|

هند از مسیر کوتاه‌تر به گاز می‌رسد؟

خط‌ لوله «تاپی» رقیب خط‌ لوله «صلح»

شرق، محمد آزاد: خط لوله گاز ترکمنستان- افغانستان-پاکستان-هند (تاپی)، از میدان دولت‌آباد ترکمنستان واقع در جنوب‌شرقی این کشور آغاز می‌شود. خط لوله هزارو680کیلومتری که از افغانستان و پاکستان می‌گذرد و به هند می‌رسد ظرفیت انتقال سالانه حدود 33میلیاردمکعب گاز دارد. از این میزان اندکی در افغانستان استفاده خواهد شد و مابقی با سهم مساوی میان پاکستان و هند تقسیم می‌شود.
در سال 2007، ریچارد بوشر، مشاور وزارت خارجه آمریکا در امور جنوب و مرکز آسیا گفت: «یکی از اهداف ما به ثبات‌رساندن افغانستان است تا بتواند پل انرژی آسیای‌میانه و آسیای‌جنوبی باشد و انرژی به‌راحتی از آسیای‌میانه به جنوب برود...، در نتیجه کشورهای آسیای‌میانه دیگر میان دو قدرت بزرگ چین و روسیه گرفتار نباشند.»
توافقنامه این خط لوله 25آوریل 2008 به امضای چهارکشور رسید و بانک توسعه آسیا حمایت مالی آن را برعهده دارد. اما سابقه مطرح‌شدن آن قدیمی‌تر است.
موقعیت افغانستان که میان آسیای‌میانه و آسیای‌جنوبی (پاکستان و هند) واقع شده است به آن این امکان را می‌دهد که متصل‌کننده این دو به هم باشد. افغانستان با سه‌کشور از پنج‌کشوری که با سقوط اتحاد جماهیر شوروی به استقلال رسیدند هم‌مرز است. از آنها ترکمنستان در شمال غرب افغانستان دارای ذخایر عمده گاز است. تا همین اواخر گاز ترکمنستان تنها به سوی شمال و از طریق روسیه صادر می‌شد. اما این کشور می‌خواهد گاز خود را از جنوب به بازارهای روبه‌رشد پاکستان و هند نیز صادر کند.
از همین‌رو افغانستان می‌تواند نقش پل انرژی را ایفا کند و منابع گازی ترکمنستان را به اقتصادهای تشنه انرژی پاکستان و افغانستان پیوند بزند. اکنون نزدیک به دودهه است که ایالات‌متحده برای ایجاد چنین خط لوله‌ای که گاز ترکمنستان را از طریق افغانستان به پاکستان و هند بفرستد فعالیت می‌کند.
هنگامی که طالبان بر افغانستان حکمرانی می‌کرد دو کنسرسیوم برای دریافت امتیاز این پروژه رقابت می‌کردند، یکی به سرگروهی «آنوکال» شرکتی آمریکایی و دیگری به سرگروهی «بریداس» شرکتی آرژانتینی. دولت آمریکا از کنسرسیوم «آنوکال» حمایت می‌کرد و حدفاصل سال‌های 1997 تا آگوست 2001 هم در دوره بیل کلینتون و هم جورج بوش با طالبان در این‌باره مذاکره می‌کرد. دولت بوش رژیم طالبان را به چشم منبع ثبات خط لوله می‌نگریست اما از طالبان می‌خواست دولت وحدت ملی تشکیل دهند که قبایل شمال را هم شامل شود. رویکرد «بریداس» متفاوت بود. آنها به شکل جداگانه با قبایل مختلف مذاکره می‌کردند.
مذاکرات ایالات‌متحده در آگوست سال 2001 در آستانه حملات تروریستی 11سپتامبر 2001 به شکست انجامید و متوقف شد. کمی پس از آن ایالات‌متحده و شرکا با همکاری قبایل شمال، طالبان را سرنگون کردند. دسامبر سال 2001، حامد کرزای به ریاست دولت انتقالی منصوب شد. همچنین در همان ماه زلمای خلیل‌زاد به نمایندگی ویژه ریاست‌جمهوری در افغانستان منصوب شد.
