شهرها در بطن سرمايه و مبارزه طبقاتي
تقریبا همه شهروندان جهان، خاصه اتباع جنوب جهان، هيچ مشارکتي در ساختن شهر به دست خود ندارند. معنای این جمله روشن است: آنها هيچ حقي بر شهر خود ندارند. ديويد هاروي ازجمله نظريهپردازاني است که طی دو دهه اخیر کوشيده عوامل اين فاجعه را شناسايي کند و چارهاي براي آن بينديشد. از طرفی شاهدیم ميادين همین شهرها در سالهاي گذشته به مکانهاي مبارزه عليه نابرابريها تبديل شدهاند: از نيويورک و لندن تا آتن، استانبول و تهران. هاروي اين قيامها را نیز از منظر «حق به شهر» مهم و آن را مانعي در برابر افراط سرمايهداري جهانی و نوليبراليسم ميداند. بنابراین شهرها هم به مراکز انباشت سرمايه و هم مرکز سياست انقلابي بدل شدند که جريانهاي عميقتر تغيير سياسي و اجتماعي از دل آن بیرون میآید. هاروی تاکيد دارد از آنجا که نبردهاي طبقاتي امروز بيش از پيش در شهرهاي بزرگ رخ ميدهد شهريشدن نقشي کليدي در درگيريهاي اجتماعي آينده بازي ميکند. او کتاب خود را در این زمینه در سال ٢٠١٢ و پس از جنبش اشغال والاستريت و شورشهای عربي منتشر کرد: «از حق به شهر تا شهرهاي شورشي». این کتاب در فارسی با ترجمه خسرو كلانتري و پرويز صداقت به همت نشر آگاه
منتشر شد. هاروي بر این باور است شهروندان همانقدر که حق آزادي، حق انتخابکردن و انتخابشدن، حق معامله و هزارویک حق دیگر دارند، بر شهر و تحولات آن هم محقاند. اين کتاب مستقيما از دل نظريه آنري لوفهور بیرون آمده است. مسائل محوري کتاب موضوعاتي است همچون قانون ارزش در سرمايهداري، کمونسازي در کلانشهرها، سازوکار دولت سرمايهداري، فضاهاي عمومي شهر و رابطه آنها با جنبشهاي اجتماعي و هويتي، مفهوم تمرکززدايي در برخي از شاخههاي انديشه چپ معاصر و مسائلی از این دست. هاروي در این کتاب سوالات مهمی پیش میکشد و میکوشد به نوبت به آنها پاسخ دهد: چگونه ميتوان شهرها را از نظر اجتماعي بهگونهاي عادلانهتر و از نظر محيطزيستي بهگونهاي مطلوبتر از نو سامان داد و چطور شهرها ميتوانند کانون مقاومت عليه سرمايهداري باشند؟
هاروي در آغاز پيشفرض کتابش را مطرح میکند: «ادعاي حق به شهر در حقيقت ادعاي چيزي است که ديگر وجود ندارد [...] بهعلاوه حق به شهر يک دال تهي است. همه چيز منوط به آن است که چه مدلولي در آن قرار داده شود. فعالان بخش مالي و ساختوسازکنندگان ميتوانند مدعي آن شوند [...] اما بيخانمانها و مهاجران غيرقانوني نيز ميتوانند اعمال حق کنند. ما بهناگزير در برابر اين پرسش قرار ميگيريم که حقوق چه کساني را بايد به رسميت بشناسيم و درعينحال چنانکه مارکس در «سرمايه» بر آن تاکيد ميکند قدرت، سرنوشت حقوق برابر را رقم ميزند: تعريف حق خود موضوع مبارزه است و اين مبارزه بايد همزمان با مبارزه براي تبلور مادي آن به پيش برود» (ص ١٩). او در اين کتاب از «قانون ارزش در سرمايهداري» ميگويد، يعني «بهحداکثررساندن سود در بستر رقابت جهاني» و آنوقت به تاريخ خانمانسوز صنعتگرایی میپردازد که بيشتر ويران کرده است تا خلق. دراینخصوص، به دهه ١٩٨٠ به اينسو میپردازد و موردبهمورد شهرها را بررسی میکند، شهرهايي نهفقط در آمريکايشمالي بلکه در اروپا و نقاط ديگر جهان.
