درباره نمایشنامه «بافندگان»، نوشته گرهارت هاوپتمان
به آواز یا در سکوت
مهدی امیرخانلو
زمانی بود که نمایشنامهنویسان نمایشنامه مینوشتند و کارگردانان نمایشنامهها را روی صحنه میآوردند. زمانی هست که نمایشنامهنویسان نمایشنامههای دیگران را ترجمه میکنند و کارگردانان برای ترجمهها پسینگفتار مینویسند. میان این دو زمان لابد باید تفاوتی باشد.
«بافندگان» (1892) یکی از نخستین درامهایی است که وقایع معاصر را بهعنوان موضوع و مصالح خود برگزید و بیآنکه به این وقایع رنگوبویی استعاری یا نمادین دهد، آنها را با همان زمختی که رخ داده بودند دراماتیزه کرد. گرهارت هاوپتمان، نمایشنامهنویس مشهور آلمانی (1946-1862)، شورش بافندگان سیلزیایی (ناحیهای تاریخی در مرکز اروپا که به امپراتوری پروس تعلق داشت و حالا بخش اعظم آن در فنلاند است) در سال 1844 را دستمایه کار خود ساخت و بهطرزی غریب آن را بهنمایش درآورد. بهطرزی غریب در قیاس با قراردادهای مرسوم تئاتر در آن زمان. خلاصهای که از این نمایشنامه میتوان بهدست داد، شاید به خبری درجشده در روزنامهها شباهت پیدا کند: بافندگان سیلزیایی بهعلت سختی کار، دستمزد ناچیز و تنگشدن معاش، علیه صاحبان کار خود شورش کردند و این شورش بلافاصله به ایالت همسایه لانگنبیلائو کشیده شد و کارگران صنعت پوشاک و چاپخانهها را نیز به خود افزود. و البته این خبری است که فقط در روزنامههای محلی میتوان سراغش را گرفت؛ زیرا چنین اخباری ندرتا به مرکز و رسانههای جمعی راه پیدا میکنند. هاوپتمان، در پنج پرده، همین سختیها و تنگناها و البته شورش بافندگان را به تصویر میکشد.
گفتیم «بافندگان» نسبت به قراردادهای نمایشی زمان خود، نامتعارف و غریب است. این را، هم با توجه به موضوعی که برگزیده میتوان توضیح داد و هم با هر عنصر دیگری که از نمایشنامه انتخاب کنیم. برای مثال، به دستور صحنههایش توجه کنید. اگرچه به همان سنت «توصیفات دقیق و جزیی» نمایشنامههای خوشساخت معاصرش تعلق دارد اما در عمل راه خود را از آنها جدا میکند: «اتاقی کوچک در خانه ویلهلم آنسورگ بافنده، در روستای کاشباخ. در این اتاق که از کف ویران تا سقف دودزدهاش دو متر بیشتر نمیشود، چهار نفر نشستهاند. دو دختر جوان با ماشین بافندگیشان مشغول کارند. ننه بائومت، پیرزنی فرتوت، روی چهارپایه کنار تختش نشسته و چرخ نخریسی را میچرخاند... نور کمجانی راهش را از میان دو لته پنجره کوچک دیوار سمت راست که شیشه شکستهاش را با روزنامه یا کاه پوشاندهاند، باز میکند.» (پرده دوم) این نقل قول نسبتا طولانی، هم از قاعده مرسوم دستورصحنهنویسی در نمایشنامههای قرن 19 و اوایل قرن 20 تصوری بهدست میدهد و هم بهخوبی حسی از فضای حاکم بر «بافندگان» را منتقل میکند. پردههای دیگر هم بههمین ترتیباند: پرده اول، انبار شلوغ و درهمریختهای که بافندهها در آن بافتههای خود را به منشیهای حسابگر آقای درایزیگر، رییس کارخانه، تحویل میدهند؛ پرده سوم، میخانه دربوداغانی که بافندهها در آن غصههایشان را به آب معدنی میشویند؛ و پرده آخر، اتاق باریک و خفهای که چند بافنده دیگر در آن شبانهروز مشغول بافتنند. در همه این پردهها، شخصیتهای اصلی نمایش همان بافندگانی هستند که قرار است شورشی برپا کنند و فقط در پرده چهارم است که تصویری از زندگی طبقه فرادست یا همان سرمایهداران ارایه میشود: «پترزوالدو، اتاق خصوصی درایزیگر، کارخانهدار فاستونی، که با سلیقه سرد نیمه آغازین این قرن (نوزدهم) بهشکلی باشکوه مبله شده است. سقفها، درها و نجاری سفید هستند و کاغذ دیواری با خطوط مستقیم گلدار، سرد و راکد بهنظر میرسد. مبلمان از چوب ماهاگونیست، مالامال از کندهکاری...» چنین تضاد شدیدی در فضاسازی (میان خانه ارباب و خانه رعایا) ما را به یاد تضاد و تقابلی میاندازد که بر تئاترهای مرکز و حاشیه در کل قرن نوزدهم غالب بود.