گزارش‌هایی هست مبنی بر اینکه کرزای پیش از این به «آنوکال» مشاوره می‌داده است. کرزای و «آنوکال» هر دو این ادعا را تکذیب می‌کنند. بنا بر گزارش‌ها خلیل‌زاد هنگامی که در شرکت «رند» حضور داشته به‌عنوان رابط «آنوکال» و رژیم طالبان عمل می‌کرده است. خلیل‌زاد سپس سفیر آمریکا در افغانستان شد (2005-2003). بعدا سفیر آمریکا در عراق (2007-2005) و سپس نماینده آمریکا در سازمان ملل.
در ماه می سال 2002 کرزای به‌عنوان رییس دولت انتقالی با پرویز مشرف رییس‌جمهور پاکستان و رییس جمهور ترکمنستان تفاهمنامه اجرای پروژه خط لوله را به امضا رساندند.
نسخه اولیه این خط لوله به پاکستان ختم می‌شد و هند در آن حضور نداشت اما در آوریل سال 2008 هند به صورت رسمی به خط لوله پیوست.
بانک توسعه آسیا هماهنگی و تامین مالی پروژه را برعهده گرفت. این موسسه چندملیتی که دفتر مرکزی‌اش در فیلیپین واقع است 67عضو دارد. 48کشور از منطقه و 19کشور از دیگر نقاط جهان. یکی از این کشورها کاناداست. کانادا در حمله به افغانستان به آمریکا پیوست و تنها پایگاه نظامی آن در افغانستان یکی از چهار پایگاهی است که در مسیر این خط لوله قرار دارد. از آن سه‌تای دیگر دو تا آمریکایی است و یکی بریتانیایی.
طرح خط لوله هزارو700کیلومتری با ظرفیت انتقال 33میلیون‌مترمکعب در سال با لوله‌های 56اینچی و زیرزمینی به تصویب رسید و برآورد شد از زمان آغاز به کار پس از پنج‌سال به بهره‌برداری خواهد رسید. هزینه اجرای آن 6/7میلیارددلار برآورد شده است.
این خط لوله در مسیر راه تجاری باستانی از مرکز به جنوب آسیا قرار دارد. از دولت‌آباد ترکمنستان آغاز می‌شود و از شاهراه اصلی از هرات، هلمند و قندهار افغانستان می‌گذرد و به پاکستان می‌رسد. سپس از مولتان پاکستان به فزیلکا در هند جایی نزدیکی مرز پاکستان و هند می‌رود.
هلمند و قندهار نگرانی اصلی مجریان طرح است که از ناامن‌ترین مکان‌ها در افغانستان محسوب می‌شود؛ مهم‌ترین معضل که همچنان پس از مدت‌ها مانع اجرای طرح است. گفته می‌شود اگر این طرح با موفقیت انجام یابد بزرگ‌ترین طرح توسعه افغانستان است. عواید ترانزیتی افغانستان از این راه 160میلیون‌دلار در سال خواهد بود که در قیاس با بودجه دولت افغانستان رقمی قابل ملاحظه است: نیمی از درآمد داخلی دولت.
این طرح بنا بر گفته طراحان آن دستاوردهای منطقه‌ای نیز دارد. مثلا برای اجرای آن دولت‌های هند و پاکستان باید با یکدیگر همکاری کنند و این شاید از سطح تنش دیرپای دو کشور بکاهد و به دستیابی به صلح کمک کند. این اهداف را خط لوله دیگری نیز در همین منطقه برای خود برمی‌شمرد: خط لوله صلح پیشنهادی ایران.
