سیدعلی موجانی مدير كل پيشين مركز اسناد وزارت خارجه در گفتوگو با«شرق»:
ترکیه و عربستان، اولویت دیپلماسی ایران است
تحول سیاست خارجی و رویکرد جدید دولت یازدهم، یکی از شاخصترین موضوعات تبلیغات منتهی به انتخابات ریاستجمهوری بود که بهنوعی سبب شد بخش عمده مباحث و مناظرات نامزدهای طیفهای مختلف سیاسی در فرآیند انتخابات به این معطوف شود. پرسش اساسی جامعه ایرانی شاید در تمام دوران پس از انقلاب اسلامی که سیاست خارجی مبتنی بر اصل «نه شرقی، نهغربی» سرلوحه عمل دستگاه دیپلماسی ایران بود، بر این استوار بوده که چرا بهرغم تجارب بسیار در دستگاه دیپلماسی و فرصتهای فراوان برخاسته از تغییرات ژئوپلیتیک در نظام بینالملل چون فروپاشی اتحاد شوروی سابق، یا فضای ایجادشده در منطقه همچون سقوط طالبان یا نظام صدام، هنوز کارگزاران دیپلماسی ایران در نیل به اهداف انقلاب اسلامی و تنظیم روابط خارجی کمتر از انتظار قرین موفقیت بودهاند؟ اگر آنگونه که دولت جدید معتقد است باید با «کلیدی» متناسب قفلهای موجود را گشود و تغییرات را ایجاد کرد، کدام کلید میتواند قفل تغییرات بنیادین در جایگاه جهانی ایران را بگشاید؟ این سوالات موضوع پرسش و پاسخی بود با نویسنده کتاب «فرهنگ رجال و کارگزاران دیپلماسی ایران» که در میان گذاشتیم. «سیدعلی موجانی»،
دانشآموخته تاریخ و مولف در حوزه تاریخ روابط خارجی ایران که سابقه ایجاد و هدایت اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه را نیز در کارنامه خود دارد، میهمان این گفتوگو است.
کلید همکاریهای بینالمللی، دیپلماسی است. شواهد نشان میدهد در سالهای اخیر مشارکت ایران در همکاریهای بینالمللی نقصان یافته است. آیا در این شرایط دیپلماسی ما عموما و وزارت خارجه بهصورت خاص از توانمندی لازم برای گشودن این قفل برخوردار است؟
پاسخ به روشنی آری یا خیر نیست. ما یک ساختار داریم که «سازمان» وزارت خارجه است و یک موضوع که «ظرفیت سیاست خارجی» است. در این سالها میان سازمان و موضوع فاصله افتاد. سازمان کمتر موضوع برای کار داشت، پس به همان میزان که از موضوعات دور ماند، ظرفیتهای خود را هم از دست داد. مساله نخست ما این باید باشد که آیا ظرفیتهای خود را شناختهایم؟ اگر آری؛ سوال باید این باشد: ساختاری که باید این مظروف را در خود جای دهد، از شایستگی لازم برخوردار است؟
در واقع شما عامل اصلی را سیاستهای یک مقطع خاص نمیدانید و معتقدید مقولههای مهمتری وجود دارد. ظرفیت ما چه بوده که آن را بهکار نگرفتهایم؟
درباره گزاره اول شما باید تایید کنم. اشاره من بر این معطوف است که بخشی از ناخرسندی رایج در همه سالهای اخیر نسبت به کارکرد سازمان دیپلماسی ایران که دولتهای متعددی را واداشت به فکر تغییر ساختار بیفتند صرفا ریشه در آن مساله نداشت. اما درباره اشاره به ظرفیتها، به باور بسیاری ایران کنونی بخشی از تمدنی بزرگ است که هم اقتباس کرده و هم تاثیر گذاشته است. در این شرایط ما نماینده تمدن بزرگ اسلامی- ایرانی هستیم که باید با اتکا به عمق استراتژیک- هم به جهات ژئوپلیتیک و هم جهات فرهنگی- عمل کنیم. این یعنی آنکه در ابتدا مناسباتی سامانیافته را باید با حوزه تمدنی خود بناگذاریم. اگر به این ظرفیت رسیدیم، دیگر تنها یک عضو جامعه دویستو چند کشوری سازمانملل نخواهیم بود که رای ما هم سنگ رای فلان کشور یا جزیره 10هزار نفری اقیانوس آرام باشد. آن وقت ما یک نظام محوری در جهتدهی همکاریهای بینالمللی خواهیم شد که نظر و دیدگاههایش طبیعتا مورد اعتنا واقع شده و بقیه اجزای دنیای جدید به همکاری با آن بهدلیل سرنوشت جمعی خود نیازمند خواهند شد. این دقیقا یکی از اهداف همان تلاشی است که رقبا و حتی دشمنان ما به خرج میدهند تا با اعمال تحریم و تخریب چهره ایران، اسبابش را بهتاخیر بیندازند.
مهمترین مشکل سیاست خارجی در شرایط فعلی چیست؟ یا به روایتی کدام پرونده اولویت اصلی دارد. فضای مناظرات انتخاباتی نشان داد که کانون توجه به دیپلماسی، بحث هستهای است. وزیر خارجه جدید خودش در مقطعی مذاکرهکننده ارشد این موضوع بوده است. برای اینکه اولین قفل در سیاست خارجی گشوده شود، از کجا باید شروع کرد که جامعه نتیجه ملموس آن را مشاهده کند؟
اصولا در شناخت واقعیات پیرامونی و اموری که به آن ابتلا یافتهایم نباید یک جزء را کانون همه مسایل بدانیم و به نقش سایر اجزا توجه نکنیم. اتفاقا در مباحث انتخاباتی یک نقد فراگیر هم وجود داشت که چرا موضوعات دیگر مورد توجه قرار نگرفت. بحث هستهای از این جهت مهم است که طی یک دهه گذشته عوارضی را متوجه تنظیم مناسبات ما با دیگران کرده است. این درست که موفقیت ما «حفظ توام توانمندی هستهای صلحآمیز به همراه ایفای نقش سازنده در مناسبات جهانی» است. اما در حافظه تاریخی - لااقل طی یک دهه اخیر که مشغول مذاکره در این زمینه بودیم - نشان داده که نیل به تفاهم در این زمینه بیتوجه به نکات دیگر حاصل نشده است. به نظرم حرکت دیپلماسی ما باید متوازن باشد تا در مسیر مذاکرات هستهای منتج به نتیجه شویم. فرض کنیم آسیبشناسانه به آنچه گذشته یا حتی قرار است به همان سیاق قبلی اتفاق بیفتد، نظر بیندازیم: طرف مقابل معتقد است: روندهایی را طی کرده و تحریمها و رویههای حقوقی که وضع کرده، این اجازه را میدهد تا خواستهای خود را مطرح کند، ما نیز نیل به توانمندی بومی خود و تحمل همه مشکلات را مبنایی میدانیم که در برابر آن خواستها بایستیم. چه اتفاق میافتد، یک فصل دیگر به این کتاب قطور مذاکراتی افزوده خواهد شد. ریشه این وضعیت یا این نوع نگاه در کجاست؟ آیا غیر از این است که «سرنوشت جمعی» نادیده انگاشته شده است. این حق ماست که از حقوق خود مطابق سایر اعضای جامعه جهانی بدون تبعیض برخوردار باشیم و حق آنها هم این است که برای آنچه «نگرانی» خود مینامند، پاسخ داشته باشند. اینجا یک مفهوم خود را نمایان میکند که هر دو طرف نسبت به سرنوشت دیگری باید توجه داشته باشند و این همان آغاز همکاری بینالمللی با تکیه بر اصل «سرنوشت جمعی» است.
در این بین، اولویتها کجاست؟ خاورمیانه، عراق، افغانستان، آسیای مرکزی و... اولویت هدفگذاری از کجا باید باشد؟
محیط ژئوپلیتیک ایران گستره وسیعی است، ایران هم تاثیر تاریخی دارد، هم تاثیر زبانی، هم تاثیرات مذهبی و فرهنگی و حتی تاثیرات قومی. هنر ما شناسایی این عقبهها و تدوین برنامه کاری است که این ویژگیها در روند «حرکت برنامهای ما» تداخل پیدا نکنند و اسباب تزاحم را فراهم آورند. شما در میان کردهای منطقه همنژادید، اما الزاما هممذهب نیستید. در میان شیعیان آذری، یا عرب چه در عراق و بحرین و احسا و حتی هزارهجات افغانستان هممذهبید اما همنژاد نیستید. با ترکهای ترکیه همبستگی تمدنی و فرهنگی و نیز پیوستگی مضامین زبانی و ادبی دارید اما نه هممذهبید و نه همنژاد. پس با اشاره به این مثالها میتوان گفت که تدوین یک برنامه چقدر ظرافت و دقت میخواهد. شما باید بر عمق مناسبات تاریخی خود با این منطقه وقوف داشته باشید تا اگر خواستید برنامهای را اجرا کنید لااقل بخشی از این محیط ژئوپلیتیک درباره ادبیات، روشها و نتایج آن گلایهمند نشوند. اما اینکه اولویت ما در منطقه کجاست؟ به باورم با توجه به شرایط کنونی، یعنی وضعیت حال، دو کشور ترکیه و عربستان اولویت مهمی باید معرفی شوند. من تاکید دارم که این دو کشور فعلا اولویت هستند این به معنای آن نیست که بقیه را نادیده انگاریم. کلیدهای ما در شرایط کنونی این دو کشور هستند که اگر به چرخش درآیند، شاهد تحول در عرصه سیاست خارجی خواهیم بود.
اینجا دو پرسش بهمیان میآید؛ نخست اینکه چرا فقط این دو کشور؟ دومین نکته این است که ما در منطقه پیرامونی خود کشورهای مهم دیگری چون عراق یا روسیه را هم داریم که مناسبات ما با آنها کمتر از عربستان و ترکیه دستخوش بحران بوده است. چرا نباید از این کشورها مثلا روسیه که دارای حق وتو در شورای امنیت است، بهعنوان یک کلید در تنظیم مناسبات خود استفاده کنیم؟ ضمنا برخلاف تصور بهنظر نمیرسد این دو کشور تمایلی برای تغییر مسیری که دنبال کردهاند، خاصه در موضوع سوریه داشته باشند.
برداشت شما درست است تنها قدرتهای منطقه پیرامونی ما عربستان یا ترکیه نیستند. یقینا روسیه، عراق، پاکستان، قزاقستان و سپس سایرین هم برای ما اولویت و اهمیت دارند. اما همانگونه که بیان شد، شرایط کنونی ایجاب میکند که در مرحله فعلی به این دو کشور توجه داشته باشیم. یک نکته مهم دیگر این است که ما نباید با رفتار خود دوباره نظام دوقطبی دهههای گذشته را احیا کنیم، ما ظرفیت خود را بهعنوان یک قطب موثر نباید فدای همپیمانی بیچون و چرا با یک عضو مهم جامعه جهانی کنیم حالا چه روسیه باشد چه آمریکا این خلاف اصول سیاست خارجی انقلاب اسلامی بوده است. اما در خصوص بخش دوم پرسش شما، عربستان قریب به یکدهه است که خود را در رقابت با ما میبیند. فراز و فرود موضوع هستهای و تحولات چشمگیر دانشهای نوین در ایران به این حس رقابت را دامن زده است. یک پدیده بینهایت مهم که شکل این رقابت در برخی موارد به خصومت کشاند نیز تغییر توازن سنتی منطقه در پی سقوط رژیم بعث عراق و تقویت موقعیت شیعیان بود. مجموعه این موارد سبب شد که مسایلی در محیطمشترک متاثر از ژئوپلیتیک ما و آنها جلوه کند. بهعنوان نمونه: بخشی از عشایر عراق بهدلیل پیوستگی قبیلهای با شاخههای عشایر نجد و حجاز و حایل پیوستگی دارند، از جهات مذهبی نیز برخی از آنها با ما پیوستگی دارند. در فضای بعد از 2003 این محیط مشترک بهدلیل حفظ همان حس رقابت سعودیها و عدم پذیرش تغییرات بنیادین در عراق به یک ناحیه موثر در اجرای سیاستهای بیثباتسازی عراق تبدیل شد. «ارض جهاد» به عراق منتقل شد و گروههای تندرو سلفی همچون زرقاوی با حمایت مراکزی در منطقه، ناامنسازی و خشونتافزایی را ترویج کردند. در پاکستان و افغانستان هم بهرغم تاثیرات تاریخی ساکنان این کشور از فرهنگ ایرانی، پیوستگیهای ایجادشده طی سه دهه اخیر با کشورهای منطقه شبهجزیره، فضایی مشابه را دامن زد. یمن، بحرین، سوریه و اکنون مصر نمونههای جدیدی از بروز این وضعیت هستند. در همه این موارد جهاتی از حکومت یا منسوبان به سیستم عربستان ایفای نقش داشتهاند. با خروج آمریکا از افغانستان بر قُطر این دایره افزوده خواهد شد. در حقیقت رقیبی چون عربستان که میتوانست مسیر یک رقابت شکوفا برای الگوسازی جهشهای تکنولوژیک دنیای اسلام را تضمین کند، در شرایط حساس مسیری دیگر را برگزید. واقعیت این است که اگر مناسبات فیمابین ما و آنها در هنگام بروز این تلاطمات بازتعریف میشد، حرکت در جادهای که طی دو دهه قبل گشوده شده بود، هموارتر میبود. در رابطه با ترکیه نیز شرایط قرابتهایی از جنس دیگر دارد. دولتی اسلامگرا، کارآمد و عملگرا پس از چندین دهه حکومت لاییکها و سرهنگان بر این کشور با رای اکثریت حاکم شد.