توصیف هاوپتمان از اتاقی در عمارت درایزیگر، برازنده نمایشهای پرزرقوبرقی است که در قرن نوزدهم در تماشاخانههای باشکوه کلانشهرهای اروپایی بهنمایش درمیآمدند. نمونهاش لندن، در عصر ویکتوریا. دستاوردهای انقلاب صنعتی، چه بهلحاظ سرمایه و چه بهلحاظ تکنیک، بهخدمت گرفته شد تا اجرای تئاتر بهیکباره دگرگون شود. در آغاز، صحنههای نمایش غالبا در فضای باز، بیرون از خانه، در خیابان، در یک روستا، در جنگل، یا مکانهایی دیگر، رخ میداد. سنهای بزرگ نمایش اجازه ورود اشخاص بازی به تعداد فراوان (بهعنوان سیاهی لشکر، مردم شهر و...) را میداد و صحنهافزارهای جدید امکان خلق توهم واقعیت مکانی را بیش از پیش فراهم میآورد. نقاشانی ماهر بهکار گرفته شدند تا با نقاشی پردههای بزرگ، تصویری عمومی از مکان را در پسزمینه بهنمایش گذارند. مکانیسینها بهکار گرفته شدند تا واقعیترین جلوههای سمعی و بصری را خلق کنند. روزبهروز بر شکوه صحنههای نمایش افزوده میشد و زرقوبرق منظر نمایشی به اوج میرسید. صحنههای عجیبی چون تعقیبوگریز سوارکاران، درگیری لشکرها، آتشسوزی، تصادف قطارها و... بر صحنه بهنمایش درمیآمدند. اغراق در بازیگری، سبک روز شد و در این میان برخی منتقدان تئاتر، ژستهای پراحساس بازیگران را تنها راه نشان دادن عواطفی برشمردند که کلمات زمختتر از آن بودند که قادر به بیانشان باشند. آنچه از دست رفته بود البته درام بود. عجیب نیست که در این عصر رونق تئاتر، از آنهمه درامنویس هیچ نامی برجا نمانده است؟ سپس گونهای درام اجتماعی جایگزین این نمایشها شد. اما خود آن نیز به ابزاری برای تبلیغ زندگی «مرفهین جامعه» بدل شد. چنانکه راسل جکسون در مقاله «صحنهافزار تئاتر ویکتوریایی و ادواردی» (از کتاب «راهنمای کمبریج برای تئاتر ویکتوریایی و ادواردی») مینویسد «در پایان قرن، از درام اجتماع (society drama) [در تئاترهای بزرگ لندن] نهفقط انتظار انعکاس، بلکه انتظار تجسم مدهای لباس و دکوراسیون داخلی میرفت.» (ص. 58) جورج برنارد شاو همان موقع بهکنایه میگفت: «این درام تشکیل شده است از تبلیغات یک خیاط مردانه که در میان تبلیغات یک روکشمبلساز و یک دکوراتور، بهسمت تبلیغات یک کلاهزنانهفروش جملاتی پراحساس پرتاب میکند.» اما این فقط نیمی از چهره تئاتر در قرن نوزدهم است. در همان لندن، درحقیقت در شرق لندن، تئاتری برپا بود که با نام تئاتر فرعی یا همان حاشیهای (minor theater) شناخته میشد. این همان صحنهای بود که تماشاگران فرودست جامعه در مقابل آن مینشستند. بنابر گزارشی که مهیر (در همان کتاب) از مشخصات نمایشهای اجراشده در تئاترهای حاشیهای میدهد، در آنجا ملودرامهایی نوشته و بهصحنه آورده میشدند که با زندگی طبقه کارگر سروکار داشتند. مضامین از میان معضلات کارگران، مشکلاتی که جوامع اقلیت برای زندگی در آمریکا یا مستعمرهنشینهای جزیره داشتند و... انتخاب میشد. سالنهای اجرا، در