خط لوله صلح نیز خط لوله انتقال گاز است و گاز ایران را از طریق مسیری امن از طریق پاکستان به هند می‌برد. هزینه برآوردی آن 7/6میلیارددلار است یعنی رقمی مشابه خط لوله «تاپی». درازای خط لوله 2/670 کیلومتر است. 1/115 کیلومتر در ایران، 705کیلومتر در پاکستان و 850کیلومتر در هند. مدت زمان برآورد شده برای عملی‌شدن طرح چهارسال برآورد می‌شود و هر کشور جداگانه قسمت داخل خاک خود را خواهد ساخت و مانند «تاپی» مجری واحدی ندارد. گویا به این دلیل که کشورهای همکار از اتهام همکاری با ایران و گرفتاری در تحریم در امان بمانند. روسیه از طرح حمایت می‌کند و در ابتدای مطرح‌شدن آن گازپروم برای همکاری در آن ابراز تمایل کرد. آمریکا به‌شدت با طرح مخالف است. در سال 2007، استیون مان، مقام ارشد وزارت خارجه آمریکا اظهار کرد: «ایالات‌متحده حامی ایجاد چند خط لوله از دریای خزر است اما مطلقا با احداث خط لوله‌ای که ایران در آن مشارکت کند مخالف است.» دولت آمریکا از زمان جورج بوش تا امروز به پاکستان و هند فشار می‌آورد که از این طرح کناره‌گیری کنند. تلاش‌هایی که درنهایت موفق شد هند را متقاعد کند. هندوستان اکنون رسما از مشارکت در این طرح کنار کشیده است.
همین امر موجب شده بسیاری «تاپی» را به چشم طرحی بنگرند که قرار است مشوق آمریکا برای منزوی‌کردن هرچه بیشتر ایران باشد.
به هر حال این دوطرح هردو با مشکلاتی روبه‌رو است. در ماه جاری هند و پاکستان در مناطق مرزی درگیر شدند. متعاقب آن پاکستان از شرکت در اجلاس آخر خط لوله «تاپی» سر باز زد. مشکلات امنیتی داخل خاک افغانستان همچنان پابرجاست. خط لوله صلح شریک عمده خود، هند را از دست داده و پاکستان با فشار آمریکا برای کناره‌گیری روبه‌رو است. ایران خود هدف تحریم‌های بین‌المللی است و وضع اقتصادی مناسبی ندارد.
شرق، محمد آزاد: خط لوله گاز ترکمنستان- افغانستان-پاکستان-هند (تاپی)، از میدان دولت‌آباد ترکمنستان واقع در جنوب‌شرقی این کشور آغاز می‌شود. خط لوله هزارو680کیلومتری که از افغانستان و پاکستان می‌گذرد و به هند می‌رسد ظرفیت انتقال سالانه حدود 33میلیاردمکعب گاز دارد. از این میزان اندکی در افغانستان استفاده خواهد شد و مابقی با سهم مساوی میان پاکستان و هند تقسیم می‌شود.
در سال 2007، ریچارد بوشر، مشاور وزارت خارجه آمریکا در امور جنوب و مرکز آسیا گفت: «یکی از اهداف ما به ثبات‌رساندن افغانستان است تا بتواند پل انرژی آسیای‌میانه و آسیای‌جنوبی باشد و انرژی به‌راحتی از آسیای‌میانه به جنوب برود...، در نتیجه کشورهای آسیای‌میانه دیگر میان دو قدرت بزرگ چین و روسیه گرفتار نباشند.»
توافقنامه این خط لوله 25آوریل 2008 به امضای چهارکشور رسید و بانک توسعه آسیا حمایت مالی آن را برعهده دارد. اما سابقه مطرح‌شدن آن قدیمی‌تر است.
موقعیت افغانستان که میان آسیای‌میانه و آسیای‌جنوبی (پاکستان و هند) واقع شده است به آن این امکان را می‌دهد که متصل‌کننده این دو به هم باشد. افغانستان با سه‌کشور از پنج‌کشوری که با سقوط اتحاد جماهیر شوروی به استقلال رسیدند هم‌مرز است. از آنها ترکمنستان در شمال غرب افغانستان دارای ذخایر عمده گاز است. تا همین اواخر گاز ترکمنستان تنها به سوی شمال و از طریق روسیه صادر می‌شد. اما این کشور می‌خواهد گاز خود را از جنوب به بازارهای روبه‌رشد پاکستان و هند نیز صادر کند.