زمینههای رشد و توسعه اقتصادی خود را با ایدههایی چون بازگشایی معبر انتقال انرژی شرق به غرب از طریق خطوط لولههای گاز آغاز کرد. در برآوردهای نخست امید داشت تا 16درصد سهم انتقال انرژی جهان را با اتصال به منابع خلیجفارس، دریای خزر و روسیه به خود اختصاص دهد. در این مورد هم باز محیط مشترکی میان ما و آنها وجود داشت که از آسیای مرکزی آغاز میشد و تا شمال آفریقا یعنی قلمرو تاریخی «سنجاق»های عثمانی امتداد مییافت. ترکیه به مرحمت تعاون و همراهی ایران توانست از شرایط تغییر یافته در منطقه نیز بهرهبرداری کند، مشکلات آنها با اقلیم کردی افول یافت، در صحنه مناسبات جهانی نیز در فرآیند حمایت از مردم غزه به سیاست سنتی ایران گرایش پیدا کرد و حتی گامهای جسورانهای چون اظهارات آقای اردوغان در مقابل پرز یا پافشاری در احقاق حق شهدای کشتی مرمره را نشان داد. در ایفای نقش بینالمللی هم با گشایشی که ایران نسبت به پیشنهاد آن کشور و برزیل در موضوع هستهای بهکار بست، یک وجهه بینالمللی یافت. اما دقیقا در فضای تحولات پس از سقوط رژیمهای دیکتاتور در تونس، مصر و لیبی، رویای تجدید خلافت عهد عثمانی با گرایشات مذهبی رهبران اخوانی حزب عدالت و توسعه ممزوج شد. اگر گرایشهای مذهبی در ترکیه چند دهه تمرین کرده بودند تا سیاستورزی تجربه کنند، شعبات اخوانی نزدیک به این تفکر - مگر در مصر - از چنین تجربهای محروم بودند. ترکیه از این مقطع خود را الگو دانست و البته در ایفای این مسوولیت نیز بیش از آنکه به پیوستگیها و پیچیدگیهای درون منطقه توجه کند، ایدهپردازی کرد. بحرین و سوریه مصداق بروز تناقض رفتاری برای آنها شد. به همان میزان که تحت تاثیر فضای پیوسته «شام تاریخی» قرار گرفتند، از نگاه متوازن به دنیای اسلام و ظرفیتهای موجود غافل شدند. حلب، پایتخت دولت شیعی _ امامی حمدانی هزاروچندساله، دروازه احیای قلمرو خلافت ترکان عثمانی با قدمتی 500ساله شد. در حقیقت بیتوجهی به منطق و حقایق تاریخ، ترکیه را به نحو عجیبی به جدال با سوریه کشاند. سرزمینی با تنوع مذهبی - قومی که تلاطم در آن میتواند بحرانهای تاریخی خاورمیانه را بازتولید کند. شام تاریخی، یعنی مجموعهای از لبنان و سوریه به جهات پیکربندی سیاسی دوپاره را تشکیل میدهند، اما بافت تاریخی - فرهنگی این محیط با تنوع مذهبی که گرایشاتی چون شیعیان، علویان، حنفیها، شافعیان بازمانده از دوران قبل از حکومت عثمانی، دروزیها و... را در برگرفته، ناخواسته در قالب «شام عثمانی» برای ترکیه معنا گرفت و وضعیتی چون جدال بیحاصل دو سال اخیر که منتج به ورود عناصر تکفیری شد را فراهم کرد. محیط همکاری مشترک ایران، عربستان و ترکیه که در چارچوب مشارکت جمعی آنها میتوانست الگوی تفاهم را میان طرفین ایجاد کند، در پی این نابخردی در سیاستورزی شکلی دیگر گرفت. پس شک نیست که اگر بخواهیم در مسیر بازگشت به شرایط تفاهم یک دهه قبل حرکت کنیم باید ابتکاراتی را بهکار بندیم که امکان خروج از بحران را برای ترکیه و عربستان نیز آبرومندانه فراهم کند. از این رو، بهنظر میرسد در موقعیت فعلی این دو کشور از اولویت بیشتری برای توجه و تحرک دیپلماسی برخوردار هستند.
فرض کنیم که این تصویر درست باشد، آیا شما شواهدی دارید که این دو کشور نیز به این درک رسیده باشند و فکر خروج آبرومندانه یا همان بازی برد - برد یا به قول آقای ظریف «بازی با حاصل مثبت» را مورد استقبال قرار دهند؟
بهنظر میرسد شواهدی است که نشان میدهد هر دو این همسایگان تداوم وضعیت کنونی را بهمصلحت نمیدانند. به این معنی که برآورد نخستین آنها از دامنه و بازه این تحول چندان با واقعیات سر صحنه تطابق نداشت و سبب شد روند جریانات، موجبات افزایش هزینههای مادی و حیثیتی را برای هر دو این کشورها فراهم آورد. البته اگر منصفانه بخواهیم به قضاوت بنشینیم باید گفت طرفهای دیگر نیز از تداوم این وضعیت طرفی نخواهند بست. اما اینکه چه شاخصهایی را میتوان در شرایط کنونی برشمرد، مایلم به نکات ذیل اشاره کنم؛ ابتدا درخصوص عربستان سعودی؛ باید توجه داشت که این کشور هویتی یکپارچه و پیوسته نیست. سرزمینی است که تفاوت آرا و عقاید در آن بهدلیل تنوع مذهبی و قومی، خاندانی و حتی هویتی وجود دارد. شما در این کشور تنها در وجه هویتی از دو وجه متمایز قحطانی و عدنانیها، که عدنانی خود به بخشهای هویت حجازی، نجدی، حایلی و احسایی تقسیم میشوند، میتوانید سخن داشته باشید. تنوع مذهبی نیز از شیعیان احسا و قطیف تا معتقدان به آرای شیخ محمدبن عبدالوهاب را در برگرفته است. بنابراین پادشاهی سعودی عمیقا مطلع است که در چنین محیط متنوعی نمیتواند سیاست بیرونی اش را در تقابل به پیوستهای قومی، مذهبی و هویتی برشمرده خود برای یکدوره درازمدت تعریف کند. چنین وضعیتی طبیعتا انسجام درونی سرزمین را دستخوش بحران خواهد ساخت. از این رو نظام پادشاهی عربستان در شرایط کنونی که دوران کهولت نسل اول حکام خود را طی میکند تمایلی ندارد که برای نسلهای بعدی که تجارب اندکی را در قیاس با رهبران فعلی دارند، مجموعهای از بحرانها و چالشهای منطقهای و اجتماعی را به ارث بگذارند. من تحرک شدید دیپلماسی سعودی در هفتههای اخیر بهویژه سفر شاهزاده بندر بنسلطان به روسیه و مذاکرات نسبتا مفصل وی را در این چارچوب تحلیل میکنم. علاوه بر این رفتار آشکار، باید به واکنش رهبران سعودی در قبال حوادث مصر نیز اشاره کرد. در حقیقت اگرچه دولت عربستان حمایت از جریانهای اهل سنت را برای تقویت شاخههای نزدیک به قرائتهای سلفی مورد توجه قرار میدهد، اما از مسیری که منتهی به شکلگیری یک دولت اخوانی در سرزمینهای عربی شود، عمیقا بیمناک است. بنابراین شکلگیری یک حکومت اخوانی در مصر به همان میزان میتواند خطرناک باشد که روی کارآمدن جریانات اخوانی مورد نظر آقای اردوغان در سوریه، خاصه آنکه بروز چنین پدیدهای بهسرعت اردن و بخشهایی از عربستان را مورد توجه قرار خواهد داد. به باورم اینجا نقطه آغاز افتراق دو سیاست سعودی و قطری - چه بسا ترکیه - در رابطه با مصر و حتی سوریه بوده و هست. یک نکته مهم دیگر را هم در نظر داشته باشید؛ اینکه، رهبران حکومت عربستان سعودی و نه رهبران مذهبی آن کشور از روی کارآمدن دولتهای بهشدت مذهبی سلفی نیز خرسند نخواهند بود، اما چرا از جنبشهای تکفیری و سلفی حمایت میکنند؟ اعتقادم آن است که آنها با این سیاست میخواهند انرژی متراکم این جریانات را در خارج از قلمرو خود یعنی عربستان آزاد کنند. درخصوص ترکیه، وضعیت به گونه دیگری حاکم است. «شام» برای ترکیه دروازه ورود به قلمرو عهد عثمانی است، به این معنا که در راهبرد دولت کنونی ترکیه حضور سیاسی - اقتصادی در شام است که میتواند زمینه تاثیرگذاری بیشتر بر جهان عرب را مهیا سازد. با این همه آنچه در سیاست دو سال و نیم گذشته از سوی این کشور دنبال شده تلاش برای حضور در مدیترانه شرقی و تاثیرگذاری بر آبراههای مهم این مناطق بوده است تا به این وسیله هم مشکل قبرس - یونان را تخفیف دهد و هم بر جریانات کردی تاثیر بیشتر بر جای گذارد. به روایت داوداوغلو دیپلماسی ترکیه معتقد است موفقیت در «پیگیری روابط با یونان، سوریه، ایران، آمریکا و آلمان است»، بنابراین در ارزیابی نخستین حاکمیت کنونی ترکیه با ورود به مسایل سوریه میکوشید تا زمینه تنیدگی بیشتر خود را با ایران و آمریکا تقویت کرده، قدرت چانهزنی بیشتر را در مناسبات ارو - مدیترانه به دست آورد. اما طی چنین مسیری غیرقابل کنترل و درک این پیام ترکیه برای ایران در آن مقطع دشوار بود، بنابراین ترکیه تلاش کرد در قالب تفاهم عربی (سعودی - قطری) بازی را جلو ببرد. بهنظر میرسد آنچه ترکیه از آن غفلت کرد، حساسیت مشترک قطبهای دیگر یعنی ایران، آمریکا و اروپا (آلمان و یونان) در کیفیت همکاری این کشور با حامیان جریانات تکفیری بود. اگرچه جنس حساسیت این سه عنصر مهم کاملا متفاوت بود، اما نتیجهاش برای ترکیه یکسان بود. تقریبا هیچکدام از این سه عنصر از تندرویهای سیاسی آنکارا خرسند نبودند. روابط ترکیه با هر سه این نمونهها دستخوش تلاطمات وسیع شد. حزب حاکم ترکیه هم به جهات حیثیتی و هم چینش ناصحیح مذاکراتی با ایران بههمراه مصر و عربستان نتوانست به نتیجه دلخواه برسد. دقیقا به هر میزانی که زمان میگذشت وجه طایفیشدن شرایط بحرانزده بر وجه بازی قدرتهای ژئوپلیتیک برتری مییافت. اگر به تاریخ ترکیه نگاه شود درمییابیم که ترکیه از جنگ اول تلاش داشت تا از تاثیرات میراث سیاست مذهبی دولت عثمانی خود را دور نگاه دارد. اما بحران سوریه، ترکیه را به یک سده قبل پرتاب کرد و حزب حاکم کنونی به رغم تفاوتهای ماهوی با سیاستهای عثمانی، گام به گام بیشتر در باتلاق جنگ طایفی درونمنطقهای که از آن بیزار بود، فرو رفته است. این وضعیت بیشتر از هر کشوری، بر خود ترکیه تاثیر خواهد نهاد. در حقیقت بیثباتی درونی ترکیه که طی سالهای جمهوری کوشیده بود خود را از درگیریهای مذهبی و فرقهای برهاند، با این وضعیت در قالبی تازه بازتولید شده است. بیم از بالاگرفتن تنشهای سیاسی و حتی مذهبی در ترکیه شاید مهمترین عاملی است که ادامه این سیاست را برای آنکارا دشوار خواهدکرد. یک وجه دیگر هم عدمهمراهی جدی غربیها با ترکهاست. شاید دو سال پیش دولت ترکیه کمتر تصور میکرد که باید همه هزینههای مربوط به سوریه را یکطرفه تعهد و پرداخت کند، الان با تعلل قطر در ادامه سیاست قبلی خود و رویههای سیاسی غربیها که از نتیجه سقوط حکومت سوریه و جایگزینشدن جریانهای تکفیری در جغرافیایی نزدیک به مدیترانه بینهایت نگران هستند، ترکها به دنبال خروج آبرومندانه از این بحران با حفظ حداقل دستاوردهای خود هستند. آنچه بیش از همه حزب حاکم در ترکیه را به خود مشغول کرده، نتیجه تحولات سوریه است. اگر دولت کنونی سوریه بر اوضاع مسلط شود رویای ترکیه حداقل برای چند دهه بهفراموشی سپرده خواهد شد و اگر نظامی غیر از حکومت کنونی بر سرکار آید، طبعا مسوولیتناپذیری گروههای تکفیری و جهادی یک جنگ داخلی طولانی را در کنار مرزهای ترکیه پدیدار خواهد کرد. چنین نبردی عملا ترکیه را در تقابل بیشتر با عربستان و همپیمانان آن قرار داده و سبب میشود تا ترکیه بدون هم پیمان منطقهای مثل ایران و همدلی قدرتهای بزرگ غربی در جدال با افراطگرایی درونی دنیای اهل سنت در شرایطی نه کاملا مشابه اما نزدیک به مصر کنونی تنها قرار گیرد. این وضعیت هم به معنای گردابی است که ابتدا اقتصاد و سپس سیاست داخلی ترکیه را دستخوش بحرانی عمیق خواهد کرد. از این جهت است که باور دارم ایران در وضعیت فعلی، ضمن حفظ اصول خود باید فرمولی با دو ادبیات مختلف ارایه کند که هم در عربستان و هم در ترکیه مورد توجه قرار گیرد.
