جنگ در بیمارستان روانی
«آنها آنجا هستند. پسرهای سیاه با لباسهای سفید که در هال هستند و قبل از آنکه من به آنها برسم تمیزکاری را تمام کردهاند. وقتی از خوابگاه خارج میشوم، آنها در حال تمیزکردن هستند. هر سهتای آنها عبوساند و از همهچیز نفرت دارند، از آن ساعت روز، از جایشان در آنجا و آدمهایی که باید دوروبرشان کار کنند. وقتی آنها اینگونه نفرت دارند، بهتر است شما را نبینند. من به آرامی از کنار دیوار میخزم، ولی آنها ابزار خاصی دارند که ترس مرا شناسایی میکند، و همگی سرشان را بلند میکنند، هر سه با هم. چشمانشان از میان چهرههای سیاهشان میدرخشد؛ مثل درخشش یک لامپ رادیو در پشت رادیویی قدیمی». این آغاز رمان «پرواز بر فراز آشیانه فاخته» کن کیزی است که بهتازگی با ترجمه حسین کاظمییزدی توسط انتشارات کتابسرای نیک به چاپ رسیده است.
«پرواز بر فراز آشیانه فاخته» رمانی مشهور است که البته در ایران بیشتر با نسخه سینماییاش شناخته میشود که با عنوان «دیوانه از قفس پرید» ترجمه شده است. مترجم رمان، در یادداشت ابتدایی کتاب، به تفاوتهای میان رمان و نسخه سینمایی برگرفته از آن اشاره کرده و درواقع به ویژگیهایی در روایت رمان اشاره کرده که در فیلم مغفول مانده است. او این ویژگیها را به دو دسته صوری و محتوایی تقسیم کرده و سپس در توضیح آنها نوشته: «اولین تمایز این رمان با نسخه سینماییاش شیوه روایت است. درحالیکه فیلم از منظر یک دانای کل تصویر میشود، راوی رمان یکی از شخصیتهای آن، رئیس برومدن، است که سرخپوستی است دورگه با زبانی پیچیده. او که متاثر از داروهای رواندرمانی است، در خلال روایت موقعیتها، از پس لایههای عمیق ذهنش خاطراتی را احضار میکند و با روایت آن موقعیت درهم میآمیزد، خاطراتی که در زندگیاش در قبیلهای سرخپوستی و گذراندن سالهای زیادی در جنگ جهانی دوم در گروهان الکترونیک در ارتش آمریکا ریشه دارد». در نسخه سینمایی اثر، همه این ویژگیها تغییر کرده و درواقع نقش راوی ناچیز و کمرنگ شده است. دیگر تفاوت اصلی رمان و نسخه سینماییاش،
تفاوت محتوایی است: «... به لحاظ محتوایی این اثر بر پایه ضدیت با نظام سرمایهداری، زندگی ماشینی و ساختار نظاممند غیرانسانی استوار است که میتوان گفت از میان این سه اصل هیچ نشانی از مورد اول و دوم در فیلم نیست؛ البته بر فیلمی هالیوودی برای طفره از ضدیت با نظام سرمایهداری حرجی نیست. راوی در جاهای مختلف به مسئله خرید روستاهای سرخپوستان به دست دولت آمریکا و آوارهسازی آنها در شهرها به نفع نظام سرمایهداری اشاره میکند. همچنین اشاراتی مالیخولیایی دارد به وجود دستگاهها و ماشینهای نظارتی و کنترلی (که اتفاقا امروزه برای ما خیلی قابل فهم است). سومین ستونی که رمان بر پایه