قیاس با سالنهای بخش غربی شهر، بسیار کوچکتر و بههمان اندازه دور از تجمل بودند. فاصله تماشاگران با سنها کم شده بود و ابعاد سنها نیز تخفیف یافته بود. استفاده از دکورهای پیشساخته کمهزینه و اسباب صحنه معمولی بهجای پردههای بزرگ نقاشیشده و طاقنماها مرسوم شد. بازیهای اغراقشده، ژستهای پراحساس و فریادهایی که باید بهوضوح بهگوش تماشاگران ردیف آخر هم میرسید، از اجراها محو شدند. و خلاصه همهچیز دستبهدست هم داد تا تئاتر با «واقعگرایی» آشنا شود. تئاتر حاشیه فقط مختص انگلستان نبود، در فرانسه و آلمان نیز نمونههای آن پیدا میشد. «بافندگان» بیشک به چنین صحنههایی تعلق داشت.
در پسگفتار «بافندگان»، بهقلم محمد رضاییراد، میخوانیم: «نمایش در 1894 در برلین، در تئاتر فرایه بوهنه (تئاتر آزاد) روی صحنه رفت... تئاتر فرایه بوهنه، به پیروی از تئاتر آزاد (Théâtre Libre) آندره آنتوان تاسیس شده بود. آندره آنتوان تئاتر آزاد را در 1887، در پاریس تشکیل داد و آثار ناتورالیستها را روی صحنه برد. تئاتر آزاد او تاثیر عظیمی بر گسستهای صحنه تئاتر از آثار رمانتیک و خوشساختنویسها گذاشت.» (ص. 173) «بافندگان» جدا سنخیتی با تئاتر مرکز یا تئاتر ثبتشده و جوازگرفته (patent) نداشت. نمایشنامه هاوپتمان به روشهای گوناگون ساز ناکوک مینواخت: بهلحاظ شکلی، نمایشنامه فاقد ساختاری منسجم است، صرفا از تابلوهایی پراکنده تشکیل شده که بهشیوهای نسبتا دلبخواهی بهدنبال هم آمدهاند و هریک بخشی از اوضاع زندگی بافندگان سیلزیایی را در 1844 بهتصویر میکشند. نمایشنامه تا اندازهای واجد مقدمهچینی هست اما هرگز پیرنگی ضابطهمند ندارد. بهوضوح فاقد قهرمان است: فردی که یکتنه به جنگ مشکل برود و آن را حل کند یا دربرابر آن از پا درافتد. در عوض، همه بافندگان، چه آنها که به شورش میپیوندند و چه آنها که بر کنار میمانند
(هرچند مصون نمیمانند)، قهرمان آن هستند. بهلحاظ مضمونی نیز صرفا به چیزهای پست مادی میپردازد، چیزهایی از قبیل گرسنگی، بیکاری، فقر، اعتصاب. نویسنده پسگفتار بهعلاوه اشاره کرده است که اجرای نمایش در سال 1893 بهفرمان پلیس ممنوع شد. اما بیایید فرض کنیم که پلیس هم از اجرای چنین نمایشنامهای ممانعت نمیکرد و «بافندگان» در یکی از آن تماشاخانههای باشکوه بهنمایش درمیآمد. آنوقت چه اتفاقی میافتاد؟ ذائقه تماشاگری که به آداب (manners) «طبقه تنآسای»
(leisure class) خود میبالید، چگونه میتوانست این مویهزاریهای خانم هاینریش را تاب آورد: «دیگه نمیدونم چیکار کنم! باید اون قدر کار کنی تا بمیری. من بیشتر مردهم تا زنده. هیچی تغییر نمیکنه. نُه تا دهن گرسنه هست که باید پرشون کنم! دیشب یه تکه نون گرفتم، ولی حتی واسه دو نفر هم کافی نبود. باید دست کدومشون میدادم؟ همشون گریه میکردن: من، من، مامان! بدش به من!» (ص. 40) صدای فریاد اعتراض تماشاگران را از عمق تاریکی سالنهای قرن نوزدهمی میتوان شنید. اما «بافندگان» صرفا آينهاي را در برابر طبیعت نگاه داشته بود. بافندگان از همان سنخ بازنمایی بود که بهقول هملت، «وجدان» تماشاگران را «بهدام میاندازد.» دستآخر، «بافندگان» تئاتر بود. بهقول هورینگ، فروشنده لباس دست دوم، «این یه تیاتره! از اون چیزایی که هر روز قسمت نمیشه ببینین.» (ص. 131)