چنین فرمولی چه میتواند باشد؟
اصول روشنی چون حفظ تمامیت ارضی سوریه با اصل یکپارچگی قوای نظامی - انتظامی، توجه و تاکید بر حفظ ساختار حاکمیتی نظام سیاسی آنکه حقوق همه اقوام و مذاهب را در برگیرد، ایجاد صندوقی برای بازسازی سوریه، ایجاد فضای تحرک سیاسی برای احزاب و جمعیتها در مسیر اصلاحات درونساختاری، اعطای عفو و تسهیل بازگشت برای آوارگان توام با حفظ امنیت آنها، کمک به شکلگیری یک گفتوگوی سوری - سوری با نظارت کشورهای منطقه و سازمانهای بینالمللی و شاید چند عنوان دیگر.
کلید همکاریهای بینالمللی، دیپلماسی است. شواهد نشان میدهد در سالهای اخیر مشارکت ایران در همکاریهای بینالمللی نقصان یافته است. آیا در این شرایط دیپلماسی ما عموما و وزارت خارجه بهصورت خاص از توانمندی لازم برای گشودن این قفل برخوردار است؟
پاسخ به روشنی آری یا خیر نیست. ما یک ساختار داریم که «سازمان» وزارت خارجه است و یک موضوع که «ظرفیت سیاست خارجی» است. در این سالها میان سازمان و موضوع فاصله افتاد. سازمان کمتر موضوع برای کار داشت، پس به همان میزان که از موضوعات دور ماند، ظرفیتهای خود را هم از دست داد. مساله نخست ما این باید باشد که آیا ظرفیتهای خود را شناختهایم؟ اگر آری؛ سوال باید این باشد: ساختاری که باید این مظروف را در خود جای دهد، از شایستگی لازم برخوردار است؟
در واقع شما عامل اصلی را سیاستهای یک مقطع خاص نمیدانید و معتقدید مقولههای مهمتری وجود دارد. ظرفیت ما چه بوده که آن را بهکار نگرفتهایم؟
درباره گزاره اول شما باید تایید کنم. اشاره من بر این معطوف است که بخشی از ناخرسندی رایج در همه سالهای اخیر نسبت به کارکرد سازمان دیپلماسی ایران که دولتهای متعددی را واداشت به فکر تغییر ساختار بیفتند صرفا ریشه در آن مساله نداشت. اما درباره اشاره به ظرفیتها، به باور بسیاری ایران کنونی بخشی از تمدنی بزرگ است که هم اقتباس کرده و هم تاثیر گذاشته است. در این شرایط ما نماینده تمدن بزرگ اسلامی- ایرانی هستیم که باید با اتکا به عمق استراتژیک- هم به جهات ژئوپلیتیک و هم جهات فرهنگی- عمل کنیم. این یعنی آنکه در ابتدا مناسباتی سامانیافته را باید با حوزه تمدنی خود بناگذاریم. اگر به این ظرفیت رسیدیم، دیگر تنها یک عضو جامعه دویستو چند کشوری سازمانملل نخواهیم بود که رای ما هم سنگ رای فلان کشور یا جزیره 10هزار نفری اقیانوس آرام باشد. آن وقت ما یک نظام محوری در جهتدهی همکاریهای بینالمللی خواهیم شد که نظر و دیدگاههایش طبیعتا مورد اعتنا واقع شده و بقیه اجزای دنیای جدید به همکاری با آن بهدلیل سرنوشت جمعی خود نیازمند خواهند شد. این دقیقا یکی از اهداف همان تلاشی است که رقبا و حتی دشمنان ما به خرج میدهند تا با اعمال تحریم و تخریب چهره ایران، اسبابش را بهتاخیر بیندازند.
مهمترین مشکل سیاست خارجی در شرایط فعلی چیست؟ یا به روایتی کدام پرونده اولویت اصلی دارد. فضای مناظرات انتخاباتی نشان داد که کانون توجه به دیپلماسی، بحث هستهای است. وزیر خارجه جدید خودش در مقطعی مذاکرهکننده ارشد این موضوع بوده است. برای اینکه اولین قفل در سیاست خارجی گشوده شود، از کجا باید شروع کرد که جامعه نتیجه ملموس آن را مشاهده کند؟
اصولا در شناخت واقعیات پیرامونی و اموری که به آن ابتلا یافتهایم نباید یک جزء را کانون همه مسایل بدانیم و به نقش سایر اجزا توجه نکنیم. اتفاقا در مباحث انتخاباتی یک نقد فراگیر هم وجود داشت که چرا موضوعات دیگر مورد توجه قرار نگرفت. بحث هستهای از این جهت مهم است که طی یک دهه گذشته عوارضی را متوجه تنظیم مناسبات ما با دیگران کرده است. این درست که موفقیت ما «حفظ توام توانمندی هستهای صلحآمیز به همراه ایفای نقش سازنده در مناسبات جهانی» است. اما در حافظه تاریخی - لااقل طی یک دهه اخیر که مشغول مذاکره در این زمینه بودیم - نشان داده که نیل به تفاهم در این زمینه بیتوجه به نکات دیگر حاصل نشده است. به نظرم حرکت دیپلماسی ما باید متوازن باشد تا در مسیر مذاکرات هستهای منتج به نتیجه شویم. فرض کنیم آسیبشناسانه به آنچه گذشته یا حتی قرار است به همان سیاق قبلی اتفاق بیفتد، نظر بیندازیم: طرف مقابل معتقد است: روندهایی را طی کرده و تحریمها و رویههای حقوقی که وضع کرده، این اجازه را میدهد تا خواستهای خود را مطرح کند، ما نیز نیل به توانمندی بومی خود و تحمل همه مشکلات را مبنایی میدانیم که در برابر آن خواستها بایستیم. چه اتفاق میافتد، یک فصل دیگر به این کتاب قطور مذاکراتی افزوده خواهد شد. ریشه این وضعیت یا این نوع نگاه در کجاست؟ آیا غیر از این است که «سرنوشت جمعی» نادیده انگاشته شده است. این حق ماست که از حقوق خود مطابق سایر اعضای جامعه جهانی بدون تبعیض برخوردار باشیم و حق آنها هم این است که برای آنچه «نگرانی» خود مینامند، پاسخ داشته باشند. اینجا یک مفهوم خود را نمایان میکند که هر دو طرف نسبت به سرنوشت دیگری باید توجه داشته باشند و این همان آغاز همکاری بینالمللی با تکیه بر اصل «سرنوشت جمعی» است.
در این بین، اولویتها کجاست؟ خاورمیانه، عراق، افغانستان، آسیای مرکزی و... اولویت هدفگذاری از کجا باید باشد؟
محیط ژئوپلیتیک ایران گستره وسیعی است، ایران هم تاثیر تاریخی دارد، هم تاثیر زبانی، هم تاثیرات مذهبی و فرهنگی و حتی تاثیرات قومی. هنر ما شناسایی این عقبهها و تدوین برنامه کاری است که این ویژگیها در روند «حرکت برنامهای ما» تداخل پیدا نکنند و اسباب تزاحم را فراهم آورند. شما در میان کردهای منطقه همنژادید، اما الزاما هممذهب نیستید. در میان شیعیان آذری، یا عرب چه در عراق و بحرین و احسا و حتی هزارهجات افغانستان هممذهبید اما همنژاد نیستید. با ترکهای ترکیه همبستگی تمدنی و فرهنگی و نیز پیوستگی مضامین زبانی و ادبی دارید اما نه هممذهبید و نه همنژاد. پس با اشاره به این مثالها میتوان گفت که تدوین یک برنامه چقدر ظرافت و دقت میخواهد. شما باید بر عمق مناسبات تاریخی خود با این منطقه وقوف داشته باشید تا اگر خواستید برنامهای را اجرا کنید لااقل بخشی از این محیط ژئوپلیتیک درباره ادبیات، روشها و نتایج آن گلایهمند نشوند. اما اینکه اولویت ما در منطقه کجاست؟ به باورم با توجه به شرایط کنونی، یعنی وضعیت حال، دو کشور ترکیه و عربستان اولویت مهمی باید معرفی شوند. من تاکید دارم که این دو کشور فعلا اولویت هستند این به معنای آن نیست که بقیه را نادیده انگاریم. کلیدهای ما در شرایط کنونی این دو کشور هستند که اگر به چرخش درآیند، شاهد تحول در عرصه سیاست خارجی خواهیم بود.
اینجا دو پرسش بهمیان میآید؛ نخست اینکه چرا فقط این دو کشور؟ دومین نکته این است که ما در منطقه پیرامونی خود کشورهای مهم دیگری چون عراق یا روسیه را هم داریم که مناسبات ما با آنها کمتر از عربستان و ترکیه دستخوش بحران بوده است. چرا نباید از این کشورها مثلا روسیه که دارای حق وتو در شورای امنیت است، بهعنوان یک کلید در تنظیم مناسبات خود استفاده کنیم؟ ضمنا برخلاف تصور بهنظر نمیرسد این دو کشور تمایلی برای تغییر مسیری که دنبال کردهاند، خاصه در موضوع سوریه داشته باشند.
برداشت شما درست است تنها قدرتهای منطقه پیرامونی ما عربستان یا ترکیه نیستند. یقینا روسیه، عراق، پاکستان، قزاقستان و سپس سایرین هم برای ما اولویت و اهمیت دارند. اما همانگونه که بیان شد، شرایط کنونی ایجاب میکند که در مرحله فعلی به این دو کشور توجه داشته باشیم. یک نکته مهم دیگر این است که ما نباید با رفتار خود دوباره نظام دوقطبی دهههای گذشته را احیا کنیم، ما ظرفیت خود را بهعنوان یک قطب موثر نباید فدای همپیمانی بیچون و چرا با یک عضو مهم جامعه جهانی کنیم حالا چه روسیه باشد چه آمریکا این خلاف اصول سیاست خارجی انقلاب اسلامی بوده است. اما در خصوص بخش دوم پرسش شما، عربستان قریب به یکدهه است که خود را در رقابت با ما میبیند. فراز و فرود موضوع هستهای و تحولات چشمگیر دانشهای نوین در ایران به این حس رقابت را دامن زده است. یک پدیده بینهایت مهم که شکل این رقابت در برخی موارد به خصومت کشاند نیز تغییر توازن سنتی منطقه در پی سقوط رژیم بعث عراق و تقویت موقعیت شیعیان بود. مجموعه این موارد سبب شد که مسایلی در محیطمشترک متاثر از ژئوپلیتیک ما و آنها جلوه کند. بهعنوان نمونه: بخشی از عشایر عراق بهدلیل پیوستگی قبیلهای با شاخههای عشایر نجد و حجاز و حایل پیوستگی دارند، از جهات مذهبی نیز برخی از آنها با ما پیوستگی دارند. در فضای بعد از 2003 این محیط مشترک بهدلیل حفظ همان حس رقابت سعودیها و عدم پذیرش تغییرات بنیادین در عراق به یک ناحیه موثر در اجرای سیاستهای بیثباتسازی عراق تبدیل شد. «ارض جهاد» به عراق منتقل شد و گروههای تندرو سلفی همچون زرقاوی با حمایت مراکزی در منطقه، ناامنسازی و خشونتافزایی را ترویج کردند. در پاکستان و افغانستان هم بهرغم تاثیرات تاریخی ساکنان این کشور از فرهنگ ایرانی، پیوستگیهای ایجادشده طی سه دهه اخیر با کشورهای منطقه شبهجزیره، فضایی مشابه را دامن زد. یمن، بحرین، سوریه و اکنون مصر نمونههای جدیدی از بروز این وضعیت هستند. در همه این موارد جهاتی از حکومت یا منسوبان به سیستم عربستان ایفای نقش داشتهاند. با خروج آمریکا از افغانستان بر قُطر این دایره افزوده خواهد شد. در حقیقت رقیبی چون عربستان که میتوانست مسیر یک رقابت شکوفا برای الگوسازی جهشهای تکنولوژیک دنیای اسلام را تضمین کند، در شرایط حساس مسیری دیگر را برگزید. واقعیت این است که اگر مناسبات فیمابین ما و آنها در هنگام بروز این تلاطمات بازتعریف میشد، حرکت در جادهای که طی دو دهه قبل گشوده شده بود، هموارتر میبود. در رابطه با ترکیه نیز شرایط قرابتهایی از جنس دیگر دارد. دولتی اسلامگرا، کارآمد و عملگرا پس از چندین دهه حکومت لاییکها و سرهنگان بر این کشور با رای اکثریت حاکم شد.
