|

در دفاع از «گفتمان» اعتدال

سیدصادق حقیقت

در همایش «تبیین مفهوم اعتدال» که در تاریخ پنجم و ششم شهریور 1392 در مرکز تحقیقات استراتژیک برگزار شد، دکتر غلامرضا کاشی طی سخنان مهمی به تحلیل مفهوم اعتدال پرداخت. یادداشت حاضر نقدی بر تحلیل گرانسنگ ایشان و دفاعی از گفتمان‌بودن اعتدال دولت یازدهم است. به عقیده دکتر کاشی، «اساسا اعتدال یک گفتمان نیست، بلکه یک روش است که می‌تواند مجال بروز و ظهور به گفتمان‌هایی که در جامعه وجود دارد را دهد». در این خصوص باید گفت گفتمان اصطلاح عامی است که برای گفتمان‌های کوچک و بزرگ به‌کار می‌رود. به طور مثال، می‌توان از «گفتمان انقلاب اسلامی»، «گفتمان تشیع»، «گفتمان اسلام» و مانند آنها سخن گفت. همان‌گونه که «گفتمان اصلاحات» دارای دال مرکزی بود و توسط آقای خاتمی در یک دوره هشت‌ساله هژمون شد، گفتمان اعتدال نیز دارای دال مرکزی است و نشانه‌هایی را برای خود مفصل‌بندی می‌کند. خود دکتر کاشی گفته: «اعتدال در اقتصاد، ‌سیاست، فرهنگ و جامعه یعنی از دال مرکزی اعتدال مفاهیم و گزاره بسازیم و آنها را به‌هم متصل کنیم تا تکلیف خود را در همه عرصه‌ها تعیین کنیم.» همان‌گونه که دیده می‌شود، ایشان نیز با ادبیات گفتمانی و اصطلاحاتی همچون دال مرکزی (nodal point) مباحث خود را طرح کرده است! دکتر کاشی معتقد است: «وظیفه دولت گفتمان‌سازی نیست و اگر بخواهد این کار را انجام دهد، آن را ضایع خواهد کرد. گفتمان‌سازی کار روشنفکران است و نه دولتمردان.» این بیان و اضافه‌کردن «سازی» به «گفتمان» اساسا با اصول نظریه گفتمان و پساساختارگرایی سازگاری ندارد. بر اساس نظریه گفتمان، گفتمان‌ها به‌وجود می‌آیند و ساخته نمی‌شوند. ساختارها در طول زمان به شکل لایه‌وار روی هم قرار می‌گیرند و به این شکل، گفتمانی به‌وجود می‌آید. در حقیقت، کارگزارها ابژه گفتمان‌ها هستند، نه سازنده آنها. در ادامه، ایشان از نظر محتوایی چنین اضافه می‌کند: «امیدوارم اعتدال روحانی از جنس اعتدال هاشمی نباشد.» مقصود ایشان، اظهار این امید است که گفتمان اعتدال دکتر روحانی عاری از مشکلات اعتدال‌گرایی ریاست‌جمهوری هشت‌ساله آیت‌الله هاشمی باشد. اما مشکل دولت سازندگی از دیدگاه وی آن بود که: «آقای هاشمی اعتقاد داشت تا حدودی از دنیای مدرن و تا حدودی از عالم سنت برای اداره کشور بهره بگیریم. اما واقعیت این است که این امر شدنی نیست. اعتدالگرایی دوره آقای هاشمی یعنی نه خیلی مدرن و نه خیلی سنتی باشیم.» در این خصوص، به سه نکته محوری باید توجه کرد. نکته اول اینکه آقای هاشمی در طول زمان تغییر کرده و با نظریات مختلف علوم انسانی آشنا شده است. هاشمی امروز به‌مراتب دموکرات‌تر از هاشمی دوران دولت سازندگی است. نکته دوم این است که اگر جمع سنت و تجدد یکی از مبانی ایشان در آن زمان بوده، اولا، باید گفت اصل هم‌ روی سنت و تجدد مطلوب است و اگر در آن زمان طرح مطلوبی برای جمع آنها وجود نداشته، اصل مساله را زیر سوال نمی‌برد. ثانیا، این مساله نه‌تنها مساله وحید دولت سازندگی نبود، بلکه مساله اصلی آن نیز تلقی نمی‌شد. دولت سازندگی اساسا با رویکرد اقتصادی «تعدیل» (adjustment) برای بازسازی ویرانه‌های پس از جنگ شناخته می‌شود، نه با اصل جمع سنت و تجدد. نکته سوم که شاید «کلید»ی برای حل مساله حاضر باشد این است که گفتمان اعتدال دولت یازدهم صرف پیروزی غیرمنتظره دکتر روحانی در انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری نبود، بلکه حاصل کوشش‌های راهبردی آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی در طول چندین سال تلقی می‌شود. به همین دلیل است که اولا باید از آن به‌عنوان «گفتمان» یاد کرد و ثانیا نباید به‌دنبال جدایی معتنابهی بین این گفتمان و مبانی و آرای آقای هاشمی بود.