ترجمه «بافندگان» جزو «جاماندهها» منتشره شده است. جاماندهها، چنانکه دبیر مجموعه مینویسد، نمایشنامههایی هستند که به «تاریخ تئاتر» تعلق دارند و مرز نگارششان سال 1950 است. در ضمن، نمایشنامههایی هستند که میتوان اهمیت آنها را در تاریخ ادبیات نمایشی جهان توجیه کرد. (ص. 10) «بافندگان» دیگر جدا به تاریخ پیوسته است. نه دیگر به لحاظ فرمال تازگی دارد (با وجود خلف مشهورش، تئاتر اپیک) و نه دیگر بهلحاظ موضوعی به آن صورت محلی از اعراب دارد (شورش کارگری آنهم در زمانی که نظام تولید صنعتی سنتی جایش را، بهقول تری ایگلتون، به فرهنگی «مابعد صنعتی» داده است؟ ). اما در زمانی که ما در آن هستیم، اگر «بافندگان» را در متن تاریخ بخوانیم، البته «تاریخ تئاتر»، دلالتهای ضمنی ویژهای مییابد. زمانی هست که نمایشنامهنویسان مجبورند نمایشنامههایی را که خود باید بنویسند، از دیگران ترجمه کنند. خواندن «بافندگان» بهما یادآوری میکند که خود تئاتر است که جامانده است.
زمانی بود که نمایشنامهنویسان نمایشنامه مینوشتند و کارگردانان نمایشنامهها را روی صحنه میآوردند. زمانی هست که نمایشنامهنویسان نمایشنامههای دیگران را ترجمه میکنند و کارگردانان برای ترجمهها پسینگفتار مینویسند. میان این دو زمان لابد باید تفاوتی باشد.
«بافندگان» (1892) یکی از نخستین درامهایی است که وقایع معاصر را بهعنوان موضوع و مصالح خود برگزید و بیآنکه به این وقایع رنگوبویی استعاری یا نمادین دهد، آنها را با همان زمختی که رخ داده بودند دراماتیزه کرد. گرهارت هاوپتمان، نمایشنامهنویس مشهور آلمانی (1946-1862)، شورش بافندگان سیلزیایی (ناحیهای تاریخی در مرکز اروپا که به امپراتوری پروس تعلق داشت و حالا بخش اعظم آن در فنلاند است) در سال 1844 را دستمایه کار خود ساخت و بهطرزی غریب آن را بهنمایش درآورد. بهطرزی غریب در قیاس با قراردادهای مرسوم تئاتر در آن زمان. خلاصهای که از این نمایشنامه میتوان بهدست داد، شاید به خبری درجشده در روزنامهها شباهت پیدا کند: بافندگان سیلزیایی بهعلت سختی کار، دستمزد ناچیز و تنگشدن معاش، علیه صاحبان کار خود شورش کردند و این شورش بلافاصله به ایالت همسایه لانگنبیلائو کشیده شد و کارگران صنعت پوشاک و چاپخانهها را نیز به خود افزود. و البته این خبری است که فقط در روزنامههای محلی میتوان سراغش را گرفت؛ زیرا چنین اخباری ندرتا به مرکز و رسانههای جمعی راه پیدا میکنند. هاوپتمان، در پنج پرده، همین سختیها و تنگناها و البته شورش بافندگان را به تصویر میکشد.