زمینههای رشد و توسعه اقتصادی خود را با ایدههایی چون بازگشایی معبر انتقال انرژی شرق به غرب از طریق خطوط لولههای گاز آغاز کرد. در برآوردهای نخست امید داشت تا 16درصد سهم انتقال انرژی جهان را با اتصال به منابع خلیجفارس، دریای خزر و روسیه به خود اختصاص دهد. در این مورد هم باز محیط مشترکی میان ما و آنها وجود داشت که از آسیای مرکزی آغاز میشد و تا شمال آفریقا یعنی قلمرو تاریخی «سنجاق»های عثمانی امتداد مییافت. ترکیه به مرحمت تعاون و همراهی ایران توانست از شرایط تغییر یافته در منطقه نیز بهرهبرداری کند، مشکلات آنها با اقلیم کردی افول یافت، در صحنه مناسبات جهانی نیز در فرآیند حمایت از مردم غزه به سیاست سنتی ایران گرایش پیدا کرد و حتی گامهای جسورانهای چون اظهارات آقای اردوغان در مقابل پرز یا پافشاری در احقاق حق شهدای کشتی مرمره را نشان داد. در ایفای نقش بینالمللی هم با گشایشی که ایران نسبت به پیشنهاد آن کشور و برزیل در موضوع هستهای بهکار بست، یک وجهه بینالمللی یافت. اما دقیقا در فضای تحولات پس از سقوط رژیمهای دیکتاتور در تونس، مصر و لیبی، رویای تجدید خلافت عهد عثمانی با گرایشات مذهبی رهبران اخوانی حزب عدالت و توسعه ممزوج شد. اگر گرایشهای مذهبی در ترکیه چند دهه تمرین کرده بودند تا سیاستورزی تجربه کنند، شعبات اخوانی نزدیک به این تفکر - مگر در مصر - از چنین تجربهای محروم بودند. ترکیه از این مقطع خود را الگو دانست و البته در ایفای این مسوولیت نیز بیش از آنکه به پیوستگیها و پیچیدگیهای درون منطقه توجه کند، ایدهپردازی کرد. بحرین و سوریه مصداق بروز تناقض رفتاری برای آنها شد. به همان میزان که تحت تاثیر فضای پیوسته «شام تاریخی» قرار گرفتند، از نگاه متوازن به دنیای اسلام و ظرفیتهای موجود غافل شدند. حلب، پایتخت دولت شیعی _ امامی حمدانی هزاروچندساله، دروازه احیای قلمرو خلافت ترکان عثمانی با قدمتی 500ساله شد. در حقیقت بیتوجهی به منطق و حقایق تاریخ، ترکیه را به نحو عجیبی به جدال با سوریه کشاند. سرزمینی با تنوع مذهبی - قومی که تلاطم در آن میتواند بحرانهای تاریخی خاورمیانه را بازتولید کند. شام تاریخی، یعنی مجموعهای از لبنان و سوریه به جهات پیکربندی سیاسی دوپاره را تشکیل میدهند، اما بافت تاریخی - فرهنگی این محیط با تنوع مذهبی که گرایشاتی چون شیعیان، علویان، حنفیها، شافعیان بازمانده از دوران قبل از حکومت عثمانی، دروزیها و... را در برگرفته، ناخواسته در قالب «شام عثمانی» برای ترکیه معنا گرفت و وضعیتی چون جدال بیحاصل دو سال اخیر که منتج به ورود عناصر تکفیری شد را فراهم کرد. محیط همکاری مشترک ایران، عربستان و ترکیه که در چارچوب مشارکت جمعی آنها میتوانست الگوی تفاهم را میان طرفین ایجاد کند، در پی این نابخردی در سیاستورزی شکلی دیگر گرفت. پس شک نیست که اگر بخواهیم در مسیر بازگشت به شرایط تفاهم یک دهه قبل حرکت کنیم باید ابتکاراتی را بهکار بندیم که امکان خروج از بحران را برای ترکیه و عربستان نیز آبرومندانه فراهم کند. از این رو، بهنظر میرسد در موقعیت فعلی این دو کشور از اولویت بیشتری برای توجه و تحرک دیپلماسی برخوردار هستند.
فرض کنیم که این تصویر درست باشد، آیا شما شواهدی دارید که این دو کشور نیز به این درک رسیده باشند و فکر خروج آبرومندانه یا همان بازی برد - برد یا به قول آقای ظریف «بازی با حاصل مثبت» را مورد استقبال قرار دهند؟
بهنظر میرسد شواهدی است که نشان میدهد هر دو این همسایگان تداوم وضعیت کنونی را بهمصلحت نمیدانند. به این معنی که برآورد نخستین آنها از دامنه و بازه این تحول چندان با واقعیات سر صحنه تطابق نداشت و سبب شد روند جریانات، موجبات افزایش هزینههای مادی و حیثیتی را برای هر دو این کشورها فراهم آورد. البته اگر منصفانه بخواهیم به قضاوت بنشینیم باید گفت طرفهای دیگر نیز از تداوم این وضعیت طرفی نخواهند بست. اما اینکه چه شاخصهایی را میتوان در شرایط کنونی برشمرد، مایلم به نکات ذیل اشاره کنم؛ ابتدا درخصوص عربستان سعودی؛ باید توجه داشت که این کشور هویتی یکپارچه و پیوسته نیست. سرزمینی است که تفاوت آرا و عقاید در آن بهدلیل تنوع مذهبی و قومی، خاندانی و حتی هویتی وجود دارد. شما در این کشور تنها در وجه هویتی از دو وجه متمایز قحطانی و عدنانیها، که عدنانی خود به بخشهای هویت حجازی، نجدی، حایلی و احسایی تقسیم میشوند، میتوانید سخن داشته باشید. تنوع مذهبی نیز از شیعیان احسا و قطیف تا معتقدان به آرای شیخ محمدبن عبدالوهاب را در برگرفته است. بنابراین پادشاهی سعودی عمیقا مطلع است که در چنین محیط متنوعی نمیتواند سیاست بیرونی اش را در تقابل به پیوستهای قومی، مذهبی و هویتی برشمرده خود برای یکدوره درازمدت تعریف کند. چنین وضعیتی طبیعتا انسجام درونی سرزمین را دستخوش بحران خواهد ساخت. از این رو نظام پادشاهی عربستان در شرایط کنونی که دوران کهولت نسل اول حکام خود را طی میکند تمایلی ندارد که برای نسلهای بعدی که تجارب اندکی را در قیاس با رهبران فعلی دارند، مجموعهای از بحرانها و چالشهای منطقهای و اجتماعی را به ارث بگذارند. من تحرک شدید دیپلماسی سعودی در هفتههای اخیر بهویژه سفر شاهزاده بندر بنسلطان به روسیه و مذاکرات نسبتا مفصل وی را در این چارچوب تحلیل میکنم. علاوه بر این رفتار آشکار، باید به واکنش رهبران سعودی در قبال حوادث مصر نیز اشاره کرد. در حقیقت اگرچه دولت عربستان حمایت از جریانهای اهل سنت را برای تقویت شاخههای نزدیک به قرائتهای سلفی مورد توجه قرار میدهد، اما از مسیری که منتهی به شکلگیری یک دولت اخوانی در سرزمینهای عربی شود، عمیقا بیمناک است. بنابراین شکلگیری یک حکومت اخوانی در مصر به همان میزان میتواند خطرناک باشد که روی کارآمدن جریانات اخوانی مورد نظر آقای اردوغان در سوریه، خاصه آنکه بروز چنین پدیدهای بهسرعت اردن و بخشهایی از عربستان را مورد توجه قرار خواهد داد. به باورم اینجا نقطه آغاز افتراق دو سیاست سعودی و قطری - چه بسا ترکیه - در رابطه با مصر و حتی سوریه بوده و هست. یک نکته مهم دیگر را هم در نظر داشته باشید؛ اینکه، رهبران حکومت عربستان سعودی و نه رهبران مذهبی آن کشور از روی کارآمدن دولتهای بهشدت مذهبی سلفی نیز خرسند نخواهند بود، اما چرا از جنبشهای تکفیری و سلفی حمایت میکنند؟ اعتقادم آن است که آنها با این سیاست میخواهند انرژی متراکم این جریانات را در خارج از قلمرو خود یعنی عربستان آزاد کنند. درخصوص ترکیه، وضعیت به گونه دیگری حاکم است. «شام» برای ترکیه دروازه ورود به قلمرو عهد عثمانی است، به این معنا که در راهبرد دولت کنونی ترکیه حضور سیاسی - اقتصادی در شام است که میتواند زمینه تاثیرگذاری بیشتر بر جهان عرب را مهیا سازد. با این همه آنچه در سیاست دو سال و نیم گذشته از سوی این کشور دنبال شده تلاش برای حضور در مدیترانه شرقی و تاثیرگذاری بر آبراههای مهم این مناطق بوده است تا به این وسیله هم مشکل قبرس - یونان را تخفیف دهد و هم بر جریانات کردی تاثیر بیشتر بر جای گذارد. به روایت داوداوغلو دیپلماسی ترکیه معتقد است موفقیت در «پیگیری روابط با یونان، سوریه، ایران، آمریکا و آلمان است»، بنابراین در ارزیابی نخستین حاکمیت کنونی ترکیه با ورود به مسایل سوریه میکوشید تا زمینه تنیدگی بیشتر خود را با ایران و آمریکا تقویت کرده، قدرت چانهزنی بیشتر را در مناسبات ارو - مدیترانه به دست آورد. اما طی چنین مسیری غیرقابل کنترل و درک این پیام ترکیه برای ایران در آن مقطع دشوار بود، بنابراین ترکیه تلاش کرد در قالب تفاهم عربی (سعودی - قطری) بازی را جلو ببرد. بهنظر میرسد آنچه ترکیه از آن غفلت کرد، حساسیت مشترک قطبهای دیگر یعنی ایران، آمریکا و اروپا (آلمان و یونان) در کیفیت همکاری این کشور با حامیان جریانات تکفیری بود. اگرچه جنس حساسیت این سه عنصر مهم کاملا متفاوت بود، اما نتیجهاش برای ترکیه یکسان بود. تقریبا هیچکدام از این سه عنصر از تندرویهای سیاسی آنکارا خرسند نبودند. روابط ترکیه با هر سه این نمونهها دستخوش تلاطمات وسیع شد. حزب حاکم ترکیه هم به جهات حیثیتی و هم چینش ناصحیح مذاکراتی با ایران بههمراه مصر و عربستان نتوانست به نتیجه دلخواه برسد. دقیقا به هر میزانی که زمان میگذشت وجه طایفیشدن شرایط بحرانزده بر وجه بازی قدرتهای ژئوپلیتیک برتری مییافت. اگر به تاریخ ترکیه نگاه شود درمییابیم که ترکیه از جنگ اول تلاش داشت تا از تاثیرات میراث سیاست مذهبی دولت عثمانی خود را دور نگاه دارد. اما بحران سوریه، ترکیه را به یک سده قبل پرتاب کرد و حزب حاکم کنونی به رغم تفاوتهای ماهوی با سیاستهای عثمانی، گام به گام بیشتر در باتلاق جنگ طایفی درونمنطقهای که از آن بیزار بود، فرو رفته است. این وضعیت بیشتر از هر کشوری، بر خود ترکیه تاثیر خواهد نهاد. در حقیقت بیثباتی درونی ترکیه که طی سالهای جمهوری کوشیده بود خود را از درگیریهای مذهبی و فرقهای برهاند، با این وضعیت در قالبی تازه بازتولید شده است. بیم از بالاگرفتن تنشهای سیاسی و حتی مذهبی در ترکیه شاید مهمترین عاملی است که ادامه این سیاست را برای آنکارا دشوار خواهدکرد. یک وجه دیگر هم عدمهمراهی جدی غربیها با ترکهاست. شاید دو سال پیش دولت ترکیه کمتر تصور میکرد که باید همه هزینههای مربوط به سوریه را یکطرفه تعهد و پرداخت کند، الان با تعلل قطر در ادامه سیاست قبلی خود و رویههای سیاسی غربیها که از نتیجه سقوط حکومت سوریه و جایگزینشدن جریانهای تکفیری در جغرافیایی نزدیک به مدیترانه بینهایت نگران هستند، ترکها به دنبال خروج آبرومندانه از این بحران با حفظ حداقل دستاوردهای خود هستند. آنچه بیش از همه حزب حاکم در ترکیه را به خود مشغول کرده، نتیجه تحولات سوریه است. اگر دولت کنونی سوریه بر اوضاع مسلط شود رویای ترکیه حداقل برای چند دهه بهفراموشی سپرده خواهد شد و اگر نظامی غیر از حکومت کنونی بر سرکار آید، طبعا مسوولیتناپذیری گروههای تکفیری و جهادی یک جنگ داخلی طولانی را در کنار مرزهای ترکیه پدیدار خواهد کرد. چنین نبردی عملا ترکیه را در تقابل بیشتر با عربستان و همپیمانان آن قرار داده و سبب میشود تا ترکیه بدون هم پیمان منطقهای مثل ایران و همدلی قدرتهای بزرگ غربی در جدال با افراطگرایی درونی دنیای اهل سنت در شرایطی نه کاملا مشابه اما نزدیک به مصر کنونی تنها قرار گیرد. این وضعیت هم به معنای گردابی است که ابتدا اقتصاد و سپس سیاست داخلی ترکیه را دستخوش بحرانی عمیق خواهد کرد. از این جهت است که باور دارم ایران در وضعیت فعلی، ضمن حفظ اصول خود باید فرمولی با دو ادبیات مختلف ارایه کند که هم در عربستان و هم در ترکیه مورد توجه قرار گیرد.
چنین فرمولی چه میتواند باشد؟
اصول روشنی چون حفظ تمامیت ارضی سوریه با اصل یکپارچگی قوای نظامی - انتظامی، توجه و تاکید بر حفظ ساختار حاکمیتی نظام سیاسی آنکه حقوق همه اقوام و مذاهب را در برگیرد، ایجاد صندوقی برای بازسازی سوریه، ایجاد فضای تحرک سیاسی برای احزاب و جمعیتها در مسیر اصلاحات درونساختاری، اعطای عفو و تسهیل بازگشت برای آوارگان توام با حفظ امنیت آنها، کمک به شکلگیری یک گفتوگوی سوری - سوری با نظارت کشورهای منطقه و سازمانهای بینالمللی و شاید چند عنوان دیگر.