او از واژه «ارزش» استفاده ميکند تا اين پرسش را مطرح کند: ارزش سرمايه چيست و چطور به شکل ريشهاي با ديگر شيوههاي فکرکردن به ارزش در تعارض است، ارزشهايي که ممکن است در نوع ديگري از جامعه رايج باشد. بهترین مثال این مساله را میتوان در مسکن دید. هاروی به این تصور میپردازد که يکي از دلايل سرمايهگذاري سرمايهگذاران در املاک توليد ارزش است. او تاکید دارد که اصلا چنين نيست. چراکه ارزش تنها در فرايند توليد مبتنيبر کار خلق ميشود و با استثمار نيروي کار است که ارزش اضافي توليد ميشود. مثلا آنجا که عدهاي خانه را به بيگارخانه کارگران مهاجر تبديل ميکنند، خانه تبديل به سرمايه ثابت ميشود. و از آنجا که عموما وجود خانه ربطي به توليد ارزش ندارد، املاک را از داراييهاي مسموم به حساب میآورد، داراييهايي که عرضه و تقاضاي آنها با هم تناسب ندارد. در این راستا، هاروی اثبات ميکند سرمايه انباشتشده در املاک موهومي و سمي است، چون در طول سال حداکثر دو تا سه درصد ميتوان به موجودي مسکنها افزود يعني به توليد مسکن جديد پرداخت، درحاليکه وامهاي رهني ٣٠ ميليارددلاري در سال ١٩٩٠ به ١٣٠ ميليارد دلار در سال ٢٠٠٠ و ٦٢٥ ميليارد
دلار در سال ٢٠٠٥ رسيد که مبتنيبر این باور بتوارانه است که سرمايه قادر است «به طور خودکار با توانمنديهاي خودش خلق ارزش کند». (ص ٨٩) در اينصورت «ميتوان همانقدر پول، اگرنه بيشتر از مبادلات مالي روي مسکن موجود به دست آورد تا از ساخت جديد». ناگفته پیداست هر کاری هم که ساختوسازکنندگان انجام میدادند، باز هيچ راهي وجود نداشت که چنين رشد سريعي در تقاضا بتواند با گسترش عرضه هماهنگ باشد. بنابراين قيمتها که بالا میرود اینطور به نظر ميرسد که قیمتها هميشه میتوانست بالا برود. هاروی به تجربهای در دهه ١٩٨٠ آمریکا اشاره میکند که به طرز عجیبی مشابه وضعیت مسکن در ایران است. گویا در دهه 1980 خريد مسکن با هدف فروش آن به قيمت بالاتر جايگزين قرارداد قسطي زمين شد. روال به اين صورت بود که يک خانه مستهلک را ارزان بخر، دستي به سرورويش بکش، يک وام رهني برايش جور کن و آن را به قيمتي سرسامآور بفروش. هاروی تمام این روند را رويه انباشت از طريق سلب مالکيت میداند. چون بسياري از خانوادهها بعد از چند سال پرداخت اقساط متوجه ميشوند که نسبت به زماني که در ابتداي پرداخت قسط بودند، اصل وامشان افزايش يافته است.
در چنین زمینهای، هاروی نشان ميدهد که قانون ارزش در سرمايهداري همان چيزي است که فعاليتهاي شرکت خدمات مالي بين سرمایه و امور دیگر را به حرکت درميآورد و تاکيد دارد بايد اين نظام ارزش را در تضاد کامل با رهايي و سعادت بشر تلقي کرد. به اين معنا که «قانون ارزش» خاصي وجود دارد که سرمايه آن را دروني کرده و اعمالش ميکند و هر ارزش ديگري را که سر راهش باشد زير پا ميگذارد. هاروي با دليل و استناد به موارد عيني نشان ميدهد ارزشهايي که سرمايه دروني ميکند در خدمت سعادت و رفاه مردم نيستند و درواقع ميتوانند تهديدي براي زندگيمان محسوب شوند. ازاينرو، هرچه افراد بيشتري متوجه نظام ارزش سرمايه شوند بيشتر میتوانیم ارزشهاي بديلمان را عليه آن بسيج کنيم. او تاکيد دارد بايد مبارزه عليه سرمايهداري را مبارزه عليه ارزشها قلمداد کرد. اين نگرش در زمانهاي مختلف به يک الهيات رهايي انجاميده که عميقا ضدسرمايهداري است.
