|

دیپلماسی گریز از تکرار

مازیار خسروی . روزنامه‌نگار

برای یک دولت میانه‌رو خواستار تنش‌زدایی با جهان، به سختی می‌شد بدشانسی بزرگ‌تر از آنچه هفته گذشته در خاورمیانه رخ داد، تصور کرد. اکنون دولت اعتدال‌گرای ایران که بهبود مناسبات با جهان بیرونی یکی از دستور کارهای اصلی آن به شمار می‌رود، ناخواسته در شرایطی قرار گرفته است که یک متغیر بیرونی، عقربه دماسنج بحران‌های پیرامونی آن را به سمت بالا سوق داده است. درست مثل شرایط دشواری که دولت دوم محمد خاتمی در شهریور سال 80 با آن روبه‌رو شد. رییس‌جمهوری اصلاح‌طلب ایران در خرداد 80 در رقابت با هفت‌نامزد محافظه‌کار برای چهارسال دیگر در مقام خود ابقا شد؛ رکورد 20‌میلیون رای دوم خرداد 76 در هجدهمین روز خرداد 80 شکسته شد. به نظر می‌رسید پافشاری مردم بر رایی که در دوم خرداد در سبد هواداران اصلاحات داخلی و تنش‌زدایی خارجی ریختند موانع پیش‌روی هواداران «تغییر» را اگر نگوییم «برطرف» دست‌کم، «کمرنگ» کرده است. در عرصه خارجی نیز اوضاع در مجموع‌ روبه بهبود بود. هرچند فرصت طلایی عذرخواهی وزیر خارجه دولت دموکرات آمریکا به خاطر نقش ایالات متحده در کودتای 28 مرداد از دست رفته بود و به جای بیل کلینتون، یک «کابوی تگزاسی» مستاجر کاخ‌سفید شده بود اما ابرهای تیره - مانند سراسر یک دهه بعد - افق را کاملا تار نکرده بود؛ نخستین سال دور دوم ریاست‌جمهوری خاتمی را سازمان ملل متحد سال «گفت‌وگوی تمدن‌ها» نام‌گذاری کرده بود. دنیا می‌رفت تا کم‌کم عادت کند که تصاویر مخابره‌شده از خاورمیانه لزوما بمب‌گذاری و انفجار و کشتار نیست.
می‌شد امیدوار بود که تحولات جهان به سمت و سویی برود که میز مذاکره هرچه بیشتر و بیشتر جایگزین میدان جنگ شود.
19 انتحاری عرب‌تبار اما در سحرگاه 20 شهریور 1380، تاریخ جهان را به دو بخش تقسیم کردند؛ پیش و پس از 11 سپتامبر. سال‌ها پس از آن بامداد سودایی، بوش و بن‌لادن یکه‌تاز میدان رسانه بودند. «بوش پسر» جهان مطلوب خود را به روشنی در یک جمله خلاصه کرده بود: «هر که با ما نیست با تروریست‌هاست» در چنین فضایی البته مجال نفس و زیست سیاسی برای راه‌های میانه و آدم‌های معتدل دم به دم تنگ‌تر می‌شود. دولت وقت و دیپلمات‌های ایرانی در این فضای پر هراس و آتش، تلاش کردند با تردستی، خطر دشمنی را که به پشت دروازه‌های ایران رسیده بود از سر کشور بگذرانند. تمرکز بر دورکردن خطر جنگ و سرنگونی طالبان و صدام در خاور و باختر ایران به دست کسی‌که آن روزها اغلب پیش از فکرکردن شلیک می‌کرد، به خودی خود کاری کارستان بود اما به هر روی موجب از دست‌رفتن بسیاری فرصت‌ها برای تعامل با جهان شد. گفته شده وزیران خارجه اروپایی در گفت‌وگو با مذاکره‌کننده ارشد آن روز و رییس‌جمهوری امروز ایران خود را «سپر انسانی» تهران در برابر آمریکا توصیف کرده بودند. یک دهه بعد، به نظر می‌رسید در انتهای تونل طولانی هسته‌ای بار دیگر نوری پیدا شده و می‌شود به دستیابی به راه‌حل «برد - برد» بر سر این مناقشه دیرسال امید بست. رویدادهای اسفبار سوریه اما میز بازی را به‌کل دگرگون کرده است. آنچه جان کری، وزیر خارجه آمریکا در جهت پیونددادن نحوه رویارویی غرب با دمشق و آینده مناقشه هسته‌ای ایران بر زبان آورد و نحوه پاسخ به سوریه را با آینده مذاکرات با ایران و کره‌شمالی گره زد، بسیاری را به یاد سخنرانی «محور شرارت» جورج بوش - البته با شدت و حدتی کمتر - انداخت. گویی تاریخ دوباره در حال تکرار است. این تکرار اما می‌تواند و باید مکررشدن فاجعه نباشد. «بدشانسی دیپلماتیک» با خوش‌اقبالی‌هایی نیز همراه است. یکی اینکه کابوی کاخ سفید اکنون به مزرعه‌اش در تگزاس برگشته و باراک اوباما هرچه باشد جورج بوش نیست. اگر «تدبیر» باشد هنوز «امید» هست.