گفتیم «بافندگان» نسبت به قراردادهای نمایشی زمان خود، نامتعارف و غریب است. این را، هم با توجه به موضوعی که برگزیده میتوان توضیح داد و هم با هر عنصر دیگری که از نمایشنامه انتخاب کنیم. برای مثال، به دستور صحنههایش توجه کنید. اگرچه به همان سنت «توصیفات دقیق و جزیی» نمایشنامههای خوشساخت معاصرش تعلق دارد اما در عمل راه خود را از آنها جدا میکند: «اتاقی کوچک در خانه ویلهلم آنسورگ بافنده، در روستای کاشباخ. در این اتاق که از کف ویران تا سقف دودزدهاش دو متر بیشتر نمیشود، چهار نفر نشستهاند. دو دختر جوان با ماشین بافندگیشان مشغول کارند. ننه بائومت، پیرزنی فرتوت، روی چهارپایه کنار تختش نشسته و چرخ نخریسی را میچرخاند... نور کمجانی راهش را از میان دو لته پنجره کوچک دیوار سمت راست که شیشه شکستهاش را با روزنامه یا کاه پوشاندهاند، باز میکند.» (پرده دوم) این نقل قول نسبتا طولانی، هم از قاعده مرسوم دستورصحنهنویسی در نمایشنامههای قرن 19 و اوایل قرن 20 تصوری بهدست میدهد و هم بهخوبی حسی از فضای حاکم بر «بافندگان» را منتقل میکند. پردههای دیگر هم بههمین ترتیباند: پرده اول، انبار شلوغ و درهمریختهای که بافندهها در آن بافتههای خود را به منشیهای حسابگر آقای درایزیگر، رییس کارخانه، تحویل میدهند؛ پرده سوم، میخانه دربوداغانی که بافندهها در آن غصههایشان را به آب معدنی میشویند؛ و پرده آخر، اتاق باریک و خفهای که چند بافنده دیگر در آن شبانهروز مشغول بافتنند. در همه این پردهها، شخصیتهای اصلی نمایش همان بافندگانی هستند که قرار است شورشی برپا کنند و فقط در پرده چهارم است که تصویری از زندگی طبقه فرادست یا همان سرمایهداران ارایه میشود: «پترزوالدو، اتاق خصوصی درایزیگر، کارخانهدار فاستونی، که با سلیقه سرد نیمه آغازین این قرن (نوزدهم) بهشکلی باشکوه مبله شده است. سقفها، درها و نجاری سفید هستند و کاغذ دیواری با خطوط مستقیم گلدار، سرد و راکد بهنظر میرسد. مبلمان از چوب ماهاگونیست، مالامال از کندهکاری...» چنین تضاد شدیدی در فضاسازی (میان خانه ارباب و خانه رعایا) ما را به یاد تضاد و تقابلی میاندازد که بر تئاترهای مرکز و حاشیه در کل قرن نوزدهم غالب بود.
