|

تناقض در سیاست‌های ولیعهد عربستان

اصلاحات داخلی، ماجراجویی خارجی

مخالفت‌ها و بهانه‌های مقام‌های تندرو مذهبی عربستان در ماه‌های گذشته با رانندگی زنان بی‌نتیجه ماند و در نهایت روز گذشته زنان عربستانی حق رانندگی دریافت کردند. اعطای چنین حقی یک قدم به سوی رهایی زنان از انقیاد مردان در این کشور بود. در کنار آن، اجازه تحصیل و صدور مجوز سفر به زنان هم اقدامات مسرت‌بخش و امیدوار‌کننده‌ای برای این بخش از جامعه عربستان بود که تا پیش‌از‌آن چهره‌ای سرکوبگر از دین اسلام به آنها نشان داده می‌شد. مشاهده زنان پشت فرمان در خیابان‌های عربستان نمایان‌ترین جنبه انقلاب اجتماعی به شمار می‌آید؛ انقلابی که نه از خیابان‌ها؛ بلکه از کاخ محمد‌بن‌ سلمان، ولیعهد این کشور، آغاز شده است. سینماها افتتاح شده‌اند، موسیقی در اماکن عمومی نواخته می‌شود، دیگر اثری از پلیس شریعت در خیابان‌ها نیست. ایجاد آزادی‌های اجتماعی بخشی از برنامه‌های محمد‌بن‌سلمان برای کاهش وابستگی اقتصاد عربستان به نفت است؛ اما به نظر می‌رسد اصلاحات مد‌نظر سلمان جوان واکنش‌های متفاوتی را در داخل و خارج عربستان بر‌می‌انگیزد. عربستان از معدود کشورهایی است که تقریبا تمام احزاب سیاسی در غرب نگاهی منفی به آن دارند. اجرای مجازات‌های سنگین، اعمال خشونت علیه زنان زیر سایه حکومتی وهابی از‌جمله عواملی است که نگاهی منفی در جهان به حکومت عربستان ایجاد کرده است. چنین شرایطی باعث شده تا با وجود ثروت هنگفت پادشاهی عربستان، تجار و بازرگانان غربی سرمایه‌گذاری در ابوظبی را به ریاض ترجیح دهند. نه‌تنها در غرب بلکه در میان اعراب دیگر هم سعودی‌ها به ثروتمندانی متکبر و تنبل شهره هستند.
با‌این‌حال جهان دلایلی دارد که نگران تحولات عربستان باشد. این کشور بزرگ‌ترین صادر‌کننده نفت جهان است و همچنین مقدس‌ترین اماکن مذهبی مسلمانان درآن قرار دارد. عربستان همچنین نقشی حیاتی در خلیج فارس و در جهان اسلام و اعراب دارد. موفقیت‌آمیز‌بودن اصلاحاتی که محمد‌بن‌سلمان کلید زده، از یک سو می‌تواند باعث افزایش ثبات در خاورمیانه شود که با بحران‌ها و چالش‌های زیادی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند و از سوی دیگر اقتصاد عربستان را احیا خواهد کرد. وجود یک حکومت طبیعی در عربستان می‌تواند خاورمیانه را نیز به تعادل بکشاند. برای مثال این اصلاحات می‌تواند مانعی در برابر سیل پترودلارهایی ایجاد کند که به سوی افراد متعصب و افراطی روانه می‌شود. اگر برنامه‌های مد‌نظر ولیعهد جوان هم با ناکامی روبه‌رو شود، نا‌آرامی و آشوب در خاورمیانه‌ای که برخلاف