تقریبا همه شهروندان جهان، خاصه اتباع جنوب جهان، هيچ مشارکتي در ساختن شهر به دست خود ندارند. معنای این جمله روشن است: آنها هيچ حقي بر شهر خود ندارند. ديويد هاروي ازجمله نظريهپردازاني است که طی دو دهه اخیر کوشيده عوامل اين فاجعه را شناسايي کند و چارهاي براي آن بينديشد. از طرفی شاهدیم ميادين همین شهرها در سالهاي گذشته به مکانهاي مبارزه عليه نابرابريها تبديل شدهاند: از نيويورک و لندن تا آتن، استانبول و تهران. هاروي اين قيامها را نیز از منظر «حق به شهر» مهم و آن را مانعي در برابر افراط سرمايهداري جهانی و نوليبراليسم ميداند. بنابراین شهرها هم به مراکز انباشت سرمايه و هم مرکز سياست انقلابي بدل شدند که جريانهاي عميقتر تغيير سياسي و اجتماعي از دل آن بیرون میآید. هاروی تاکيد دارد از آنجا که نبردهاي طبقاتي امروز بيش از پيش در شهرهاي بزرگ رخ ميدهد شهريشدن نقشي کليدي در درگيريهاي اجتماعي آينده بازي ميکند. او کتاب خود را در این زمینه در سال ٢٠١٢ و پس از جنبش اشغال والاستريت و شورشهای عربي منتشر کرد: «از حق به شهر تا شهرهاي شورشي». این کتاب در فارسی با ترجمه خسرو كلانتري و پرويز صداقت به همت نشر آگاه
منتشر شد. هاروي بر این باور است شهروندان همانقدر که حق آزادي، حق انتخابکردن و انتخابشدن، حق معامله و هزارویک حق دیگر دارند، بر شهر و تحولات آن هم محقاند. اين کتاب مستقيما از دل نظريه آنري لوفهور بیرون آمده است. مسائل محوري کتاب موضوعاتي است همچون قانون ارزش در سرمايهداري، کمونسازي در کلانشهرها، سازوکار دولت سرمايهداري، فضاهاي عمومي شهر و رابطه آنها با جنبشهاي اجتماعي و هويتي، مفهوم تمرکززدايي در برخي از شاخههاي انديشه چپ معاصر و مسائلی از این دست. هاروي در این کتاب سوالات مهمی پیش میکشد و میکوشد به نوبت به آنها پاسخ دهد: چگونه ميتوان شهرها را از نظر اجتماعي بهگونهاي عادلانهتر و از نظر محيطزيستي بهگونهاي مطلوبتر از نو سامان داد و چطور شهرها ميتوانند کانون مقاومت عليه سرمايهداري باشند؟
هاروي در آغاز پيشفرض کتابش را مطرح میکند: «ادعاي حق به شهر در حقيقت ادعاي چيزي است که ديگر وجود ندارد [...] بهعلاوه حق به شهر يک دال تهي است. همه چيز منوط به آن است که چه مدلولي در آن قرار داده شود. فعالان بخش مالي و ساختوسازکنندگان ميتوانند مدعي آن شوند [...] اما بيخانمانها و مهاجران غيرقانوني نيز ميتوانند اعمال حق کنند. ما بهناگزير در برابر اين پرسش قرار ميگيريم که حقوق چه کساني را بايد به رسميت بشناسيم و درعينحال چنانکه مارکس در «سرمايه» بر آن تاکيد ميکند قدرت، سرنوشت حقوق برابر را رقم ميزند: تعريف حق خود موضوع مبارزه است و اين مبارزه بايد همزمان با مبارزه براي تبلور مادي آن به پيش برود» (ص ١٩). او در اين کتاب از «قانون ارزش در سرمايهداري» ميگويد، يعني «بهحداکثررساندن سود در بستر رقابت جهاني» و آنوقت به تاريخ خانمانسوز صنعتگرایی میپردازد که بيشتر ويران کرده است تا خلق. دراینخصوص، به دهه ١٩٨٠ به اينسو میپردازد و موردبهمورد شهرها را بررسی میکند، شهرهايي نهفقط در آمريکايشمالي بلکه در اروپا و نقاط ديگر جهان.