توصیف هاوپتمان از اتاقی در عمارت درایزیگر، برازنده نمایشهای پرزرقوبرقی است که در قرن نوزدهم در تماشاخانههای باشکوه کلانشهرهای اروپایی بهنمایش درمیآمدند. نمونهاش لندن، در عصر ویکتوریا. دستاوردهای انقلاب صنعتی، چه بهلحاظ سرمایه و چه بهلحاظ تکنیک، بهخدمت گرفته شد تا اجرای تئاتر بهیکباره دگرگون شود. در آغاز، صحنههای نمایش غالبا در فضای باز، بیرون از خانه، در خیابان، در یک روستا، در جنگل، یا مکانهایی دیگر، رخ میداد. سنهای بزرگ نمایش اجازه ورود اشخاص بازی به تعداد فراوان (بهعنوان سیاهی لشکر، مردم شهر و...) را میداد و صحنهافزارهای جدید امکان خلق توهم واقعیت مکانی را بیش از پیش فراهم میآورد. نقاشانی ماهر بهکار گرفته شدند تا با نقاشی پردههای بزرگ، تصویری عمومی از مکان را در پسزمینه بهنمایش گذارند. مکانیسینها بهکار گرفته شدند تا واقعیترین جلوههای سمعی و بصری را خلق کنند. روزبهروز بر شکوه صحنههای نمایش افزوده میشد و زرقوبرق منظر نمایشی به اوج میرسید. صحنههای عجیبی چون تعقیبوگریز سوارکاران، درگیری لشکرها، آتشسوزی، تصادف قطارها و... بر صحنه بهنمایش درمیآمدند. اغراق در بازیگری، سبک روز شد و در این میان برخی منتقدان تئاتر، ژستهای پراحساس بازیگران را تنها راه نشان دادن عواطفی برشمردند که کلمات زمختتر از آن بودند که قادر به بیانشان باشند. آنچه از دست رفته بود البته درام بود. عجیب نیست که در این عصر رونق تئاتر، از آنهمه درامنویس هیچ نامی برجا نمانده است؟ سپس گونهای درام اجتماعی جایگزین این نمایشها شد. اما خود آن نیز به ابزاری برای تبلیغ زندگی «مرفهین جامعه» بدل شد. چنانکه راسل جکسون در مقاله «صحنهافزار تئاتر ویکتوریایی و ادواردی» (از کتاب «راهنمای کمبریج برای تئاتر ویکتوریایی و ادواردی») مینویسد «در پایان قرن، از درام اجتماع (society drama) [در تئاترهای بزرگ لندن] نهفقط انتظار انعکاس، بلکه انتظار تجسم مدهای لباس و دکوراسیون داخلی میرفت.» (ص. 58) جورج برنارد شاو همان موقع بهکنایه میگفت: «این درام تشکیل شده است از تبلیغات یک خیاط مردانه که در میان تبلیغات یک روکشمبلساز و یک دکوراتور، بهسمت تبلیغات یک کلاهزنانهفروش جملاتی پراحساس پرتاب میکند.» اما این فقط نیمی از چهره تئاتر در قرن نوزدهم است. در همان لندن، درحقیقت در شرق لندن، تئاتری برپا بود که با نام تئاتر فرعی یا همان حاشیهای (minor theater) شناخته میشد. این همان صحنهای بود که تماشاگران فرودست جامعه در مقابل آن مینشستند. بنابر گزارشی که مهیر (در همان کتاب) از مشخصات نمایشهای اجراشده در تئاترهای حاشیهای میدهد، در آنجا ملودرامهایی نوشته و بهصحنه آورده میشدند که با زندگی طبقه کارگر سروکار داشتند. مضامین از میان معضلات کارگران، مشکلاتی که جوامع اقلیت برای زندگی در آمریکا یا مستعمرهنشینهای جزیره داشتند و... انتخاب میشد. سالنهای اجرا، در قیاس با سالنهای بخش غربی شهر، بسیار کوچکتر و بههمان اندازه دور از تجمل بودند. فاصله تماشاگران با سنها کم شده بود و ابعاد سنها نیز تخفیف یافته بود. استفاده از دکورهای پیشساخته کمهزینه و اسباب صحنه معمولی بهجای پردههای بزرگ نقاشیشده و طاقنماها مرسوم شد. بازیهای اغراقشده، ژستهای پراحساس و فریادهایی که باید بهوضوح بهگوش تماشاگران ردیف آخر هم میرسید، از اجراها محو شدند. و خلاصه همهچیز دستبهدست هم داد تا تئاتر با «واقعگرایی» آشنا شود. تئاتر حاشیه فقط مختص انگلستان نبود، در فرانسه و آلمان نیز نمونههای آن پیدا میشد. «بافندگان» بیشک به چنین صحنههایی تعلق داشت.