شمال آفریقا از امواج بهار عربی در سال 2011 جان سالم به در برد، گسترش خواهد یافت. به‌این‌ترتیب رویارویی عربستان با چنین چالش‌هایی نگران‌کننده است. بر‌اساس گزارش صندوق بین‌المللی پول، درآمد ناخالص نفتی عربستان بیش از 80 درصد درآمد حکومت ریاض را شامل می‌شود. در‌این‌حال با وجود اینکه به‌تازگی قیمت نفت خام افزایش چشمگیری یافته، عربستان همچنان با مشکل کسری بودجه روبه‌رو است. در دهه‌های اخیر دستاوردهایی چشمگیر در حوزه آموزش و بهداشت حاصل شده؛ اما سرانه تولید ناخالص داخلی در این مدت تغییر چندانی نشان نمی‌دهد. بسیاری از شهروندان عربستان در مشاغلی پنهان و کثیف حضور دارند و رقم زیادی در این‌گونه حوزه‌ها مصرف می‌شود. از سوی دیگر ثروت نفتی هنگفت عربستان باعث شده تا بحران‌ها و معضلات اقتصاد غیرکارآمد چندان به چشم نیاید و این درآمدها اغلب برای افزایش نفوذ در جهان اسلام و گسترش افراط‌گری هزینه شود.
با توجه به این چالش‌ها، محمد‌بن‌سلمان انجام تغییرات در کشورش را اجتناب‌ناپذیر می‌داند؛ اما او در خارج از عربستان به گونه‌ای دیگر عمل می‌کند. جنگ او علیه شیعیان حوثی در یمن اکنون به مرحله‌ای حساس و تعیین‌کننده در بندر حدیده رسیده است. این جنگ که با کمک تسلیحات غربی و با رهبری ولیعهد عربستان ادامه دارد، به گسترش بیماری و قحطی منجر شده؛ به‌طوری‌که بزرگ‌ترین بحران انسانی جهان در یمن رقم خورده است. سال گذشته هم سلمان جوان با حبس چند‌روزه سعد الحریری، نخست‌وزیر لبنان، خود را به سوژه رسانه‌های بین‌المللی تبدیل کرد و در نهایت با فشارهای بین‌المللی حریری را آزاد كرد. از سوی دیگر عربستان با تشکیل جبهه با همراهی امارات متحده عربی و چند کشور دیگر علیه قطر اقدام به محاصره زمینی، هوایی و دریایی این کشور کرد و حال قصد دارد با ایجاد یک کانال، قطر را از شبه‌جزیره عربستان جدا کند. این اقدام باعث بروز دو‌دستگی در شورای همکاری خلیج فارس شده و جنگ سرد میان اعراب را شدت بخشیده است. ایران و دیگر رقبای منطقه‌ای عربستان هم با استفاده از این آشفتگی در میان اعراب موقعیت و نفوذ خود را بهبود بخشیده‌اند.
تضاد در اقدامات داخلی و خارجی سلمان نه‌تنها سودی برای او نخواهد داشت؛ بلکه تداوم این‌گونه اقدامات از یک سو اصلاحات داخلی را با چالش‌هایی جدی روبه‌رو خواهد کرد و از سوی دیگر بر تنش‌های بین‌المللی ریاض می‌افزاید و در نهایت به تضعیف بیشتر موقعیت عربستان در منطقه و لرزان‌شدن جایگاه خاندان سعودی منجر خواهد شد. دموکراسی تنها راهی است که می‌تواند حکومت ریاض را از چالش‌های داخلی و خارجی رها كند.
منبع: اکونومیست