تحول سیاست خارجی و رویکرد جدید دولت یازدهم، یکی از شاخصترین موضوعات تبلیغات منتهی به انتخابات ریاستجمهوری بود که بهنوعی سبب شد بخش عمده مباحث و مناظرات نامزدهای طیفهای مختلف سیاسی در فرآیند انتخابات به این معطوف شود. پرسش اساسی جامعه ایرانی شاید در تمام دوران پس از انقلاب اسلامی که سیاست خارجی مبتنی بر اصل «نه شرقی، نهغربی» سرلوحه عمل دستگاه دیپلماسی ایران بود، بر این استوار بوده که چرا بهرغم تجارب بسیار در دستگاه دیپلماسی و فرصتهای فراوان برخاسته از تغییرات ژئوپلیتیک در نظام بینالملل چون فروپاشی اتحاد شوروی سابق، یا فضای ایجادشده در منطقه همچون سقوط طالبان یا نظام صدام، هنوز کارگزاران دیپلماسی ایران در نیل به اهداف انقلاب اسلامی و تنظیم روابط خارجی کمتر از انتظار قرین موفقیت بودهاند؟ اگر آنگونه که دولت جدید معتقد است باید با «کلیدی» متناسب قفلهای موجود را گشود و تغییرات را ایجاد کرد، کدام کلید میتواند قفل تغییرات بنیادین در جایگاه جهانی ایران را بگشاید؟ این سوالات موضوع پرسش و پاسخی بود با نویسنده کتاب «فرهنگ رجال و کارگزاران دیپلماسی ایران» که در میان گذاشتیم. «سیدعلی موجانی»،
دانشآموخته تاریخ و مولف در حوزه تاریخ روابط خارجی ایران که سابقه ایجاد و هدایت اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه را نیز در کارنامه خود دارد، میهمان این گفتوگو است.
کلید همکاریهای بینالمللی، دیپلماسی است. شواهد نشان میدهد در سالهای اخیر مشارکت ایران در همکاریهای بینالمللی نقصان یافته است. آیا در این شرایط دیپلماسی ما عموما و وزارت خارجه بهصورت خاص از توانمندی لازم برای گشودن این قفل برخوردار است؟
پاسخ به روشنی آری یا خیر نیست. ما یک ساختار داریم که «سازمان» وزارت خارجه است و یک موضوع که «ظرفیت سیاست خارجی» است. در این سالها میان سازمان و موضوع فاصله افتاد. سازمان کمتر موضوع برای کار داشت، پس به همان میزان که از موضوعات دور ماند، ظرفیتهای خود را هم از دست داد. مساله نخست ما این باید باشد که آیا ظرفیتهای خود را شناختهایم؟ اگر آری؛ سوال باید این باشد: ساختاری که باید این مظروف را در خود جای دهد، از شایستگی لازم برخوردار است؟
در واقع شما عامل اصلی را سیاستهای یک مقطع خاص نمیدانید و معتقدید مقولههای مهمتری وجود دارد. ظرفیت ما چه بوده که آن را بهکار نگرفتهایم؟
درباره گزاره اول شما باید تایید کنم. اشاره من بر این معطوف است که بخشی از ناخرسندی رایج در همه سالهای اخیر نسبت به کارکرد سازمان دیپلماسی ایران که دولتهای متعددی را واداشت به فکر تغییر ساختار بیفتند صرفا ریشه در آن مساله نداشت. اما درباره اشاره به ظرفیتها، به باور بسیاری ایران کنونی بخشی از تمدنی بزرگ است که هم اقتباس کرده و هم تاثیر گذاشته است. در این شرایط ما نماینده تمدن بزرگ اسلامی- ایرانی هستیم که باید با اتکا به عمق استراتژیک- هم به جهات ژئوپلیتیک و هم جهات فرهنگی- عمل کنیم. این یعنی آنکه در ابتدا مناسباتی سامانیافته را باید با حوزه تمدنی خود بناگذاریم. اگر به این ظرفیت رسیدیم، دیگر تنها یک عضو جامعه دویستو چند کشوری سازمانملل نخواهیم بود که رای ما هم سنگ رای فلان کشور یا جزیره 10هزار نفری اقیانوس آرام باشد. آن وقت ما یک نظام محوری در جهتدهی همکاریهای بینالمللی خواهیم شد که نظر و دیدگاههایش طبیعتا مورد اعتنا واقع شده و بقیه اجزای دنیای جدید به همکاری با آن بهدلیل سرنوشت جمعی خود نیازمند خواهند شد. این دقیقا یکی از اهداف همان تلاشی است که رقبا و حتی دشمنان ما به خرج میدهند تا با اعمال تحریم و تخریب چهره ایران، اسبابش را بهتاخیر بیندازند.
مهمترین مشکل سیاست خارجی در شرایط فعلی چیست؟ یا به روایتی کدام پرونده اولویت اصلی دارد. فضای مناظرات انتخاباتی نشان داد که کانون توجه به دیپلماسی، بحث هستهای است. وزیر خارجه جدید خودش در مقطعی مذاکرهکننده ارشد این موضوع بوده است. برای اینکه اولین قفل در سیاست خارجی گشوده شود، از کجا باید شروع کرد که جامعه نتیجه ملموس آن را مشاهده کند؟
اصولا در شناخت واقعیات پیرامونی و اموری که به آن ابتلا یافتهایم نباید یک جزء را کانون همه مسایل بدانیم و به نقش سایر اجزا توجه نکنیم. اتفاقا در مباحث انتخاباتی یک نقد فراگیر هم وجود داشت که چرا موضوعات دیگر مورد توجه قرار نگرفت. بحث هستهای از این جهت مهم است که طی یک دهه گذشته عوارضی را متوجه تنظیم مناسبات ما با دیگران کرده است. این درست که موفقیت ما «حفظ توام توانمندی هستهای صلحآمیز به همراه ایفای نقش سازنده در مناسبات جهانی» است. اما در حافظه تاریخی - لااقل طی یک دهه اخیر که مشغول مذاکره در این زمینه بودیم - نشان داده که نیل به تفاهم در این زمینه بیتوجه به نکات دیگر حاصل نشده است. به نظرم حرکت دیپلماسی ما باید متوازن باشد تا در مسیر مذاکرات هستهای منتج به نتیجه شویم. فرض کنیم آسیبشناسانه به آنچه گذشته یا حتی قرار است به همان سیاق قبلی اتفاق بیفتد، نظر بیندازیم: طرف مقابل معتقد است: روندهایی را طی کرده و تحریمها و رویههای حقوقی که وضع کرده، این اجازه را میدهد تا خواستهای خود را مطرح کند، ما نیز نیل به توانمندی بومی خود و تحمل همه مشکلات را مبنایی میدانیم که در برابر آن خواستها بایستیم. چه اتفاق میافتد، یک فصل دیگر به این کتاب قطور مذاکراتی افزوده خواهد شد. ریشه این وضعیت یا این نوع نگاه در کجاست؟ آیا غیر از این است که «سرنوشت جمعی» نادیده انگاشته شده است. این حق ماست که از حقوق خود مطابق سایر اعضای جامعه جهانی بدون تبعیض برخوردار باشیم و حق آنها هم این است که برای آنچه «نگرانی» خود مینامند، پاسخ داشته باشند. اینجا یک مفهوم خود را نمایان میکند که هر دو طرف نسبت به سرنوشت دیگری باید توجه داشته باشند و این همان آغاز همکاری بینالمللی با تکیه بر اصل «سرنوشت جمعی» است.
در این بین، اولویتها کجاست؟ خاورمیانه، عراق، افغانستان، آسیای مرکزی و... اولویت هدفگذاری از کجا باید باشد؟
محیط ژئوپلیتیک ایران گستره وسیعی است، ایران هم تاثیر تاریخی دارد، هم تاثیر زبانی، هم تاثیرات مذهبی و فرهنگی و حتی تاثیرات قومی. هنر ما شناسایی این عقبهها و تدوین برنامه کاری است که این ویژگیها در روند «حرکت برنامهای ما» تداخل پیدا نکنند و اسباب تزاحم را فراهم آورند. شما در میان کردهای منطقه همنژادید، اما الزاما هممذهب نیستید. در میان شیعیان آذری، یا عرب چه در عراق و بحرین و احسا و حتی هزارهجات افغانستان هممذهبید اما همنژاد نیستید. با ترکهای ترکیه همبستگی تمدنی و فرهنگی و نیز پیوستگی مضامین زبانی و ادبی دارید اما نه هممذهبید و نه همنژاد. پس با اشاره به این مثالها میتوان گفت که تدوین یک برنامه چقدر ظرافت و دقت میخواهد. شما باید بر عمق مناسبات تاریخی خود با این منطقه وقوف داشته باشید تا اگر خواستید برنامهای را اجرا کنید لااقل بخشی از این محیط ژئوپلیتیک درباره ادبیات، روشها و نتایج آن گلایهمند نشوند. اما اینکه اولویت ما در منطقه کجاست؟ به باورم با توجه به شرایط کنونی، یعنی وضعیت حال، دو کشور ترکیه و عربستان اولویت مهمی باید معرفی شوند. من تاکید دارم که این دو کشور فعلا اولویت هستند این به معنای آن نیست که بقیه را نادیده انگاریم. کلیدهای ما در شرایط کنونی این دو کشور هستند که اگر به چرخش درآیند، شاهد تحول در عرصه سیاست خارجی خواهیم بود.
اینجا دو پرسش بهمیان میآید؛ نخست اینکه چرا فقط این دو کشور؟ دومین نکته این است که ما در منطقه پیرامونی خود کشورهای مهم دیگری چون عراق یا روسیه را هم داریم که مناسبات ما با آنها کمتر از عربستان و ترکیه دستخوش بحران بوده است. چرا نباید از این کشورها مثلا روسیه که دارای حق وتو در شورای امنیت است، بهعنوان یک کلید در تنظیم مناسبات خود استفاده کنیم؟ ضمنا برخلاف تصور بهنظر نمیرسد این دو کشور تمایلی برای تغییر مسیری که دنبال کردهاند، خاصه در موضوع سوریه داشته باشند.
برداشت شما درست است تنها قدرتهای منطقه پیرامونی ما عربستان یا ترکیه نیستند. یقینا روسیه، عراق، پاکستان، قزاقستان و سپس سایرین هم برای ما اولویت و اهمیت دارند. اما همانگونه که بیان شد، شرایط کنونی ایجاب میکند که در مرحله فعلی به این دو کشور توجه داشته باشیم. یک نکته مهم دیگر این است که ما نباید با رفتار خود دوباره نظام دوقطبی دهههای گذشته را احیا کنیم، ما ظرفیت خود را بهعنوان یک قطب موثر نباید فدای همپیمانی بیچون و چرا با یک عضو مهم جامعه جهانی کنیم حالا چه روسیه باشد چه آمریکا این خلاف اصول سیاست خارجی انقلاب اسلامی بوده است. اما در خصوص بخش دوم پرسش شما، عربستان قریب به یکدهه است که خود را در رقابت با ما میبیند. فراز و فرود موضوع هستهای و تحولات چشمگیر دانشهای نوین در ایران به این حس رقابت را دامن زده است. یک پدیده بینهایت مهم که شکل این رقابت در برخی موارد به خصومت کشاند نیز تغییر توازن سنتی منطقه در پی سقوط رژیم بعث عراق و تقویت موقعیت شیعیان بود. مجموعه این موارد سبب شد که مسایلی در محیطمشترک متاثر از ژئوپلیتیک ما و آنها جلوه کند. بهعنوان نمونه: بخشی از عشایر عراق بهدلیل پیوستگی قبیلهای با شاخههای عشایر نجد و حجاز و حایل پیوستگی دارند، از جهات مذهبی نیز برخی از آنها با ما پیوستگی دارند. در فضای بعد از 2003 این محیط مشترک بهدلیل حفظ همان حس رقابت سعودیها و عدم پذیرش تغییرات بنیادین در عراق به یک ناحیه موثر در اجرای سیاستهای بیثباتسازی عراق تبدیل شد. «ارض جهاد» به عراق منتقل شد و گروههای تندرو سلفی همچون زرقاوی با حمایت مراکزی در منطقه، ناامنسازی و خشونتافزایی را ترویج کردند. در پاکستان و افغانستان هم بهرغم تاثیرات تاریخی ساکنان این کشور از فرهنگ ایرانی، پیوستگیهای ایجادشده طی سه دهه اخیر با کشورهای منطقه شبهجزیره، فضایی مشابه را دامن زد. یمن، بحرین، سوریه و اکنون مصر نمونههای جدیدی از بروز این وضعیت هستند. در همه این موارد جهاتی از حکومت یا منسوبان به سیستم عربستان ایفای نقش داشتهاند. با خروج آمریکا از افغانستان بر قُطر این دایره افزوده خواهد شد. در حقیقت رقیبی چون عربستان که میتوانست مسیر یک رقابت شکوفا برای الگوسازی جهشهای تکنولوژیک دنیای اسلام را تضمین کند، در شرایط حساس مسیری دیگر را برگزید. واقعیت این است که اگر مناسبات فیمابین ما و آنها در هنگام بروز این تلاطمات بازتعریف میشد، حرکت در جادهای که طی دو دهه قبل گشوده شده بود، هموارتر میبود. در رابطه با ترکیه نیز شرایط قرابتهایی از جنس دیگر دارد. دولتی اسلامگرا، کارآمد و عملگرا پس از چندین دهه حکومت لاییکها و سرهنگان بر این کشور با رای اکثریت حاکم شد.