او از واژه «ارزش» استفاده ميکند تا اين پرسش را مطرح کند: ارزش سرمايه چيست و چطور به شکل ريشهاي با ديگر شيوههاي فکرکردن به ارزش در تعارض است، ارزشهايي که ممکن است در نوع ديگري از جامعه رايج باشد. بهترین مثال این مساله را میتوان در مسکن دید. هاروی به این تصور میپردازد که يکي از دلايل سرمايهگذاري سرمايهگذاران در املاک توليد ارزش است. او تاکید دارد که اصلا چنين نيست. چراکه ارزش تنها در فرايند توليد مبتنيبر کار خلق ميشود و با استثمار نيروي کار است که ارزش اضافي توليد ميشود. مثلا آنجا که عدهاي خانه را به بيگارخانه کارگران مهاجر تبديل ميکنند، خانه تبديل به سرمايه ثابت ميشود. و از آنجا که عموما وجود خانه ربطي به توليد ارزش ندارد، املاک را از داراييهاي مسموم به حساب میآورد، داراييهايي که عرضه و تقاضاي آنها با هم تناسب ندارد. در این راستا، هاروی اثبات ميکند سرمايه انباشتشده در املاک موهومي و سمي است، چون در طول سال حداکثر دو تا سه درصد ميتوان به موجودي مسکنها افزود يعني به توليد مسکن جديد پرداخت، درحاليکه وامهاي رهني ٣٠ ميليارددلاري در سال ١٩٩٠ به ١٣٠ ميليارد دلار در سال ٢٠٠٠ و ٦٢٥ ميليارد
دلار در سال ٢٠٠٥ رسيد که مبتنيبر این باور بتوارانه است که سرمايه قادر است «به طور خودکار با توانمنديهاي خودش خلق ارزش کند». (ص ٨٩) در اينصورت «ميتوان همانقدر پول، اگرنه بيشتر از مبادلات مالي روي مسکن موجود به دست آورد تا از ساخت جديد». ناگفته پیداست هر کاری هم که ساختوسازکنندگان انجام میدادند، باز هيچ راهي وجود نداشت که چنين رشد سريعي در تقاضا بتواند با گسترش عرضه هماهنگ باشد. بنابراين قيمتها که بالا میرود اینطور به نظر ميرسد که قیمتها هميشه میتوانست بالا برود. هاروی به تجربهای در دهه ١٩٨٠ آمریکا اشاره میکند که به طرز عجیبی مشابه وضعیت مسکن در ایران است. گویا در دهه 1980 خريد مسکن با هدف فروش آن به قيمت بالاتر جايگزين قرارداد قسطي زمين شد. روال به اين صورت بود که يک خانه مستهلک را ارزان بخر، دستي به سرورويش بکش، يک وام رهني برايش جور کن و آن را به قيمتي سرسامآور بفروش. هاروی تمام این روند را رويه انباشت از طريق سلب مالکيت میداند. چون بسياري از خانوادهها بعد از چند سال پرداخت اقساط متوجه ميشوند که نسبت به زماني که در ابتداي پرداخت قسط بودند، اصل وامشان افزايش يافته است.
در چنین زمینهای، هاروی نشان ميدهد که قانون ارزش در سرمايهداري همان چيزي است که فعاليتهاي شرکت خدمات مالي بين سرمایه و امور دیگر را به حرکت درميآورد و تاکيد دارد بايد اين نظام ارزش را در تضاد کامل با رهايي و سعادت بشر تلقي کرد. به اين معنا که «قانون ارزش» خاصي وجود دارد که سرمايه آن را دروني کرده و اعمالش ميکند و هر ارزش ديگري را که سر راهش باشد زير پا ميگذارد. هاروي با دليل و استناد به موارد عيني نشان ميدهد ارزشهايي که سرمايه دروني ميکند در خدمت سعادت و رفاه مردم نيستند و درواقع ميتوانند تهديدي براي زندگيمان محسوب شوند. ازاينرو، هرچه افراد بيشتري متوجه نظام ارزش سرمايه شوند بيشتر میتوانیم ارزشهاي بديلمان را عليه آن بسيج کنيم. او تاکيد دارد بايد مبارزه عليه سرمايهداري را مبارزه عليه ارزشها قلمداد کرد. اين نگرش در زمانهاي مختلف به يک الهيات رهايي انجاميده که عميقا ضدسرمايهداري است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.