«گلرخسار» همواره در جریان میانهروی ادبی باقی ماند
از گلرخسار صفیآوا همینقدر میدانم که از بانوان شاعر و نویسنده برجسته تاجیکستان است. نامش را یکی، دوبار دیگر در نشستهایی که برای شاعران تاجیک مثل مؤمن قناعت برگزار شده بود، شنیده بودم و در ذهنم شخصیتی مثل فروغ برای او متصور بودم. عصر سهشنبه، دوم مرداد، مرکز فرهنگی شهر کتاب شهید بهشتی نشستی با عنوان «عصری با گلرخسار» برای این چهره ادبیات تاجیکستان ترتیب داده بود. حالا یک تصویر جدید از گلرخسار داشتم؛ همان بانوی میانسالی که روی پوستر نشست کار شده بود.
مریم مشرف (شاعر، نویسنده و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی)، محمدجعفر یاحقی (استاد زبان و ادبیات فارسی و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد)، ابراهیم خدایار (استاد دانشگاه تربیتمدرس و رایزن فرهنگی سابق ایران در تاجیکستان و ازبکستان) و علیاصغر محمدخانی (معاون فرهنگی مؤسسه شهر کتاب) سخنرانان این نشست بودند.
محمدخانی بعد از ارائه تصویر کلی از شخصیت گلرخسار به سراغ ویژگیهای آثار و شعر او میرود و میگوید: اشعار گلرخسار آهنگ تغزلی دارد و در آثارش گذشته مردم تاجیک، زندگی کوهستانی و اجتماعی آن دیار و یاد ایام کودکی به تصویر درآمده است. ایراندوستی، تأثیر ادبیات کلاسیک فارسی و عشق به حافظ، فردوسی و سعدی را به وضوح در اشعار او میتوان دید.
مشرف موضوع سخنرانی خود را «گلرخسار، ایدئولوژی و تناقض» بیان کرد که نشان از تخصصیبودن بحث او داشت و مخاطب خاص میطلبید، اما شروع بحث او با توضیح اینکه چرا ایدئولوژی و از چه روی میگوید تناقض؟ کمکم مخاطب عام را پای بحث مینشاند. مشرف مطالبی مختصر درباره ادبیات شوروی و تاجیکستان در دورههای مختلف زندگی گلرخسار؛ از بچگی تا زمانی که شاعر و نویسنده میشود و این را ادامه میدهد، ارائه داد و موجهای مختلفی را که در آن به وجود آمده تشریح کرد.
از سخنان مشرف چنین برمیآمد که گلرخسار با اینکه در دستگاههای زیر نظر شوروی و تحت فرمان آنها کار میکرده، اما از اینکه خود و کشورش آزادی نداشتهاند در رنج بوده و از طریق حزبی خسته شده، به همین دلیل در آستانه 40 سالگی به شعرهای کنایی روی میآورد و به کنایت میگوید که خواهان راهی تازه است. یاحقی با شیطنت و به طنز همسنبودن خود با گلرخسار را از دیگر وجوه اشتراک خود با این بانوی شاعر تاجیکی بیان میکند که لحظهای خنده را به فضای رسمی نشست میکشاند و حضار طنز او را با خنده پاسخ میدهند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی، گلرخسار را برخلاف مردم و فرهنگ گرجستان که یک جامعه بسته است، یک فرد جهاندیده میداند که دائم در رفتوآمد است و دستوپای زیادی در دنیا دارد و جهانبینیای را که او دارد بسیار فراتر از مردم و جامعه بسته تاجیکستان توصیف میکند. به اعتقاد یاحقی، با اینکه گلرخسار هم شعر میگفته و هم رمان مینوشته، در نهایت یک شاعر است، نه نویسنده و در جهان به شعر معروف است و بیشتر شاعری بوده که به صورت تفننی رمان نوشته است.
یاحقی به ملیگرایی و وطنپرستی در شعر گلرخسار اشاره کرد و اعتقاد داشت که وطن در شعر او وطن فرهنگی است تا وطن جغرافیایی، به همین خاطر هم هست که شعر او از مرزهای تاجیکستان عبور میکند و در ایران و دیگر کشورها شناختهشده است. به باور او، شعر تاجیکی زمانی که با قرائت تاجیکی خوانده شود زیبا و موزون دیده میشود، به همین دلیل است که شعر تاجیکی برای ما بیشتر شنیدنی است تا خواندنی. خدایار معتقد است که گلرخسار برای تبیین مفهوم سرزمین مادری از واژه «آریانا» بهره گرفته، بهگونهای که باید این واژه را یکی از کلیدیترین مفاهیم هویتی دستگاه اندیشگانی گلرخسار در تبیین سرزمین مادری دانست. همچنین در شعر «ملت خورشید از دالان نظام اسطورهای ملی»، آیین میترائیسم و تأثیر آن در دستگاه اندیشگانی گلرخسار نمایان میشود. یا اینکه گلرخسار در شعر «ایران و توران» از زاویه دوستی و پیوند خونی بین دو کشور نگاه میکند، نه کینه و خونخواهی؛ تلاش گلرخسار برای تأکید بر دوستی و روابط ایران و تاجیکستان را به مخاطب میرساند.
