه و ابتدایی است و روسیه از این مسئله استقبال نمی‌کند. شروع عملیات در ادلب بیشتر در قالب جنگ روانی و رسانه‌ای قابل تحلیل است و روسیه از این طریق درصدد تحت فشار قراردادن گروه‌های نظامی و الحاق آنان به فرایند سیاسی خواهد بود.
نقش ترکیه در هم‌پیمانی گروه‌های معارض سوری
ترکیه به دنبال استفاده از گروه‌های معارض در انتخابات، تدوین قانون اساسی و حاکمیت آینده سوریه با روش‌های مختلف است. براساس برخی از گزارش‌ها، ترکیه اکنون برای آموزش صد ‌هزار نفر نیروی مخالف دولت مرکزی در این مناطق تلاش می‌کند؛ یعنی اگر ترکیه موفق شود که گروه‌های معارض را سازماندهی کند و از سوی دیگر به‌ لحاظ نظامی موفق شود همانند کُردهای سوریه نیروهای موافق و همراه با دولت را در قالب یک حاکمیت سیاسی متحد کند، می‌توان این انتظار را داشت که در آینده سوریه از آنان به‌عنوان برگ برنده مهمی استفاده شود؛ اما اگر ترکیه به‌ لحاظ نظامی در این زمینه موفق عمل نکند، سعی خواهد کرد از طرق سیاسی کانون‌های وابسته به خود در این مناطق و تحت پوشش گروه‌های معارض ایجاد و از آنان برای تعقیب سیاست‌های خود در سوریه و نشست‌های آتی بین‌المللی حول محور سوریه مانند آستانه و سوچی استفاده کند.
مذاکرات جدید کُردها و دولت سوریه
می‌توان گفت رابطه کُردها و دولت سوریه دست‌کم در 40 سال گذشته تاریخی بوده است. در دوران مبارزات کُردهای ترکیه با دولت این کشور، دولت سوریه نقش مهمی در تجهیز، آماده‌سازی و کمک‌های لجستیکی به آنان داشته است و مذاکرات کنونی نیز اتفاق تازه‌ای در میان آنان محسوب نمی‌شود. دولت سوریه در هفت سال گذشته مذاکرات متعددی با کُردها داشته است. براساس مشاهدات میدانی خود در سوریه، چه کُردها و چه دولت سوریه در مقاطع مختلفی با همدیگر گفت‌و‌گوهایی انجام داده‌اند و حتی نقاط و مناطقی را به صورت مشترک اداره کرده‌اند. این دو حتی اکنون مراودات اقتصادی و بازرگانی بسیار گسترده‌ای با یکدیگر دارند و حقوق کارمندان مناطق کُردنشین از سوی دولت مرکزی پرداخت می‌شود. با شروع درگیری‌های سوریه در سال 2011 مناطق کُردنشین این کشور درگیر بحران و درگیری نظامی نشدند و براساس یک قرارداد نانوشته مناطق کُردنشین به اتحاد دموکراتیک (PYD) تحویل داده شد و نیروهای دولت مرکزی از این مناطق عقب‌نشینی کردند. امروز نیز هم‌پوشانی فراوانی در میان کُردها و دولت سوریه وجود دارد و کُردها از روز اول خود را به‌عنوان یک بازیگر ضدنظام و ضد دولت مرکزی تعریف نکرده‌اند. آنان برای ایجاد یک خط سوم در سوریه تلاش کرده‌اند و در همین راستا برای نوعی عدم تمرکز، خودمدیریتی یا خودمختاری تلاش می‌کنند. کُردها احتمالا در سوریه آتی به این مهم دست خواهند یافت؛ اما شیوه، حدود و مکانیسم اجرائی آن تاکنون مشخص نیست و این مذاکرات خواهد توانست نقش مهمی در طرح‌ریزی حدود و ثغور مناطق خودمدیریتی و حیطه نفوذ آنان ایفا کند. این مذاکرات همچنین می‌تواند آینده مناطق مورد مناقشه مانند استان‌های دیرالزور و رقه را نیز حل‌وفصل کند. باید این نکته را در نظر داشت که دولت مرکزی نیز هیچ‌گاه از جانب کُردهای این کشور احساس ناامنی نکرده است و کُردها نیز مذاکره‌پذیرترین گروه داخلی سوریه محسوب می‌شوند. پس احتمال به‌نتیجه‌رسیدن این مذاکرات و ازمیان‌برداشتن موانع وجود دارد.
پیروزی‌های نظامی ارتش و آینده سیاسی سوریه
اتفاقات و رویدادهای کنونی سوریه نویدبخش شروع و فرایند جدیدی در سیاست‌گذاری این کشور خواهند بود. جنگ در سوریه در حال اتمام است و ارتش این کشور با موفقیت، بیش از 60 درصد از خاک این کشور را دوباره کنترل کرده است و این استقرار دوباره، امنیت را بهبود می‌بخشد؛ اما به باور من به‌ لحاظ سیاسی هنوز زود است درباره پایان بحران و استقرار وضعیت سیاسی در سوریه سخن بگوییم؛ زیرا فرایند سیاسی و ثبات حکمرانی در این کشور بیش از آنکه ناشی از علل و عوامل داخلی باشد، به رأی و نظر و منافع بازیگران منطقه و فرامنطقه‌ای بستگی دارد و تا این کشورها نتوانند درباره آینده سیاسی سوریه به نوعی از اجماع و توافق دست یابند، همچنان پازل سیاسی سوریه مبهم و به‌هم‌ریخته باقی می‌ماند. سوریه در داخل نیز نیازمند یک مدل جدید از حکمرانی در پرتو توزیع مجدد قدرت و اجتناب از تمرکز همه‌جانبه در دمشق است. نظام سیاسی سوریه باید بتواند جواب‌گوی نیازمندی‌های جدید جامعه سوریه باشد. در غیر‌این‌صورت لزوما پیروزی نظامی به معنی حل سیاسی نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.