بهرام بیضایی و دیوان نمایش
برای مخاطبان پیگیرِ ادبیات نمایشی ایران و بهطور خاصتر برای پژوهشگران این عرصه، کتاب دوجلدی «دیوانِ نمایش» بهرام بیضایی که در انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده، متنی مرجع است برای شناخت بخشی مهم از تاریخ نمایش معاصر ایران و همچنین شناخت دورهای از نمایشنامهنویسیِ یکی از ارکان مهم این تاریخ که نامش همواره در فهرست چند نمایشنامهنویس ایرانی برتر میآید. از نمایش معاصر ایران که سخن میگوییم بهرام بیضایی همواره یکی از نخستین نامهایی است که به خاطر میآید؛ نمایشنامهنویسی که ضمن شناختِ تئاترِ غرب سنتها و ظرفیتهای نمایشی شرق را نیز به خوبی میشناسد و در آثارش خلاقانه آنها را بهکار میبندد. شناخت بیضایی از فرهنگ، تاریخ و ادبیات کهن ایران و نگاهِ امروزیاش به آنها و همچنین نحوه کاربست زبان در آثارش به نمایشنامههای او چنان تشخصی میبخشد که مخاطب آشنا به سبک او حتی اگر متنی از او بخواند که نامِ نویسنده را بر خود نداشته باشد، بعید است نتواند تشخیص دهد که آن متن را بهرام بیضایی نوشته است.
«دیوان نمایش» کارنامه دوره اول نمایشنامهنویسی بیضایی را شامل میشود. این مجموعه از «اژدهاک» (1338) آغاز و با «راه توفانیِ فرمان پسرِ فرمان از میانِ تاریکی» (1349) تمام میشود. جلد اول کتاب شامل نمایشنامههای اژدهاک، آرش، کارنامهی بُندارِ بیدخش، عروسکها، غروب در دیاری غریب، قصهی ماه پنهان، پهلوان اکبر میمیرد، هشتمین سفر سندباد، دنیای مطبوعاتی آقای اسراری و سلطان مار و جلد دوم شامل نمایشنامههای ضیافت، میراث، چهارصندوق، ساحل نجات، دیوان بلخ، در حضورِ باد، گُمشدگان و راهِ توفانیِ فرمان پسرِ فرمان از میانِ تاریکی است.
بسیاری از این نمایشنامهها پیش از این و در سالهای دور به صورت مجزا نیز چاپ شده بودند اما چنانکه بیضایی خود در مقدمه جلد اول «دیوان نمایش» توضیح میدهد چاپ دوباره آنها در این کتاب همراه با بازنگریهای نویسنده بوده است. بیضایی در مقدمه هر دو جلد کتاب درباره این بازنگریها توضیح داده است. از جمله بازنگریهایی که به گفته بیضایی در چاپ دوباره این نمایشنامهها انجام گرفته توضیح روشنتر صحنه است. او همچنین در مقدمه جلد دوم کتاب جلوگیری از بد خواندهشدن نمایشنامه را بهعنوان یکی از دغدغههای خود در بازنگری نمایشنامههایش مطرح میکند. او در آغاز این مقدمه بدخوانی را بیشتر متوجه آن دسته از متون نمایشی میداند که نگارششان از میانِ «شکستهنویسیِ کامل» و «کتابینوشتنِ کامل» میگذرد. او مینویسد: «به گمان نویسنده دشواریِ مهم نمایشنامهخوانی، نه در کتابینوشتنِ کامل است و نه در شکستهنویسیِ کامل؛ در نوشتن متنی است که از میان این دو میگذرد. یعنی متنی که نیازمند همزیستی این دو است؛ و ترسیم شخصیتهایی که نه شکستهنویسیِ کامل معرف آنهاست، نه کتابینویسیِ کامل. شخصیتهایی که به اقتضای حضور و شأن خود یا طرف گفتگویشان، و یا
به اقتضای حالوهوایشان در لحظاتی خاص، گاهی شکسته، گاهی کتابی، و گاهی هم چیزی میانِ تا حدودی شکسته و تا حدودی کتابی حرف میزنند. کتابیِ نرم و ملایمشده؛ یا شکستهی مودبانهتر و ادیبانهتر.»
آنچه در ادامه میخوانید قسمتی است از نمایشنامه «آرش» از جلد اول این مجموعه: «او - آرش - کمانش را به ابرها یَله داد: - مادرم زمین؛ این تیر آرش است؛ که آرش مردی رمهدار بود؛ و مِهر به او دلی آتشین داده بود؛ و او تا بود هرگز کمان نداشت؛ و تیری رها نکرد؛ نه موری آزرد؛ نه دامی آراست؛ او از آنان بود که نانشان در گروِ باد است! آرش کیست؟ که این پگاهان بینام بود، و اینک چشمِ گیهان بهسوی اوست! جنگاوری که سختترین جنگافزارش چوبدستِ چوپانان بود! آرش کیست؟ مرزنشینی نادان؛ راهنشینی از آنسان که رمهشان به تاراج میرود، و او باز خوشدلانه مِهر میکند، و دشنام نمیگوید و فریاد نمیکشد! آرش کیست؟ خمکرده پُشتی که بار بر او بسیار نهادهاند، و او بسیار بُرده است و دم برنیاورده! آرش منم که میشناختی: مردِ پارسایی و پرهیز. او را هرگز به جز مِهر نفرمودند؛ و او کینه را نمیدانست. مگر اکنون بنگر که در سرم اندیشههاست. اینک بهدردم از مردکی به من نزدیک و از من دور؛ پلیدی - آرشنام - که مرا به ننگِ نامِ خویش آلوده است».