زمینههای رشد و توسعه اقتصادی خود را با ایدههایی چون بازگشایی معبر انتقال انرژی شرق به غرب از طریق خطوط لولههای گاز آغاز کرد. در برآوردهای نخست امید داشت تا 16درصد سهم انتقال انرژی جهان را با اتصال به منابع خلیجفارس، دریای خزر و روسیه به خود اختصاص دهد. در این مورد هم باز محیط مشترکی میان ما و آنها وجود داشت که از آسیای مرکزی آغاز میشد و تا شمال آفریقا یعنی قلمرو تاریخی «سنجاق»های عثمانی امتداد مییافت. ترکیه به مرحمت تعاون و همراهی ایران توانست از شرایط تغییر یافته در منطقه نیز بهرهبرداری کند، مشکلات آنها با اقلیم کردی افول یافت، در صحنه مناسبات جهانی نیز در فرآیند حمایت از مردم غزه به سیاست سنتی ایران گرایش پیدا کرد و حتی گامهای جسورانهای چون اظهارات آقای اردوغان در مقابل پرز یا پافشاری در احقاق حق شهدای کشتی مرمره را نشان داد. در ایفای نقش بینالمللی هم با گشایشی که ایران نسبت به پیشنهاد آن کشور و برزیل در موضوع هستهای بهکار بست، یک وجهه بینالمللی یافت. اما دقیقا در فضای تحولات پس از سقوط رژیمهای دیکتاتور در تونس، مصر و لیبی، رویای تجدید خلافت عهد عثمانی با گرایشات مذهبی رهبران اخوانی حزب عدالت و توسعه ممزوج شد. اگر گرایشهای مذهبی در ترکیه چند دهه تمرین کرده بودند تا سیاستورزی تجربه کنند، شعبات اخوانی نزدیک به این تفکر - مگر در مصر - از چنین تجربهای محروم بودند. ترکیه از این مقطع خود را الگو دانست و البته در ایفای این مسوولیت نیز بیش از آنکه به پیوستگیها و پیچیدگیهای درون منطقه توجه کند، ایدهپردازی کرد. بحرین و سوریه مصداق بروز تناقض رفتاری برای آنها شد. به همان میزان که تحت تاثیر فضای پیوسته «شام تاریخی» قرار گرفتند، از نگاه متوازن به دنیای اسلام و ظرفیتهای موجود غافل شدند. حلب، پایتخت دولت شیعی _ امامی حمدانی هزاروچندساله، دروازه احیای قلمرو خلافت ترکان عثمانی با قدمتی 500ساله شد. در حقیقت بیتوجهی به منطق و حقایق تاریخ، ترکیه را به نحو عجیبی به جدال با سوریه کشاند. سرزمینی با تنوع مذهبی - قومی که تلاطم در آن میتواند بحرانهای تاریخی خاورمیانه را بازتولید کند. شام تاریخی، یعنی مجموعهای از لبنان و سوریه به جهات پیکربندی سیاسی دوپاره را تشکیل میدهند، اما بافت تاریخی - فرهنگی این محیط با تنوع مذهبی که گرایشاتی چون شیعیان، علویان، حنفیها، شافعیان بازمانده از دوران قبل از حکومت عثمانی، دروزیها و... را در برگرفته، ناخواسته در قالب «شام عثمانی» برای ترکیه معنا گرفت و وضعیتی چون جدال بیحاصل دو سال اخیر که منتج به ورود عناصر تکفیری شد را فراهم کرد. محیط همکاری مشترک ایران، عربستان و ترکیه که در چارچوب مشارکت جمعی آنها میتوانست الگوی تفاهم را میان طرفین ایجاد کند، در پی این نابخردی در سیاستورزی شکلی دیگر گرفت. پس شک نیست که اگر بخواهیم در مسیر بازگشت به شرایط تفاهم یک دهه قبل حرکت کنیم باید ابتکاراتی را بهکار بندیم که امکان خروج از بحران را برای ترکیه و عربستان نیز آبرومندانه فراهم کند. از این رو، بهنظر میرسد در موقعیت فعلی این دو کشور از اولویت بیشتری برای توجه و تحرک دیپلماسی برخوردار هستند.
فرض کنیم که این تصویر درست باشد، آیا شما شواهدی دارید که این دو کشور نیز به این درک رسیده باشند و فکر خروج آبرومندانه یا همان بازی برد - برد یا به قول آقای ظریف «بازی با حاصل مثبت» را مورد استقبال قرار دهند؟
بهنظر میرسد شواهدی است که نشان میدهد هر دو این همسایگان تداوم وضعیت کنونی را بهمصلحت نمیدانند. به این معنی که برآورد نخستین آنها از دامنه و بازه این تحول چندان با واقعیات سر صحنه تطابق نداشت و سبب شد روند جریانات، موجبات افزایش هزینههای مادی و حیثیتی را برای هر دو این کشورها فراهم آورد. البته اگر منصفانه بخواهیم به قضاوت بنشینیم باید گفت طرفهای دیگر نیز از تداوم این وضعیت طرفی نخواهند بست. اما اینکه چه شاخصهایی را میتوان در شرایط کنونی برشمرد، مایلم به نکات ذیل اشاره کنم؛ ابتدا درخصوص عربستان سعودی؛ باید توجه داشت که این کشور هویتی یکپارچه و پیوسته نیست. سرزمینی است که تفاوت آرا و عقاید در آن بهدلیل تنوع مذهبی و قومی، خاندانی و حتی هویتی وجود دارد. شما در این کشور تنها در وجه هویتی از دو وجه متمایز قحطانی و عدنانیها، که عدنانی خود به بخشهای هویت حجازی، نجدی، حایلی و احسایی تقسیم میشوند، میتوانید سخن داشته باشید. تنوع مذهبی نیز از شیعیان احسا و قطیف تا معتقدان به آرای شیخ محمدبن عبدالوهاب را در برگرفته است. بنابراین پادشاهی سعودی عمیقا مطلع است که در چنین محیط متنوعی نمیتواند سیاست بیرونی اش را در تقابل به پیوستهای قومی، مذهبی و هویتی برشمرده خود برای یکدوره درازمدت تعریف کند. چنین وضعیتی طبیعتا انسجام درونی سرزمین را دستخوش بحران خواهد ساخت. از این رو نظام پادشاهی عربستان در شرایط کنونی که دوران کهولت نسل اول حکام خود را طی میکند تمایلی ندارد که برای نسلهای بعدی که تجارب اندکی را در قیاس با رهبران فعلی دارند، مجموعهای از بحرانها و چالشهای منطقهای و اجتماعی را به ارث بگذارند. من تحرک شدید دیپلماسی سعودی در هفتههای اخیر بهویژه سفر شاهزاده بندر بنسلطان به روسیه و مذاکرات نسبتا مفصل وی را در این چارچوب تحلیل میکنم. علاوه بر این رفتار آشکار، باید به واکنش رهبران سعودی در قبال حوادث مصر نیز اشاره کرد. در حقیقت اگرچه دولت عربستان حمایت از جریانهای اهل سنت را برای تقویت شاخههای نزدیک به قرائتهای سلفی مورد توجه قرار میدهد، اما از مسیری که منتهی به شکلگیری یک دولت اخوانی در سرزمینهای عربی شود، عمیقا بیمناک است. بنابراین شکلگیری یک حکومت اخوانی در مصر به همان میزان میتواند خطرناک باشد که روی کارآمدن جریانات اخوانی مورد نظر آقای اردوغان در سوریه، خاصه آنکه بروز چنین پدیدهای بهسرعت اردن و بخشهایی از عربستان را مورد توجه قرار خواهد داد. به باورم اینجا نقطه آغاز افتراق دو سیاست سعودی و قطری - چه بسا ترکیه - در رابطه با مصر و حتی سوریه بوده و هست. یک نکته مهم دیگر را هم در نظر داشته باشید؛ اینکه، رهبران حکومت عربستان سعودی و نه رهبران مذهبی آن کشور از روی کارآمدن دولتهای بهشدت مذهبی سلفی نیز خرسند نخواهند بود، اما چرا از جنبشهای تکفیری و سلفی حمایت میکنند؟ اعتقادم آن است که آنها با این سیاست میخواهند انرژی متراکم این جریانات را در خارج از قلمرو خود یعنی عربستان آزاد کنند. درخصوص ترکیه، وضعیت به گونه دیگری حاکم است. «شام» برای ترکیه دروازه ورود به قلمرو عهد عثمانی است، به این معنا که در راهبرد دولت کنونی ترکیه حضور سیاسی - اقتصادی در شام است که میتواند زمینه تاثیرگذاری بیشتر بر جهان عرب را مهیا سازد. با این همه آنچه در سیاست دو سال و نیم گذشته از سوی این کشور دنبال شده تلاش برای حضور در مدیترانه شرقی و تاثیرگذاری بر آبراههای مهم این مناطق بوده است تا به این وسیله هم مشکل قبرس - یونان را تخفیف دهد و هم بر جریانات کردی تاثیر بیشتر بر جای گذارد. به روایت داوداوغلو دیپلماسی ترکیه معتقد است موفقیت در «پیگیری روابط با یونان، سوریه، ایران، آمریکا و آلمان است»، بنابراین در ارزیابی نخستین حاکمیت کنونی ترکیه با ورود به مسایل سوریه میکوشید تا زمینه تنیدگی بیشتر خود را با ایران و آمریکا تقویت کرده، قدرت چانهزنی بیشتر را در مناسبات ارو - مدیترانه به دست آورد. اما طی چنین مسیری غیرقابل کنترل و درک این پیام ترکیه برای ایران در آن مقطع دشوار بود، بنابراین ترکیه تلاش کرد در قالب تفاهم عربی (سعودی - قطری) بازی را جلو ببرد. بهنظر میرسد آنچه ترکیه از آن غفلت کرد، حساسیت مشترک قطبهای دیگر یعنی ایران، آمریکا و اروپا (آلمان و یونان) در کیفیت همکاری این کشور با حامیان جریانات تکفیری بود. اگرچه جنس حساسیت این سه عنصر مهم کاملا متفاوت بود، اما نتیجهاش برای ترکیه یکسان بود. تقریبا هیچکدام از این سه عنصر از تندرویهای سیاسی آنکارا خرسند نبودند. روابط ترکیه با هر سه این نمونهها دستخوش تلاطمات وسیع شد. حزب حاکم ترکیه هم به جهات حیثیتی و هم چینش ناصحیح مذاکراتی با ایران بههمراه مصر و عربستان نتوانست به نتیجه دلخواه برسد. دقیقا به هر میزانی که زمان میگذشت وجه طایفیشدن شرایط بحرانزده بر وجه بازی قدرتهای ژئوپلیتیک برتری مییافت. اگر به تاریخ ترکیه نگاه شود درمییابیم که ترکیه از جنگ اول تلاش داشت تا از تاثیرات میراث سیاست مذهبی دولت عثمانی خود را دور نگاه دارد. اما بحران سوریه، ترکیه را به یک سده قبل پرتاب کرد و حزب حاکم کنونی به رغم تفاوتهای ماهوی با سیاستهای عثمانی، گام به گام بیشتر در باتلاق جنگ طایفی درونمنطقهای که از آن بیزار بود، فرو رفته است. این وضعیت بیشتر از هر کشوری، بر خود ترکیه تاثیر خواهد نهاد. در حقیقت بیثباتی درونی ترکیه که طی سالهای جمهوری کوشیده بود خود را از درگیریهای مذهبی و فرقهای برهاند، با این وضعیت در قالبی تازه بازتولید شده است. بیم از بالاگرفتن تنشهای سیاسی و حتی مذهبی در ترکیه شاید مهمترین عاملی است که ادامه این سیاست را برای آنکارا دشوار خواهدکرد. یک وجه دیگر هم عدمهمراهی جدی غربیها با ترکهاست. شاید دو سال پیش دولت ترکیه کمتر تصور میکرد که باید همه هزینههای مربوط به سوریه را یکطرفه تعهد و پرداخت کند، الان با تعلل قطر در ادامه سیاست قبلی خود و رویههای سیاسی غربیها که از نتیجه سقوط حکومت سوریه و جایگزینشدن جریانهای تکفیری در جغرافیایی نزدیک به مدیترانه بینهایت نگران هستند، ترکها به دنبال خروج آبرومندانه از این بحران با حفظ حداقل دستاوردهای خود هستند. آنچه بیش از همه حزب حاکم در ترکیه را به خود مشغول کرده، نتیجه تحولات سوریه است. اگر دولت کنونی سوریه بر اوضاع مسلط شود رویای ترکیه حداقل برای چند دهه بهفراموشی سپرده خواهد شد و اگر نظامی غیر از حکومت کنونی بر سرکار آید، طبعا مسوولیتناپذیری گروههای تکفیری و جهادی یک جنگ داخلی طولانی را در کنار مرزهای ترکیه پدیدار خواهد کرد. چنین نبردی عملا ترکیه را در تقابل بیشتر با عربستان و همپیمانان آن قرار داده و سبب میشود تا ترکیه بدون هم پیمان منطقهای مثل ایران و همدلی قدرتهای بزرگ غربی در جدال با افراطگرایی درونی دنیای اهل سنت در شرایطی نه کاملا مشابه اما نزدیک به مصر کنونی تنها قرار گیرد. این وضعیت هم به معنای گردابی است که ابتدا اقتصاد و سپس سیاست داخلی ترکیه را دستخوش بحرانی عمیق خواهد کرد. از این جهت است که باور دارم ایران در وضعیت فعلی، ضمن حفظ اصول خود باید فرمولی با دو ادبیات مختلف ارایه کند که هم در عربستان و هم در ترکیه مورد توجه قرار گیرد.