برای یک دولت میانه‌رو خواستار تنش‌زدایی با جهان، به سختی می‌شد بدشانسی بزرگ‌تر از آنچه هفته گذشته در خاورمیانه رخ داد، تصور کرد. اکنون دولت اعتدال‌گرای ایران که بهبود مناسبات با جهان بیرونی یکی از دستور کارهای اصلی آن به شمار می‌رود، ناخواسته در شرایطی قرار گرفته است که یک متغیر بیرونی، عقربه دماسنج بحران‌های پیرامونی آن را به سمت بالا سوق داده است. درست مثل شرایط دشواری که دولت دوم محمد خاتمی در شهریور سال 80 با آن روبه‌رو شد. رییس‌جمهوری اصلاح‌طلب ایران در خرداد 80 در رقابت با هفت‌نامزد محافظه‌کار برای چهارسال دیگر در مقام خود ابقا شد؛ رکورد 20‌میلیون رای دوم خرداد 76 در هجدهمین روز خرداد 80 شکسته شد. به نظر می‌رسید پافشاری مردم بر رایی که در دوم خرداد در سبد هواداران اصلاحات داخلی و تنش‌زدایی خارجی ریختند موانع پیش‌روی هواداران «تغییر» را اگر نگوییم «برطرف» دست‌کم، «کمرنگ» کرده است. در عرصه خارجی نیز اوضاع در مجموع‌ روبه بهبود بود. هرچند فرصت طلایی عذرخواهی وزیر خارجه دولت دموکرات آمریکا به خاطر نقش ایالات متحده در کودتای 28 مرداد از دست رفته بود و به جای بیل کلینتون، یک «کابوی تگزاسی» مستاجر کاخ‌سفید شده بود اما ابرهای تیره - مانند سراسر یک دهه بعد - افق را کاملا تار نکرده بود؛ نخستین سال دور دوم ریاست‌جمهوری خاتمی را سازمان ملل متحد سال «گفت‌وگوی تمدن‌ها» نام‌گذاری کرده بود. دنیا می‌رفت تا کم‌کم عادت کند که تصاویر مخابره‌شده از خاورمیانه لزوما بمب‌گذاری و انفجار و کشتار نیست.
می‌شد امیدوار بود که تحولات جهان به سمت و سویی برود که میز مذاکره هرچه بیشتر و بیشتر جایگزین میدان جنگ شود.
19 انتحاری عرب‌تبار اما در سحرگاه 20 شهریور 1380، تاریخ جهان را به دو بخش تقسیم کردند؛ پیش و پس از 11 سپتامبر. سال‌ها پس از آن بامداد سودایی، بوش و بن‌لادن یکه‌تاز میدان رسانه بودند. «بوش پسر» جهان مطلوب خود را به روشنی در یک جمله خلاصه کرده بود: «هر که با ما نیست با تروریست‌هاست» در چنین فضایی البته مجال نفس و زیست سیاسی برای راه‌های میانه و آدم‌های معتدل دم به دم تنگ‌تر می‌شود. دولت وقت و دیپلمات‌های ایرانی در این فضای پر هراس و آتش، تلاش کردند با تردستی، خطر دشمنی را که به پشت دروازه‌های ایران رسیده بود از سر کشور بگذرانند. تمرکز بر دورکردن خطر جنگ و سرنگونی طالبان و صدام در خاور و باختر ایران به دست کسی‌که آن روزها اغلب پیش از فکرکردن شلیک می‌کرد، به خودی خود کاری کارستان بود اما به هر روی موجب از دست‌رفتن بسیاری فرصت‌ها برای تعامل با جهان شد. گفته شده وزیران خارجه اروپایی در گفت‌وگو با مذاکره‌کننده ارشد آن روز و رییس‌جمهوری امروز ایران خود را «سپر انسانی» تهران در برابر آمریکا توصیف کرده بودند. یک دهه بعد، به نظر می‌رسید در انتهای تونل طولانی هسته‌ای بار دیگر نوری پیدا شده و می‌شود به دستیابی به راه‌حل «برد - برد» بر سر این مناقشه دیرسال امید بست. رویدادهای اسفبار سوریه اما میز بازی را به‌کل دگرگون کرده است. آنچه جان کری، وزیر خارجه آمریکا در جهت پیونددادن نحوه رویارویی غرب با دمشق و آینده مناقشه هسته‌ای ایران بر زبان آورد و نحوه پاسخ به سوریه را با آینده مذاکرات با ایران و کره‌شمالی گره زد، بسیاری را به یاد سخنرانی «محور شرارت» جورج بوش - البته با شدت و حدتی کمتر - انداخت. گویی تاریخ دوباره در حال تکرار است. این تکرار اما می‌تواند و باید مکررشدن فاجعه نباشد. «بدشانسی دیپلماتیک» با خوش‌اقبالی‌هایی نیز همراه است. یکی اینکه کابوی کاخ سفید اکنون به مزرعه‌اش در تگزاس برگشته و باراک اوباما هرچه باشد جورج بوش نیست. اگر «تدبیر» باشد هنوز «امید» هست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.