برای مخاطبان پیگیرِ ادبیات نمایشی ایران و بهطور خاصتر برای پژوهشگران این عرصه، کتاب دوجلدی «دیوانِ نمایش» بهرام بیضایی که در انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده، متنی مرجع است برای شناخت بخشی مهم از تاریخ نمایش معاصر ایران و همچنین شناخت دورهای از نمایشنامهنویسیِ یکی از ارکان مهم این تاریخ که نامش همواره در فهرست چند نمایشنامهنویس ایرانی برتر میآید. از نمایش معاصر ایران که سخن میگوییم بهرام بیضایی همواره یکی از نخستین نامهایی است که به خاطر میآید؛ نمایشنامهنویسی که ضمن شناختِ تئاترِ غرب سنتها و ظرفیتهای نمایشی شرق را نیز به خوبی میشناسد و در آثارش خلاقانه آنها را بهکار میبندد. شناخت بیضایی از فرهنگ، تاریخ و ادبیات کهن ایران و نگاهِ امروزیاش به آنها و همچنین نحوه کاربست زبان در آثارش به نمایشنامههای او چنان تشخصی میبخشد که مخاطب آشنا به سبک او حتی اگر متنی از او بخواند که نامِ نویسنده را بر خود نداشته باشد، بعید است نتواند تشخیص دهد که آن متن را بهرام بیضایی نوشته است.
«دیوان نمایش» کارنامه دوره اول نمایشنامهنویسی بیضایی را شامل میشود. این مجموعه از «اژدهاک» (1338) آغاز و با «راه توفانیِ فرمان پسرِ فرمان از میانِ تاریکی» (1349) تمام میشود. جلد اول کتاب شامل نمایشنامههای اژدهاک، آرش، کارنامهی بُندارِ بیدخش، عروسکها، غروب در دیاری غریب، قصهی ماه پنهان، پهلوان اکبر میمیرد، هشتمین سفر سندباد، دنیای مطبوعاتی آقای اسراری و سلطان مار و جلد دوم شامل نمایشنامههای ضیافت، میراث، چهارصندوق، ساحل نجات، دیوان بلخ، در حضورِ باد، گُمشدگان و راهِ توفانیِ فرمان پسرِ فرمان از میانِ تاریکی است.
بسیاری از این نمایشنامهها پیش از این و در سالهای دور به صورت مجزا نیز چاپ شده بودند اما چنانکه بیضایی خود در مقدمه جلد اول «دیوان نمایش» توضیح میدهد چاپ دوباره آنها در این کتاب همراه با بازنگریهای نویسنده بوده است. بیضایی در مقدمه هر دو جلد کتاب درباره این بازنگریها توضیح داده است. از جمله بازنگریهایی که به گفته بیضایی در چاپ دوباره این نمایشنامهها انجام گرفته توضیح روشنتر صحنه است. او همچنین در مقدمه جلد دوم کتاب جلوگیری از بد خواندهشدن نمایشنامه را بهعنوان یکی از دغدغههای خود در بازنگری نمایشنامههایش مطرح میکند. او در آغاز این مقدمه بدخوانی را بیشتر متوجه آن دسته از متون نمایشی میداند که نگارششان از میانِ «شکستهنویسیِ کامل» و «کتابینوشتنِ کامل» میگذرد. او مینویسد: «به گمان نویسنده دشواریِ مهم نمایشنامهخوانی، نه در کتابینوشتنِ کامل است و نه در شکستهنویسیِ کامل؛ در نوشتن متنی است که از میان این دو میگذرد. یعنی متنی که نیازمند همزیستی این دو است؛ و ترسیم شخصیتهایی که نه شکستهنویسیِ کامل معرف آنهاست، نه کتابینویسیِ کامل. شخصیتهایی که به اقتضای حضور و شأن خود یا طرف گفتگویشان، و یا
به اقتضای حالوهوایشان در لحظاتی خاص، گاهی شکسته، گاهی کتابی، و گاهی هم چیزی میانِ تا حدودی شکسته و تا حدودی کتابی حرف میزنند. کتابیِ نرم و ملایمشده؛ یا شکستهی مودبانهتر و ادیبانهتر.»
آنچه در ادامه میخوانید قسمتی است از نمایشنامه «آرش» از جلد اول این مجموعه: «او - آرش - کمانش را به ابرها یَله داد: - مادرم زمین؛ این تیر آرش است؛ که آرش مردی رمهدار بود؛ و مِهر به او دلی آتشین داده بود؛ و او تا بود هرگز کمان نداشت؛ و تیری رها نکرد؛ نه موری آزرد؛ نه دامی آراست؛ او از آنان بود که نانشان در گروِ باد است! آرش کیست؟ که این پگاهان بینام بود، و اینک چشمِ گیهان بهسوی اوست! جنگاوری که سختترین جنگافزارش چوبدستِ چوپانان بود! آرش کیست؟ مرزنشینی نادان؛ راهنشینی از آنسان که رمهشان به تاراج میرود، و او باز خوشدلانه مِهر میکند، و دشنام نمیگوید و فریاد نمیکشد! آرش کیست؟ خمکرده پُشتی که بار بر او بسیار نهادهاند، و او بسیار بُرده است و دم برنیاورده! آرش منم که میشناختی: مردِ پارسایی و پرهیز. او را هرگز به جز مِهر نفرمودند؛ و او کینه را نمیدانست. مگر اکنون بنگر که در سرم اندیشههاست. اینک بهدردم از مردکی به من نزدیک و از من دور؛ پلیدی - آرشنام - که مرا به ننگِ نامِ خویش آلوده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.