چنین فرمولی چه میتواند باشد؟
اصول روشنی چون حفظ تمامیت ارضی سوریه با اصل یکپارچگی قوای نظامی - انتظامی، توجه و تاکید بر حفظ ساختار حاکمیتی نظام سیاسی آنکه حقوق همه اقوام و مذاهب را در برگیرد، ایجاد صندوقی برای بازسازی سوریه، ایجاد فضای تحرک سیاسی برای احزاب و جمعیتها در مسیر اصلاحات درونساختاری، اعطای عفو و تسهیل بازگشت برای آوارگان توام با حفظ امنیت آنها، کمک به شکلگیری یک گفتوگوی سوری - سوری با نظارت کشورهای منطقه و سازمانهای بینالمللی و شاید چند عنوان دیگر.
کلید همکاریهای بینالمللی، دیپلماسی است. شواهد نشان میدهد در سالهای اخیر مشارکت ایران در همکاریهای بینالمللی نقصان یافته است. آیا در این شرایط دیپلماسی ما عموما و وزارت خارجه بهصورت خاص از توانمندی لازم برای گشودن این قفل برخوردار است؟
پاسخ به روشنی آری یا خیر نیست. ما یک ساختار داریم که «سازمان» وزارت خارجه است و یک موضوع که «ظرفیت سیاست خارجی» است. در این سالها میان سازمان و موضوع فاصله افتاد. سازمان کمتر موضوع برای کار داشت، پس به همان میزان که از موضوعات دور ماند، ظرفیتهای خود را هم از دست داد. مساله نخست ما این باید باشد که آیا ظرفیتهای خود را شناختهایم؟ اگر آری؛ سوال باید این باشد: ساختاری که باید این مظروف را در خود جای دهد، از شایستگی لازم برخوردار است؟
در واقع شما عامل اصلی را سیاستهای یک مقطع خاص نمیدانید و معتقدید مقولههای مهمتری وجود دارد. ظرفیت ما چه بوده که آن را بهکار نگرفتهایم؟
درباره گزاره اول شما باید تایید کنم. اشاره من بر این معطوف است که بخشی از ناخرسندی رایج در همه سالهای اخیر نسبت به کارکرد سازمان دیپلماسی ایران که دولتهای متعددی را واداشت به فکر تغییر ساختار بیفتند صرفا ریشه در آن مساله نداشت. اما درباره اشاره به ظرفیتها، به باور بسیاری ایران کنونی بخشی از تمدنی بزرگ است که هم اقتباس کرده و هم تاثیر گذاشته است. در این شرایط ما نماینده تمدن بزرگ اسلامی- ایرانی هستیم که باید با اتکا به عمق استراتژیک- هم به جهات ژئوپلیتیک و هم جهات فرهنگی- عمل کنیم. این یعنی آنکه در ابتدا مناسباتی سامانیافته را باید با حوزه تمدنی خود بناگذاریم. اگر به این ظرفیت رسیدیم، دیگر تنها یک عضو جامعه دویستو چند کشوری سازمانملل نخواهیم بود که رای ما هم سنگ رای فلان کشور یا جزیره 10هزار نفری اقیانوس آرام باشد. آن وقت ما یک نظام محوری در جهتدهی همکاریهای بینالمللی خواهیم شد که نظر و دیدگاههایش طبیعتا مورد اعتنا واقع شده و بقیه اجزای دنیای جدید به همکاری با آن بهدلیل سرنوشت جمعی خود نیازمند خواهند شد. این دقیقا یکی از اهداف همان تلاشی است که رقبا و حتی دشمنان ما به خرج میدهند تا با اعمال تحریم و تخریب چهره ایران، اسبابش را بهتاخیر بیندازند.
مهمترین مشکل سیاست خارجی در شرایط فعلی چیست؟ یا به روایتی کدام پرونده اولویت اصلی دارد. فضای مناظرات انتخاباتی نشان داد که کانون توجه به دیپلماسی، بحث هستهای است. وزیر خارجه جدید خودش در مقطعی مذاکرهکننده ارشد این موضوع بوده است. برای اینکه اولین قفل در سیاست خارجی گشوده شود، از کجا باید شروع کرد که جامعه نتیجه ملموس آن را مشاهده کند؟
اصولا در شناخت واقعیات پیرامونی و اموری که به آن ابتلا یافتهایم نباید یک جزء را کانون همه مسایل بدانیم و به نقش سایر اجزا توجه نکنیم. اتفاقا در مباحث انتخاباتی یک نقد فراگیر هم وجود داشت که چرا موضوعات دیگر مورد توجه قرار نگرفت. بحث هستهای از این جهت مهم است که طی یک دهه گذشته عوارضی را متوجه تنظیم مناسبات ما با دیگران کرده است. این درست که موفقیت ما «حفظ توام توانمندی هستهای صلحآمیز به همراه ایفای نقش سازنده در مناسبات جهانی» است. اما در حافظه تاریخی - لااقل طی یک دهه اخیر که مشغول مذاکره در این زمینه بودیم - نشان داده که نیل به تفاهم در این زمینه بیتوجه به نکات دیگر حاصل نشده است. به نظرم حرکت دیپلماسی ما باید متوازن باشد تا در مسیر مذاکرات هستهای منتج به نتیجه شویم. فرض کنیم آسیبشناسانه به آنچه گذشته یا حتی قرار است به همان سیاق قبلی اتفاق بیفتد، نظر بیندازیم: طرف مقابل معتقد است: روندهایی را طی کرده و تحریمها و رویههای حقوقی که وضع کرده، این اجازه را میدهد تا خواستهای خود را مطرح کند، ما نیز نیل به توانمندی بومی خود و تحمل همه مشکلات را مبنایی میدانیم که در برابر آن خواستها بایستیم. چه اتفاق میافتد، یک فصل دیگر به این کتاب قطور مذاکراتی افزوده خواهد شد. ریشه این وضعیت یا این نوع نگاه در کجاست؟ آیا غیر از این است که «سرنوشت جمعی» نادیده انگاشته شده است. این حق ماست که از حقوق خود مطابق سایر اعضای جامعه جهانی بدون تبعیض برخوردار باشیم و حق آنها هم این است که برای آنچه «نگرانی» خود مینامند، پاسخ داشته باشند. اینجا یک مفهوم خود را نمایان میکند که هر دو طرف نسبت به سرنوشت دیگری باید توجه داشته باشند و این همان آغاز همکاری بینالمللی با تکیه بر اصل «سرنوشت جمعی» است.
در این بین، اولویتها کجاست؟ خاورمیانه، عراق، افغانستان، آسیای مرکزی و... اولویت هدفگذاری از کجا باید باشد؟
محیط ژئوپلیتیک ایران گستره وسیعی است، ایران هم تاثیر تاریخی دارد، هم تاثیر زبانی، هم تاثیرات مذهبی و فرهنگی و حتی تاثیرات قومی. هنر ما شناسایی این عقبهها و تدوین برنامه کاری است که این ویژگیها در روند «حرکت برنامهای ما» تداخل پیدا نکنند و اسباب تزاحم را فراهم آورند. شما در میان کردهای منطقه همنژادید، اما الزاما هممذهب نیستید. در میان شیعیان آذری، یا عرب چه در عراق و بحرین و احسا و حتی هزارهجات افغانستان هممذهبید اما همنژاد نیستید. با ترکهای ترکیه همبستگی تمدنی و فرهنگی و نیز پیوستگی مضامین زبانی و ادبی دارید اما نه هممذهبید و نه همنژاد. پس با اشاره به این مثالها میتوان گفت که تدوین یک برنامه چقدر ظرافت و دقت میخواهد. شما باید بر عمق مناسبات تاریخی خود با این منطقه وقوف داشته باشید تا اگر خواستید برنامهای را اجرا کنید لااقل بخشی از این محیط ژئوپلیتیک درباره ادبیات، روشها و نتایج آن گلایهمند نشوند. اما اینکه اولویت ما در منطقه کجاست؟ به باورم با توجه به شرایط کنونی، یعنی وضعیت حال، دو کشور ترکیه و عربستان اولویت مهمی باید معرفی شوند. من تاکید دارم که این دو کشور فعلا اولویت هستند این به معنای آن نیست که بقیه را نادیده انگاریم. کلیدهای ما در شرایط کنونی این دو کشور هستند که اگر به چرخش درآیند، شاهد تحول در عرصه سیاست خارجی خواهیم بود.
اینجا دو پرسش بهمیان میآید؛ نخست اینکه چرا فقط این دو کشور؟ دومین نکته این است که ما در منطقه پیرامونی خود کشورهای مهم دیگری چون عراق یا روسیه را هم داریم که مناسبات ما با آنها کمتر از عربستان و ترکیه دستخوش بحران بوده است. چرا نباید از این کشورها مثلا روسیه که دارای حق وتو در شورای امنیت است، بهعنوان یک کلید در تنظیم مناسبات خود استفاده کنیم؟ ضمنا برخلاف تصور بهنظر نمیرسد این دو کشور تمایلی برای تغییر مسیری که دنبال کردهاند، خاصه در موضوع سوریه داشته باشند.
برداشت شما درست است تنها قدرتهای منطقه پیرامونی ما عربستان یا ترکیه نیستند. یقینا روسیه، عراق، پاکستان، قزاقستان و سپس سایرین هم برای ما اولویت و اهمیت دارند. اما همانگونه که بیان شد، شرایط کنونی ایجاب میکند که در مرحله فعلی به این دو کشور توجه داشته باشیم. یک نکته مهم دیگر این است که ما نباید با رفتار خود دوباره نظام دوقطبی دهههای گذشته را احیا کنیم، ما ظرفیت خود را بهعنوان یک قطب موثر نباید فدای همپیمانی بیچون و چرا با یک عضو مهم جامعه جهانی کنیم حالا چه روسیه باشد چه آمریکا این خلاف اصول سیاست خارجی انقلاب اسلامی بوده است. اما در خصوص بخش دوم پرسش شما، عربستان قریب به یکدهه است که خود را در رقابت با ما میبیند. فراز و فرود موضوع هستهای و تحولات چشمگیر دانشهای نوین در ایران به این حس رقابت را دامن زده است. یک پدیده بینهایت مهم که شکل این رقابت در برخی موارد به خصومت کشاند نیز تغییر توازن سنتی منطقه در پی سقوط رژیم بعث عراق و تقویت موقعیت شیعیان بود. مجموعه این موارد سبب شد که مسایلی در محیطمشترک متاثر از ژئوپلیتیک ما و آنها جلوه کند. بهعنوان نمونه: بخشی از عشایر عراق بهدلیل پیوستگی قبیلهای با شاخههای عشایر نجد و حجاز و حایل پیوستگی دارند، از جهات مذهبی نیز برخی از آنها با ما پیوستگی دارند. در فضای بعد از 2003 این محیط مشترک بهدلیل حفظ همان حس رقابت سعودیها و عدم پذیرش تغییرات بنیادین در عراق به یک ناحیه موثر در اجرای سیاستهای بیثباتسازی عراق تبدیل شد. «ارض جهاد» به عراق منتقل شد و گروههای تندرو سلفی همچون زرقاوی با حمایت مراکزی در منطقه، ناامنسازی و خشونتافزایی را ترویج کردند. در پاکستان و افغانستان هم بهرغم تاثیرات تاریخی ساکنان این کشور از فرهنگ ایرانی، پیوستگیهای ایجادشده طی سه دهه اخیر با کشورهای منطقه شبهجزیره، فضایی مشابه را دامن زد. یمن، بحرین، سوریه و اکنون مصر نمونههای جدیدی از بروز این وضعیت هستند. در همه این موارد جهاتی از حکومت یا منسوبان به سیستم عربستان ایفای نقش داشتهاند. با خروج آمریکا از افغانستان بر قُطر این دایره افزوده خواهد شد. در حقیقت رقیبی چون عربستان که میتوانست مسیر یک رقابت شکوفا برای الگوسازی جهشهای تکنولوژیک دنیای اسلام را تضمین کند، در شرایط حساس مسیری دیگر را برگزید. واقعیت این است که اگر مناسبات فیمابین ما و آنها در هنگام بروز این تلاطمات بازتعریف میشد، حرکت در جادهای که طی دو دهه قبل گشوده شده بود، هموارتر میبود. در رابطه با ترکیه نیز شرایط قرابتهایی از جنس دیگر دارد. دولتی اسلامگرا، کارآمد و عملگرا پس از چندین دهه حکومت لاییکها و سرهنگان بر این کشور با رای اکثریت حاکم شد.