از همین‌رو افغانستان می‌تواند نقش پل انرژی را ایفا کند و منابع گازی ترکمنستان را به اقتصادهای تشنه انرژی پاکستان و افغانستان پیوند بزند. اکنون نزدیک به دودهه است که ایالات‌متحده برای ایجاد چنین خط لوله‌ای که گاز ترکمنستان را از طریق افغانستان به پاکستان و هند بفرستد فعالیت می‌کند.
هنگامی که طالبان بر افغانستان حکمرانی می‌کرد دو کنسرسیوم برای دریافت امتیاز این پروژه رقابت می‌کردند، یکی به سرگروهی «آنوکال» شرکتی آمریکایی و دیگری به سرگروهی «بریداس» شرکتی آرژانتینی. دولت آمریکا از کنسرسیوم «آنوکال» حمایت می‌کرد و حدفاصل سال‌های 1997 تا آگوست 2001 هم در دوره بیل کلینتون و هم جورج بوش با طالبان در این‌باره مذاکره می‌کرد. دولت بوش رژیم طالبان را به چشم منبع ثبات خط لوله می‌نگریست اما از طالبان می‌خواست دولت وحدت ملی تشکیل دهند که قبایل شمال را هم شامل شود. رویکرد «بریداس» متفاوت بود. آنها به شکل جداگانه با قبایل مختلف مذاکره می‌کردند.
مذاکرات ایالات‌متحده در آگوست سال 2001 در آستانه حملات تروریستی 11سپتامبر 2001 به شکست انجامید و متوقف شد. کمی پس از آن ایالات‌متحده و شرکا با همکاری قبایل شمال، طالبان را سرنگون کردند. دسامبر سال 2001، حامد کرزای به ریاست دولت انتقالی منصوب شد. همچنین در همان ماه زلمای خلیل‌زاد به نمایندگی ویژه ریاست‌جمهوری در افغانستان منصوب شد.
گزارش‌هایی هست مبنی بر اینکه کرزای پیش از این به «آنوکال» مشاوره می‌داده است. کرزای و «آنوکال» هر دو این ادعا را تکذیب می‌کنند. بنا بر گزارش‌ها خلیل‌زاد هنگامی که در شرکت «رند» حضور داشته به‌عنوان رابط «آنوکال» و رژیم طالبان عمل می‌کرده است. خلیل‌زاد سپس سفیر آمریکا در افغانستان شد (2005-2003). بعدا سفیر آمریکا در عراق (2007-2005) و سپس نماینده آمریکا در سازمان ملل.
در ماه می سال 2002 کرزای به‌عنوان رییس دولت انتقالی با پرویز مشرف رییس‌جمهور پاکستان و رییس جمهور ترکمنستان تفاهمنامه اجرای پروژه خط لوله را به امضا رساندند.
نسخه اولیه این خط لوله به پاکستان ختم می‌شد و هند در آن حضور نداشت اما در آوریل سال 2008 هند به صورت رسمی به خط لوله پیوست.
بانک توسعه آسیا هماهنگی و تامین مالی پروژه را برعهده گرفت. این موسسه چندملیتی که دفتر مرکزی‌اش در فیلیپین واقع است 67عضو دارد. 48کشور از منطقه و 19کشور از دیگر نقاط جهان. یکی از این کشورها کاناداست. کانادا در حمله به افغانستان به آمریکا پیوست و تنها پایگاه نظامی آن در افغانستان یکی از چهار پایگاهی است که در مسیر این خط لوله قرار دارد. از آن سه‌تای دیگر دو تا آمریکایی است و یکی بریتانیایی.
طرح خط لوله هزارو700کیلومتری با ظرفیت انتقال 33میلیون‌مترمکعب در سال با لوله‌های 56اینچی و زیرزمینی به تصویب رسید و برآورد شد از زمان آغاز به کار پس از پنج‌سال به بهره‌برداری خواهد رسید. هزینه اجرای آن 6/7میلیارددلار برآورد شده است.