از گلرخسار صفیآوا همینقدر میدانم که از بانوان شاعر و نویسنده برجسته تاجیکستان است. نامش را یکی، دوبار دیگر در نشستهایی که برای شاعران تاجیک مثل مؤمن قناعت برگزار شده بود، شنیده بودم و در ذهنم شخصیتی مثل فروغ برای او متصور بودم. عصر سهشنبه، دوم مرداد، مرکز فرهنگی شهر کتاب شهید بهشتی نشستی با عنوان «عصری با گلرخسار» برای این چهره ادبیات تاجیکستان ترتیب داده بود. حالا یک تصویر جدید از گلرخسار داشتم؛ همان بانوی میانسالی که روی پوستر نشست کار شده بود.
مریم مشرف (شاعر، نویسنده و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی)، محمدجعفر یاحقی (استاد زبان و ادبیات فارسی و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد)، ابراهیم خدایار (استاد دانشگاه تربیتمدرس و رایزن فرهنگی سابق ایران در تاجیکستان و ازبکستان) و علیاصغر محمدخانی (معاون فرهنگی مؤسسه شهر کتاب) سخنرانان این نشست بودند.
محمدخانی بعد از ارائه تصویر کلی از شخصیت گلرخسار به سراغ ویژگیهای آثار و شعر او میرود و میگوید: اشعار گلرخسار آهنگ تغزلی دارد و در آثارش گذشته مردم تاجیک، زندگی کوهستانی و اجتماعی آن دیار و یاد ایام کودکی به تصویر درآمده است. ایراندوستی، تأثیر ادبیات کلاسیک فارسی و عشق به حافظ، فردوسی و سعدی را به وضوح در اشعار او میتوان دید.
مشرف موضوع سخنرانی خود را «گلرخسار، ایدئولوژی و تناقض» بیان کرد که نشان از تخصصیبودن بحث او داشت و مخاطب خاص میطلبید، اما شروع بحث او با توضیح اینکه چرا ایدئولوژی و از چه روی میگوید تناقض؟ کمکم مخاطب عام را پای بحث مینشاند. مشرف مطالبی مختصر درباره ادبیات شوروی و تاجیکستان در دورههای مختلف زندگی گلرخسار؛ از بچگی تا زمانی که شاعر و نویسنده میشود و این را ادامه میدهد، ارائه داد و موجهای مختلفی را که در آن به وجود آمده تشریح کرد.
از سخنان مشرف چنین برمیآمد که گلرخسار با اینکه در دستگاههای زیر نظر شوروی و تحت فرمان آنها کار میکرده، اما از اینکه خود و کشورش آزادی نداشتهاند در رنج بوده و از طریق حزبی خسته شده، به همین دلیل در آستانه 40 سالگی به شعرهای کنایی روی میآورد و به کنایت میگوید که خواهان راهی تازه است. یاحقی با شیطنت و به طنز همسنبودن خود با گلرخسار را از دیگر وجوه اشتراک خود با این بانوی شاعر تاجیکی بیان میکند که لحظهای خنده را به فضای رسمی نشست میکشاند و حضار طنز او را با خنده پاسخ میدهند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی، گلرخسار را برخلاف مردم و فرهنگ گرجستان که یک جامعه بسته است، یک فرد جهاندیده میداند که دائم در رفتوآمد است و دستوپای زیادی در دنیا دارد و جهانبینیای را که او دارد بسیار فراتر از مردم و جامعه بسته تاجیکستان توصیف میکند. به اعتقاد یاحقی، با اینکه گلرخسار هم شعر میگفته و هم رمان مینوشته، در نهایت یک شاعر است، نه نویسنده و در جهان به شعر معروف است و بیشتر شاعری بوده که به صورت تفننی رمان نوشته است.
یاحقی به ملیگرایی و وطنپرستی در شعر گلرخسار اشاره کرد و اعتقاد داشت که وطن در شعر او وطن فرهنگی است تا وطن جغرافیایی، به همین خاطر هم هست که شعر او از مرزهای تاجیکستان عبور میکند و در ایران و دیگر کشورها شناختهشده است. به باور او، شعر تاجیکی زمانی که با قرائت تاجیکی خوانده شود زیبا و موزون دیده میشود، به همین دلیل است که شعر تاجیکی برای ما بیشتر شنیدنی است تا خواندنی. خدایار معتقد است که گلرخسار برای تبیین مفهوم سرزمین مادری از واژه «آریانا» بهره گرفته، بهگونهای که باید این واژه را یکی از کلیدیترین مفاهیم هویتی دستگاه اندیشگانی گلرخسار در تبیین سرزمین مادری دانست. همچنین در شعر «ملت خورشید از دالان نظام اسطورهای ملی»، آیین میترائیسم و تأثیر آن در دستگاه اندیشگانی گلرخسار نمایان میشود. یا اینکه گلرخسار در شعر «ایران و توران» از زاویه دوستی و پیوند خونی بین دو کشور نگاه میکند، نه کینه و خونخواهی؛ تلاش گلرخسار برای تأکید بر دوستی و روابط ایران و تاجیکستان را به مخاطب میرساند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.