زمینههای رشد و توسعه اقتصادی خود را با ایدههایی چون بازگشایی معبر انتقال انرژی شرق به غرب از طریق خطوط لولههای گاز آغاز کرد. در برآوردهای نخست امید داشت تا 16درصد سهم انتقال انرژی جهان را با اتصال به منابع خلیجفارس، دریای خزر و روسیه به خود اختصاص دهد. در این مورد هم باز محیط مشترکی میان ما و آنها وجود داشت که از آسیای مرکزی آغاز میشد و تا شمال آفریقا یعنی قلمرو تاریخی «سنجاق»های عثمانی امتداد مییافت. ترکیه به مرحمت تعاون و همراهی ایران توانست از شرایط تغییر یافته در منطقه نیز بهرهبرداری کند، مشکلات آنها با اقلیم کردی افول یافت، در صحنه مناسبات جهانی نیز در فرآیند حمایت از مردم غزه به سیاست سنتی ایران گرایش پیدا کرد و حتی گامهای جسورانهای چون اظهارات آقای اردوغان در مقابل پرز یا پافشاری در احقاق حق شهدای کشتی مرمره را نشان داد. در ایفای نقش بینالمللی هم با گشایشی که ایران نسبت به پیشنهاد آن کشور و برزیل در موضوع هستهای بهکار بست، یک وجهه بینالمللی یافت. اما دقیقا در فضای تحولات پس از سقوط رژیمهای دیکتاتور در تونس، مصر و لیبی، رویای تجدید خلافت عهد عثمانی با گرایشات مذهبی رهبران اخوانی حزب عدالت و توسعه ممزوج شد. اگر گرایشهای مذهبی در ترکیه چند دهه تمرین کرده بودند تا سیاستورزی تجربه کنند، شعبات اخوانی نزدیک به این تفکر - مگر در مصر - از چنین تجربهای محروم بودند. ترکیه از این مقطع خود را الگو دانست و البته در ایفای این مسوولیت نیز بیش از آنکه به پیوستگیها و پیچیدگیهای درون منطقه توجه کند، ایدهپردازی کرد. بحرین و سوریه مصداق بروز تناقض رفتاری برای آنها شد. به همان میزان که تحت تاثیر فضای پیوسته «شام تاریخی» قرار گرفتند، از نگاه متوازن به دنیای اسلام و ظرفیتهای موجود غافل شدند. حلب، پایتخت دولت شیعی _ امامی حمدانی هزاروچندساله، دروازه احیای قلمرو خلافت ترکان عثمانی با قدمتی 500ساله شد. در حقیقت بیتوجهی به منطق و حقایق تاریخ، ترکیه را به نحو عجیبی به جدال با سوریه کشاند. سرزمینی با تنوع مذهبی - قومی که تلاطم در آن میتواند بحرانهای تاریخی خاورمیانه را بازتولید کند. شام تاریخی، یعنی مجموعهای از لبنان و سوریه به جهات پیکربندی سیاسی دوپاره را تشکیل میدهند، اما بافت تاریخی - فرهنگی این محیط با تنوع مذهبی که گرایشاتی چون شیعیان، علویان، حنفیها، شافعیان بازمانده از دوران قبل از حکومت عثمانی، دروزیها و... را در برگرفته، ناخواسته در قالب «شام عثمانی» برای ترکیه معنا گرفت و وضعیتی چون جدال بیحاصل دو سال اخیر که منتج به ورود عناصر تکفیری شد را فراهم کرد. محیط همکاری مشترک ایران، عربستان و ترکیه که در چارچوب مشارکت جمعی آنها میتوانست الگوی تفاهم را میان طرفین ایجاد کند، در پی این نابخردی در سیاستورزی شکلی دیگر گرفت. پس شک نیست که اگر بخواهیم در مسیر بازگشت به شرایط تفاهم یک دهه قبل حرکت کنیم باید ابتکاراتی را بهکار بندیم که امکان خروج از بحران را برای ترکیه و عربستان نیز آبرومندانه فراهم کند. از این رو، بهنظر میرسد در موقعیت فعلی این دو کشور از اولویت بیشتری برای توجه و تحرک دیپلماسی برخوردار هستند.
فرض کنیم که این تصویر درست باشد، آیا شما شواهدی دارید که این دو کشور نیز به این درک رسیده باشند و فکر خروج آبرومندانه یا همان بازی برد - برد یا به قول آقای ظریف «بازی با حاصل مثبت» را مورد استقبال قرار دهند؟
بهنظر میرسد شواهدی است که نشان میدهد هر دو این همسایگان تداوم وضعیت کنونی را بهمصلحت نمیدانند. به این معنی که برآورد نخستین آنها از دامنه و بازه این تحول چندان با واقعیات سر صحنه تطابق نداشت و سبب شد روند جریانات، موجبات افزایش هزینههای مادی و حیثیتی را برای هر دو این کشورها فراهم آورد. البته اگر منصفانه بخواهیم به قضاوت بنشینیم باید گفت طرفهای دیگر نیز از تداوم این وضعیت طرفی نخواهند بست. اما اینکه چه شاخصهایی را میتوان در شرایط کنونی برشمرد، مایلم به نکات ذیل اشاره کنم؛ ابتدا درخصوص عربستان سعودی؛ باید توجه داشت که این کشور هویتی یکپارچه و پیوسته نیست. سرزمینی است که تفاوت آرا و عقاید در آن بهدلیل تنوع مذهبی و قومی، خاندانی و حتی هویتی وجود دارد. شما در این کشور تنها در وجه هویتی از دو وجه متمایز قحطانی و عدنانیها، که عدنانی خود به بخشهای هویت حجازی، نجدی، حایلی و احسایی تقسیم میشوند، میتوانید سخن داشته باشید. تنوع مذهبی نیز از شیعیان احسا و قطیف تا معتقدان به آرای شیخ محمدبن عبدالوهاب را در برگرفته است. بنابراین پادشاهی سعودی عمیقا مطلع است که در چنین محیط متنوعی نمیتواند سیاست بیرونی اش را در تقابل به پیوستهای قومی، مذهبی و هویتی برشمرده خود برای یکدوره درازمدت تعریف کند. چنین وضعیتی طبیعتا انسجام درونی سرزمین را دستخوش بحران خواهد ساخت. از این رو نظام پادشاهی عربستان در شرایط کنونی که دوران کهولت نسل اول حکام خود را طی میکند تمایلی ندارد که برای نسلهای بعدی که تجارب اندکی را در قیاس با رهبران فعلی دارند، مجموعهای از بحرانها و چالشهای منطقهای و اجتماعی را به ارث بگذارند. من تحرک شدید دیپلماسی سعودی در هفتههای اخیر بهویژه سفر شاهزاده بندر بنسلطان به روسیه و مذاکرات نسبتا مفصل وی را در این چارچوب تحلیل میکنم. علاوه بر این رفتار آشکار، باید به واکنش رهبران سعودی در قبال حوادث مصر نیز اشاره کرد. در حقیقت اگرچه دولت عربستان حمایت از جریانهای اهل سنت را برای تقویت شاخههای نزدیک به قرائتهای سلفی مورد توجه قرار میدهد، اما از مسیری که منتهی به شکلگیری یک دولت اخوانی در سرزمینهای عربی شود، عمیقا بیمناک است. بنابراین شکلگیری یک حکومت اخوانی در مصر به همان میزان میتواند خطرناک باشد که روی کارآمدن جریانات اخوانی مورد نظر آقای اردوغان در سوریه، خاصه آنکه بروز چنین پدیدهای بهسرعت اردن و بخشهایی از عربستان را مورد توجه قرار خواهد داد. به باورم اینجا نقطه آغاز افتراق دو سیاست سعودی و قطری - چه بسا ترکیه - در رابطه با مصر و حتی سوریه بوده و هست. یک نکته مهم دیگر را هم در نظر داشته باشید؛ اینکه، رهبران حکومت عربستان سعودی و نه رهبران مذهبی آن کشور از روی کارآمدن دولتهای بهشدت مذهبی سلفی نیز خرسند نخواهند بود، اما چرا از جنبشهای تکفیری و سلفی حمایت میکنند؟ اعتقادم آن است که آنها با این سیاست میخواهند انرژی متراکم این جریانات را در خارج از قلمرو خود یعنی عربستان آزاد کنند. درخصوص ترکیه، وضعیت به گونه دیگری حاکم است. «شام» برای ترکیه دروازه ورود به قلمرو عهد عثمانی است، به این معنا که در راهبرد دولت کنونی ترکیه حضور سیاسی - اقتصادی در شام است که میتواند زمینه تاثیرگذاری بیشتر بر جهان عرب را مهیا سازد. با این همه آنچه در سیاست دو سال و نیم گذشته از سوی این کشور دنبال شده تلاش برای حضور در مدیترانه شرقی و تاثیرگذاری بر آبراههای مهم این مناطق بوده است تا به این وسیله هم مشکل قبرس - یونان را تخفیف دهد و هم بر جریانات کردی تاثیر بیشتر بر جای گذارد. به روایت داوداوغلو دیپلماسی ترکیه معتقد است موفقیت در «پیگیری روابط با یونان، سوریه، ایران، آمریکا و آلمان است»، بنابراین در ارزیابی نخستین حاکمیت کنونی ترکیه با ورود به مسایل سوریه میکوشید تا زمینه تنیدگی بیشتر خود را با ایران و آمریکا تقویت کرده، قدرت چانهزنی بیشتر را در مناسبات ارو - مدیترانه به دست آورد. اما طی چنین مسیری غیرقابل کنترل و درک این پیام ترکیه برای ایران در آن مقطع دشوار بود، بنابراین ترکیه تلاش کرد در قالب تفاهم عربی (سعودی - قطری) بازی را جلو ببرد. بهنظر میرسد آنچه ترکیه از آن غفلت کرد، حساسیت مشترک قطبهای دیگر یعنی ایران، آمریکا و اروپا (آلمان و یونان) در کیفیت همکاری این کشور با حامیان جریانات تکفیری بود. اگرچه جنس حساسیت این سه عنصر مهم کاملا متفاوت بود، اما نتیجهاش برای ترکیه یکسان بود. تقریبا هیچکدام از این سه عنصر از تندرویهای سیاسی آنکارا خرسند نبودند. روابط ترکیه با هر سه این نمونهها دستخوش تلاطمات وسیع شد. حزب حاکم ترکیه هم به جهات حیثیتی و هم چینش ناصحیح مذاکراتی با ایران بههمراه مصر و عربستان نتوانست به نتیجه دلخواه برسد. دقیقا به هر میزانی که زمان میگذشت وجه طایفیشدن شرایط بحرانزده بر وجه بازی قدرتهای ژئوپلیتیک برتری مییافت. اگر به تاریخ ترکیه نگاه شود درمییابیم که ترکیه از جنگ اول تلاش داشت تا از تاثیرات میراث سیاست مذهبی دولت عثمانی خود را دور نگاه دارد. اما بحران سوریه، ترکیه را به یک سده قبل پرتاب کرد و حزب حاکم کنونی به رغم تفاوتهای ماهوی با سیاستهای عثمانی، گام به گام بیشتر در باتلاق جنگ طایفی درونمنطقهای که از آن بیزار بود، فرو رفته است. این وضعیت بیشتر از هر کشوری، بر خود ترکیه تاثیر خواهد نهاد. در حقیقت بیثباتی درونی ترکیه که طی سالهای جمهوری کوشیده بود خود را از درگیریهای مذهبی و فرقهای برهاند، با این وضعیت در قالبی تازه بازتولید شده است. بیم از بالاگرفتن تنشهای سیاسی و حتی مذهبی در ترکیه شاید مهمترین عاملی است که ادامه این سیاست را برای آنکارا دشوار خواهدکرد. یک وجه دیگر هم عدمهمراهی جدی غربیها با ترکهاست. شاید دو سال پیش دولت ترکیه کمتر تصور میکرد که باید همه هزینههای مربوط به سوریه را یکطرفه تعهد و پرداخت کند، الان با تعلل قطر در ادامه سیاست قبلی خود و رویههای سیاسی غربیها که از نتیجه سقوط حکومت سوریه و جایگزینشدن جریانهای تکفیری در جغرافیایی نزدیک به مدیترانه بینهایت نگران هستند، ترکها به دنبال خروج آبرومندانه از این بحران با حفظ حداقل دستاوردهای خود هستند. آنچه بیش از همه حزب حاکم در ترکیه را به خود مشغول کرده، نتیجه تحولات سوریه است. اگر دولت کنونی سوریه بر اوضاع مسلط شود رویای ترکیه حداقل برای چند دهه بهفراموشی سپرده خواهد شد و اگر نظامی غیر از حکومت کنونی بر سرکار آید، طبعا مسوولیتناپذیری گروههای تکفیری و جهادی یک جنگ داخلی طولانی را در کنار مرزهای ترکیه پدیدار خواهد کرد. چنین نبردی عملا ترکیه را در تقابل بیشتر با عربستان و همپیمانان آن قرار داده و سبب میشود تا ترکیه بدون هم پیمان منطقهای مثل ایران و همدلی قدرتهای بزرگ غربی در جدال با افراطگرایی درونی دنیای اهل سنت در شرایطی نه کاملا مشابه اما نزدیک به مصر کنونی تنها قرار گیرد. این وضعیت هم به معنای گردابی است که ابتدا اقتصاد و سپس سیاست داخلی ترکیه را دستخوش بحرانی عمیق خواهد کرد. از این جهت است که باور دارم ایران در وضعیت فعلی، ضمن حفظ اصول خود باید فرمولی با دو ادبیات مختلف ارایه کند که هم در عربستان و هم در ترکیه مورد توجه قرار گیرد.
چنین فرمولی چه میتواند باشد؟
اصول روشنی چون حفظ تمامیت ارضی سوریه با اصل یکپارچگی قوای نظامی - انتظامی، توجه و تاکید بر حفظ ساختار حاکمیتی نظام سیاسی آنکه حقوق همه اقوام و مذاهب را در برگیرد، ایجاد صندوقی برای بازسازی سوریه، ایجاد فضای تحرک سیاسی برای احزاب و جمعیتها در مسیر اصلاحات درونساختاری، اعطای عفو و تسهیل بازگشت برای آوارگان توام با حفظ امنیت آنها، کمک به شکلگیری یک گفتوگوی سوری - سوری با نظارت کشورهای منطقه و سازمانهای بینالمللی و شاید چند عنوان دیگر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.