در همایش «تبیین مفهوم اعتدال» که در تاریخ پنجم و ششم شهریور 1392 در مرکز تحقیقات استراتژیک برگزار شد، دکتر غلامرضا کاشی طی سخنان مهمی به تحلیل مفهوم اعتدال پرداخت. یادداشت حاضر نقدی بر تحلیل گرانسنگ ایشان و دفاعی از گفتمان‌بودن اعتدال دولت یازدهم است. به عقیده دکتر کاشی، «اساسا اعتدال یک گفتمان نیست، بلکه یک روش است که می‌تواند مجال بروز و ظهور به گفتمان‌هایی که در جامعه وجود دارد را دهد». در این خصوص باید گفت گفتمان اصطلاح عامی است که برای گفتمان‌های کوچک و بزرگ به‌کار می‌رود. به طور مثال، می‌توان از «گفتمان انقلاب اسلامی»، «گفتمان تشیع»، «گفتمان اسلام» و مانند آنها سخن گفت. همان‌گونه که «گفتمان اصلاحات» دارای دال مرکزی بود و توسط آقای خاتمی در یک دوره هشت‌ساله هژمون شد، گفتمان اعتدال نیز دارای دال مرکزی است و نشانه‌هایی را برای خود مفصل‌بندی می‌کند. خود دکتر کاشی گفته: «اعتدال در اقتصاد، ‌سیاست، فرهنگ و جامعه یعنی از دال مرکزی اعتدال مفاهیم و گزاره بسازیم و آنها را به‌هم متصل کنیم تا تکلیف خود را در همه عرصه‌ها تعیین کنیم.» همان‌گونه که دیده می‌شود، ایشان نیز با ادبیات گفتمانی و اصطلاحاتی همچون دال مرکزی (nodal point) مباحث خود را طرح کرده است! دکتر کاشی معتقد است: «وظیفه دولت گفتمان‌سازی نیست و اگر بخواهد این کار را انجام دهد، آن را ضایع خواهد کرد. گفتمان‌سازی کار روشنفکران است و نه دولتمردان.» این بیان و اضافه‌کردن «سازی» به «گفتمان» اساسا با اصول نظریه گفتمان و پساساختارگرایی سازگاری ندارد. بر اساس نظریه گفتمان، گفتمان‌ها به‌وجود می‌آیند و ساخته نمی‌شوند. ساختارها در طول زمان به شکل لایه‌وار روی هم قرار می‌گیرند و به این شکل، گفتمانی به‌وجود می‌آید. در حقیقت، کارگزارها ابژه گفتمان‌ها هستند، نه سازنده آنها. در ادامه، ایشان از نظر محتوایی چنین اضافه می‌کند: «امیدوارم اعتدال روحانی از جنس اعتدال هاشمی نباشد.» مقصود ایشان، اظهار این امید است که گفتمان اعتدال دکتر روحانی عاری از مشکلات اعتدال‌گرایی ریاست‌جمهوری هشت‌ساله آیت‌الله هاشمی باشد. اما مشکل دولت سازندگی از دیدگاه وی آن بود که: «آقای هاشمی اعتقاد داشت تا حدودی از دنیای مدرن و تا حدودی از عالم سنت برای اداره کشور بهره بگیریم. اما واقعیت این است که این امر شدنی نیست. اعتدالگرایی دوره آقای هاشمی یعنی نه خیلی مدرن و نه خیلی سنتی باشیم.» در این خصوص، به سه نکته محوری باید توجه کرد. نکته اول اینکه آقای هاشمی در طول زمان تغییر کرده و با نظریات مختلف علوم انسانی آشنا شده است. هاشمی امروز به‌مراتب دموکرات‌تر از هاشمی دوران دولت سازندگی است. نکته دوم این است که اگر جمع سنت و تجدد یکی از مبانی ایشان در آن زمان بوده، اولا، باید گفت اصل هم‌ روی سنت و تجدد مطلوب است و اگر در آن زمان طرح مطلوبی برای جمع آنها وجود نداشته، اصل مساله را زیر سوال نمی‌برد. ثانیا، این مساله نه‌تنها مساله وحید دولت سازندگی نبود، بلکه مساله اصلی آن نیز تلقی نمی‌شد. دولت سازندگی اساسا با رویکرد اقتصادی «تعدیل» (adjustment) برای بازسازی ویرانه‌های پس از جنگ شناخته می‌شود، نه با اصل جمع سنت و تجدد. نکته سوم که شاید «کلید»ی برای حل مساله حاضر باشد این است که گفتمان اعتدال دولت یازدهم صرف پیروزی غیرمنتظره دکتر روحانی در انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری نبود، بلکه حاصل کوشش‌های راهبردی آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی در طول چندین سال تلقی می‌شود. به همین دلیل است که اولا باید از آن به‌عنوان «گفتمان» یاد کرد و ثانیا نباید به‌دنبال جدایی معتنابهی بین این گفتمان و مبانی و آرای آقای هاشمی بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.