آن استوار است بنمایه اصلی نسخه سینمایی است: شخصیت مکمورفی - که بزرگیاش، به چشم راوی، فراتر از انسانی معمولی است- همچون عاملی انسانی در ساختار نظاممند غیرانسانی نفوذ کرده سعی میکند آن را تخریب کند. همچنین تغییر راوی اولشخص به دانای کل در نسخه سینمایی کیفیت بیان این اصل را تا حد زیادی پایین آورده است». به اعتبار این تفاوتهاست که به قول مترجم، کسی که فیلم را هم دیده باشد در خواندن رمان با اثری کاملا متفاوت روبرو میشود. قهرمان رمان کن
کیزی، رندل پاتریک مکمورفی، نام دارد که مردی بیادب و پرخاشگر و پرسروصداست و با تکبر در بیمارستانی روانی راه میرود و بر آنجا مسلط میشود. او مبارزی باقدرت است که کمکم بقیه بیماران را هم دور خود جمع میکند و نظم سخت بیمارستان را به چالش میکشد. در بخشی دیگر از رمان میخوانیم: «متوجه شدم که چشمانم را بستهام. از وقتی صورتم را روی پنجره گذاشته بودم، چشمانم را بسته بودم، انگار میترسیدم بیرون را ببینم. حالا باید بازشان میکردم. چشمانم را باز کردم و برای اولینبار فضای بیرون بیمارستان را دیدم. ماه بر فراز چمنزار ارتفاعش پایین بود و خارهای درختان بلوط و توتفرنگی در افق، رویش را خطخطی کرده بودند. ستارگان کنار ماه کمرنگ بودند. هرچه از هاله نور دور ماه بزرگ دورتر میشدند، روشنتر و شجاعتر میشدند. چیزی دقیقا شبیه به همین صحنه را به یاد آوردم؛ وقتی با پدر و عموهایم به شکار رفته بودیم و من زیر پتویی که مادربزرگ بافته بود، دراز کشیده بودم و کمی آنطرفتر مردان دور آتش نشسته بودند و در سکوت شیشهای عرق کاکتوس را دستبهدست میکردند. آن ماه بالای فلات اورگن را دیدم که همه ستارگان دورش را شرمنده کرده بود. آن
شب همانطور بیدار مانده بودم تا ببینم آیا ماه تاریکتر و ستارگان روشنتر میشوند یا نه؛ تا اینکه کمکم شبنم روی گونههایم نشست و مجبور شدم پتو را روی سرم بکشم».
«آنها آنجا هستند. پسرهای سیاه با لباسهای سفید که در هال هستند و قبل از آنکه من به آنها برسم تمیزکاری را تمام کردهاند. وقتی از خوابگاه خارج میشوم، آنها در حال تمیزکردن هستند. هر سهتای آنها عبوساند و از همهچیز نفرت دارند، از آن ساعت روز، از جایشان در آنجا و آدمهایی که باید دوروبرشان کار کنند. وقتی آنها اینگونه نفرت دارند، بهتر است شما را نبینند. من به آرامی از کنار دیوار میخزم، ولی آنها ابزار خاصی دارند که ترس مرا شناسایی میکند، و همگی سرشان را بلند میکنند، هر سه با هم. چشمانشان از میان چهرههای سیاهشان میدرخشد؛ مثل درخشش یک لامپ رادیو در پشت رادیویی قدیمی». این آغاز رمان «پرواز بر فراز آشیانه فاخته» کن کیزی است که بهتازگی با ترجمه حسین کاظمییزدی توسط انتشارات کتابسرای نیک به چاپ رسیده است.