این خط لوله در مسیر راه تجاری باستانی از مرکز به جنوب آسیا قرار دارد. از دولت‌آباد ترکمنستان آغاز می‌شود و از شاهراه اصلی از هرات، هلمند و قندهار افغانستان می‌گذرد و به پاکستان می‌رسد. سپس از مولتان پاکستان به فزیلکا در هند جایی نزدیکی مرز پاکستان و هند می‌رود.
هلمند و قندهار نگرانی اصلی مجریان طرح است که از ناامن‌ترین مکان‌ها در افغانستان محسوب می‌شود؛ مهم‌ترین معضل که همچنان پس از مدت‌ها مانع اجرای طرح است. گفته می‌شود اگر این طرح با موفقیت انجام یابد بزرگ‌ترین طرح توسعه افغانستان است. عواید ترانزیتی افغانستان از این راه 160میلیون‌دلار در سال خواهد بود که در قیاس با بودجه دولت افغانستان رقمی قابل ملاحظه است: نیمی از درآمد داخلی دولت.
این طرح بنا بر گفته طراحان آن دستاوردهای منطقه‌ای نیز دارد. مثلا برای اجرای آن دولت‌های هند و پاکستان باید با یکدیگر همکاری کنند و این شاید از سطح تنش دیرپای دو کشور بکاهد و به دستیابی به صلح کمک کند. این اهداف را خط لوله دیگری نیز در همین منطقه برای خود برمی‌شمرد: خط لوله صلح پیشنهادی ایران.
خط لوله صلح نیز خط لوله انتقال گاز است و گاز ایران را از طریق مسیری امن از طریق پاکستان به هند می‌برد. هزینه برآوردی آن 7/6میلیارددلار است یعنی رقمی مشابه خط لوله «تاپی». درازای خط لوله 2/670 کیلومتر است. 1/115 کیلومتر در ایران، 705کیلومتر در پاکستان و 850کیلومتر در هند. مدت زمان برآورد شده برای عملی‌شدن طرح چهارسال برآورد می‌شود و هر کشور جداگانه قسمت داخل خاک خود را خواهد ساخت و مانند «تاپی» مجری واحدی ندارد. گویا به این دلیل که کشورهای همکار از اتهام همکاری با ایران و گرفتاری در تحریم در امان بمانند. روسیه از طرح حمایت می‌کند و در ابتدای مطرح‌شدن آن گازپروم برای همکاری در آن ابراز تمایل کرد. آمریکا به‌شدت با طرح مخالف است. در سال 2007، استیون مان، مقام ارشد وزارت خارجه آمریکا اظهار کرد: «ایالات‌متحده حامی ایجاد چند خط لوله از دریای خزر است اما مطلقا با احداث خط لوله‌ای که ایران در آن مشارکت کند مخالف است.» دولت آمریکا از زمان جورج بوش تا امروز به پاکستان و هند فشار می‌آورد که از این طرح کناره‌گیری کنند. تلاش‌هایی که درنهایت موفق شد هند را متقاعد کند. هندوستان اکنون رسما از مشارکت در این طرح کنار کشیده است.
همین امر موجب شده بسیاری «تاپی» را به چشم طرحی بنگرند که قرار است مشوق آمریکا برای منزوی‌کردن هرچه بیشتر ایران باشد.
به هر حال این دوطرح هردو با مشکلاتی روبه‌رو است. در ماه جاری هند و پاکستان در مناطق مرزی درگیر شدند. متعاقب آن پاکستان از شرکت در اجلاس آخر خط لوله «تاپی» سر باز زد. مشکلات امنیتی داخل خاک افغانستان همچنان پابرجاست. خط لوله صلح شریک عمده خود، هند را از دست داده و پاکستان با فشار آمریکا برای کناره‌گیری روبه‌رو است. ایران خود هدف تحریم‌های بین‌المللی است و وضع اقتصادی مناسبی ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.