مخالفت‌ها و بهانه‌های مقام‌های تندرو مذهبی عربستان در ماه‌های گذشته با رانندگی زنان بی‌نتیجه ماند و در نهایت روز گذشته زنان عربستانی حق رانندگی دریافت کردند. اعطای چنین حقی یک قدم به سوی رهایی زنان از انقیاد مردان در این کشور بود. در کنار آن، اجازه تحصیل و صدور مجوز سفر به زنان هم اقدامات مسرت‌بخش و امیدوار‌کننده‌ای برای این بخش از جامعه عربستان بود که تا پیش‌از‌آن چهره‌ای سرکوبگر از دین اسلام به آنها نشان داده می‌شد. مشاهده زنان پشت فرمان در خیابان‌های عربستان نمایان‌ترین جنبه انقلاب اجتماعی به شمار می‌آید؛ انقلابی که نه از خیابان‌ها؛ بلکه از کاخ محمد‌بن‌ سلمان، ولیعهد این کشور، آغاز شده است. سینماها افتتاح شده‌اند، موسیقی در اماکن عمومی نواخته می‌شود، دیگر اثری از پلیس شریعت در خیابان‌ها نیست. ایجاد آزادی‌های اجتماعی بخشی از برنامه‌های محمد‌بن‌سلمان برای کاهش وابستگی اقتصاد عربستان به نفت است؛ اما به نظر می‌رسد اصلاحات مد‌نظر سلمان جوان واکنش‌های متفاوتی را در داخل و خارج عربستان بر‌می‌انگیزد. عربستان از معدود کشورهایی است که تقریبا تمام احزاب سیاسی در غرب نگاهی منفی به آن دارند. اجرای مجازات‌های سنگین، اعمال خشونت علیه زنان زیر سایه حکومتی وهابی از‌جمله عواملی است که نگاهی منفی در جهان به حکومت عربستان ایجاد کرده است. چنین شرایطی باعث شده تا با وجود ثروت هنگفت پادشاهی عربستان، تجار و بازرگانان غربی سرمایه‌گذاری در ابوظبی را به ریاض ترجیح دهند. نه‌تنها در غرب بلکه در میان اعراب دیگر هم سعودی‌ها به ثروتمندانی متکبر و تنبل شهره هستند.
با‌این‌حال جهان دلایلی دارد که نگران تحولات عربستان باشد. این کشور بزرگ‌ترین صادر‌کننده نفت جهان است و همچنین مقدس‌ترین اماکن مذهبی مسلمانان درآن قرار دارد. عربستان همچنین نقشی حیاتی در خلیج فارس و در جهان اسلام و اعراب دارد. موفقیت‌آمیز‌بودن اصلاحاتی که محمد‌بن‌سلمان کلید زده، از یک سو می‌تواند باعث افزایش ثبات در خاورمیانه شود که با بحران‌ها و چالش‌های زیادی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند و از سوی دیگر اقتصاد عربستان را احیا خواهد کرد. وجود یک حکومت طبیعی در عربستان می‌تواند خاورمیانه را نیز به تعادل بکشاند. برای مثال این اصلاحات می‌تواند مانعی در برابر سیل پترودلارهایی ایجاد کند که به سوی افراد متعصب و افراطی روانه می‌شود. اگر برنامه‌های مد‌نظر ولیعهد جوان هم با ناکامی روبه‌رو شود، نا‌آرامی و آشوب در خاورمیانه‌ای که برخلاف شمال آفریقا از امواج بهار عربی در سال 2011 جان سالم به در برد، گسترش خواهد یافت. به‌این‌ترتیب رویارویی عربستان با چنین چالش‌هایی نگران‌کننده است. بر‌اساس گزارش صندوق بین‌المللی پول، درآمد ناخالص نفتی عربستان بیش از 80 درصد درآمد حکومت ریاض را شامل می‌شود. در‌این‌حال با وجود اینکه به‌تازگی قیمت نفت خام افزایش چشمگیری یافته، عربستان همچنان با مشکل کسری بودجه روبه‌رو است. در دهه‌های اخیر دستاوردهایی چشمگیر در حوزه آموزش و بهداشت حاصل شده؛ اما سرانه تولید ناخالص داخلی در این مدت تغییر چندانی نشان نمی‌دهد. بسیاری از شهروندان عربستان در مشاغلی پنهان و کثیف حضور دارند و رقم زیادی در این‌گونه حوزه‌ها مصرف می‌شود. از سوی دیگر ثروت نفتی هنگفت عربستان باعث شده تا بحران‌ها و معضلات اقتصاد غیرکارآمد چندان به چشم نیاید و این درآمدها اغلب برای افزایش نفوذ در جهان اسلام و گسترش افراط‌گری هزینه شود.
با توجه به این چالش‌ها، محمد‌بن‌سلمان انجام تغییرات در کشورش را اجتناب‌ناپذیر می‌داند؛ اما او در خارج از عربستان به گونه‌ای دیگر عمل می‌کند. جنگ او علیه شیعیان حوثی در یمن اکنون به مرحله‌ای حساس و تعیین‌کننده در بندر حدیده رسیده است. این جنگ که با کمک تسلیحات غربی و با رهبری ولیعهد عربستان ادامه دارد، به گسترش بیماری و قحطی منجر شده؛ به‌طوری‌که بزرگ‌ترین بحران انسانی جهان در یمن رقم خورده است. سال گذشته هم سلمان جوان با حبس چند‌روزه سعد الحریری، نخست‌وزیر لبنان، خود را به سوژه رسانه‌های بین‌المللی تبدیل کرد و در نهایت با فشارهای بین‌المللی حریری را آزاد كرد. از سوی دیگر عربستان با تشکیل جبهه با همراهی امارات متحده عربی و چند کشور دیگر علیه قطر اقدام به محاصره زمینی، هوایی و دریایی این کشور کرد و حال قصد دارد با ایجاد یک کانال، قطر را از شبه‌جزیره عربستان جدا کند. این اقدام باعث بروز دو‌دستگی در شورای همکاری خلیج فارس شده و جنگ سرد میان اعراب را شدت بخشیده است. ایران و دیگر رقبای منطقه‌ای عربستان هم با استفاده از این آشفتگی در میان اعراب موقعیت و نفوذ خود را بهبود بخشیده‌اند.
تضاد در اقدامات داخلی و خارجی سلمان نه‌تنها سودی برای او نخواهد داشت؛ بلکه تداوم این‌گونه اقدامات از یک سو اصلاحات داخلی را با چالش‌هایی جدی روبه‌رو خواهد کرد و از سوی دیگر بر تنش‌های بین‌المللی ریاض می‌افزاید و در نهایت به تضعیف بیشتر موقعیت عربستان در منطقه و لرزان‌شدن جایگاه خاندان سعودی منجر خواهد شد. دموکراسی تنها راهی است که می‌تواند حکومت ریاض را از چالش‌های داخلی و خارجی رها كند.
منبع: اکونومیست

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.