«پرواز بر فراز آشیانه فاخته» رمانی مشهور است که البته در ایران بیشتر با نسخه سینماییاش شناخته میشود که با عنوان «دیوانه از قفس پرید» ترجمه شده است. مترجم رمان، در یادداشت ابتدایی کتاب، به تفاوتهای میان رمان و نسخه سینمایی برگرفته از آن اشاره کرده و درواقع به ویژگیهایی در روایت رمان اشاره کرده که در فیلم مغفول مانده است. او این ویژگیها را به دو دسته صوری و محتوایی تقسیم کرده و سپس در توضیح آنها نوشته: «اولین تمایز این رمان با نسخه سینماییاش شیوه روایت است. درحالیکه فیلم از منظر یک دانای کل تصویر میشود، راوی رمان یکی از شخصیتهای آن، رئیس برومدن، است که سرخپوستی است دورگه با زبانی پیچیده. او که متاثر از داروهای رواندرمانی است، در خلال روایت موقعیتها، از پس لایههای عمیق ذهنش خاطراتی را احضار میکند و با روایت آن موقعیت درهم میآمیزد، خاطراتی که در زندگیاش در قبیلهای سرخپوستی و گذراندن سالهای زیادی در جنگ جهانی دوم در گروهان الکترونیک در ارتش آمریکا ریشه دارد». در نسخه سینمایی اثر، همه این ویژگیها تغییر کرده و درواقع نقش راوی ناچیز و کمرنگ شده است. دیگر تفاوت اصلی رمان و نسخه سینماییاش،
تفاوت محتوایی است: «... به لحاظ محتوایی این اثر بر پایه ضدیت با نظام سرمایهداری، زندگی ماشینی و ساختار نظاممند غیرانسانی استوار است که میتوان گفت از میان این سه اصل هیچ نشانی از مورد اول و دوم در فیلم نیست؛ البته بر فیلمی هالیوودی برای طفره از ضدیت با نظام سرمایهداری حرجی نیست. راوی در جاهای مختلف به مسئله خرید روستاهای سرخپوستان به دست دولت آمریکا و آوارهسازی آنها در شهرها به نفع نظام سرمایهداری اشاره میکند. همچنین اشاراتی مالیخولیایی دارد به وجود دستگاهها و ماشینهای نظارتی و کنترلی (که اتفاقا امروزه برای ما خیلی قابل فهم است). سومین ستونی که رمان بر پایه آن استوار است بنمایه اصلی نسخه سینمایی است: شخصیت مکمورفی - که بزرگیاش، به چشم راوی، فراتر از انسانی معمولی است- همچون عاملی انسانی در ساختار نظاممند غیرانسانی نفوذ کرده سعی میکند آن را تخریب کند. همچنین تغییر راوی اولشخص به دانای کل در نسخه سینمایی کیفیت بیان این اصل را تا حد زیادی پایین آورده است». به اعتبار این تفاوتهاست که به قول مترجم، کسی که فیلم را هم دیده باشد در خواندن رمان با اثری کاملا متفاوت روبرو میشود. قهرمان رمان کن
کیزی، رندل پاتریک مکمورفی، نام دارد که مردی بیادب و پرخاشگر و پرسروصداست و با تکبر در بیمارستانی روانی راه میرود و بر آنجا مسلط میشود. او مبارزی باقدرت است که کمکم بقیه بیماران را هم دور خود جمع میکند و نظم سخت بیمارستان را به چالش میکشد. در بخشی دیگر از رمان میخوانیم: «متوجه شدم که چشمانم را بستهام. از وقتی صورتم را روی پنجره گذاشته بودم، چشمانم را بسته بودم، انگار میترسیدم بیرون را ببینم. حالا باید بازشان میکردم. چشمانم را باز کردم و برای اولینبار فضای بیرون بیمارستان را دیدم. ماه بر فراز چمنزار ارتفاعش پایین بود و خارهای درختان بلوط و توتفرنگی در افق، رویش را خطخطی کرده بودند. ستارگان کنار ماه کمرنگ بودند. هرچه از هاله نور دور ماه بزرگ دورتر میشدند، روشنتر و شجاعتر میشدند. چیزی دقیقا شبیه به همین صحنه را به یاد آوردم؛ وقتی با پدر و عموهایم به شکار رفته بودیم و من زیر پتویی که مادربزرگ بافته بود، دراز کشیده بودم و کمی آنطرفتر مردان دور آتش نشسته بودند و در سکوت شیشهای عرق کاکتوس را دستبهدست میکردند. آن ماه بالای فلات اورگن را دیدم که همه ستارگان دورش را شرمنده کرده بود. آن
شب همانطور بیدار مانده بودم تا ببینم آیا ماه تاریکتر و ستارگان روشنتر میشوند یا نه؛ تا اینکه کمکم شبنم روی گونههایم نشست و مجبور شدم پتو را روی سرم بکشم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.