در پسگفتار «بافندگان»، بهقلم محمد رضاییراد، میخوانیم: «نمایش در 1894 در برلین، در تئاتر فرایه بوهنه (تئاتر آزاد) روی صحنه رفت... تئاتر فرایه بوهنه، به پیروی از تئاتر آزاد (Théâtre Libre) آندره آنتوان تاسیس شده بود. آندره آنتوان تئاتر آزاد را در 1887، در پاریس تشکیل داد و آثار ناتورالیستها را روی صحنه برد. تئاتر آزاد او تاثیر عظیمی بر گسستهای صحنه تئاتر از آثار رمانتیک و خوشساختنویسها گذاشت.» (ص. 173) «بافندگان» جدا سنخیتی با تئاتر مرکز یا تئاتر ثبتشده و جوازگرفته (patent) نداشت. نمایشنامه هاوپتمان به روشهای گوناگون ساز ناکوک مینواخت: بهلحاظ شکلی، نمایشنامه فاقد ساختاری منسجم است، صرفا از تابلوهایی پراکنده تشکیل شده که بهشیوهای نسبتا دلبخواهی بهدنبال هم آمدهاند و هریک بخشی از اوضاع زندگی بافندگان سیلزیایی را در 1844 بهتصویر میکشند. نمایشنامه تا اندازهای واجد مقدمهچینی هست اما هرگز پیرنگی ضابطهمند ندارد. بهوضوح فاقد قهرمان است: فردی که یکتنه به جنگ مشکل برود و آن را حل کند یا دربرابر آن از پا درافتد. در عوض، همه بافندگان، چه آنها که به شورش میپیوندند و چه آنها که بر کنار میمانند
(هرچند مصون نمیمانند)، قهرمان آن هستند. بهلحاظ مضمونی نیز صرفا به چیزهای پست مادی میپردازد، چیزهایی از قبیل گرسنگی، بیکاری، فقر، اعتصاب. نویسنده پسگفتار بهعلاوه اشاره کرده است که اجرای نمایش در سال 1893 بهفرمان پلیس ممنوع شد. اما بیایید فرض کنیم که پلیس هم از اجرای چنین نمایشنامهای ممانعت نمیکرد و «بافندگان» در یکی از آن تماشاخانههای باشکوه بهنمایش درمیآمد. آنوقت چه اتفاقی میافتاد؟ ذائقه تماشاگری که به آداب (manners) «طبقه تنآسای»
(leisure class) خود میبالید، چگونه میتوانست این مویهزاریهای خانم هاینریش را تاب آورد: «دیگه نمیدونم چیکار کنم! باید اون قدر کار کنی تا بمیری. من بیشتر مردهم تا زنده. هیچی تغییر نمیکنه. نُه تا دهن گرسنه هست که باید پرشون کنم! دیشب یه تکه نون گرفتم، ولی حتی واسه دو نفر هم کافی نبود. باید دست کدومشون میدادم؟ همشون گریه میکردن: من، من، مامان! بدش به من!» (ص. 40) صدای فریاد اعتراض تماشاگران را از عمق تاریکی سالنهای قرن نوزدهمی میتوان شنید. اما «بافندگان» صرفا آينهاي را در برابر طبیعت نگاه داشته بود. بافندگان از همان سنخ بازنمایی بود که بهقول هملت، «وجدان» تماشاگران را «بهدام میاندازد.» دستآخر، «بافندگان» تئاتر بود. بهقول هورینگ، فروشنده لباس دست دوم، «این یه تیاتره! از اون چیزایی که هر روز قسمت نمیشه ببینین.» (ص. 131)
ترجمه «بافندگان» جزو «جاماندهها» منتشره شده است. جاماندهها، چنانکه دبیر مجموعه مینویسد، نمایشنامههایی هستند که به «تاریخ تئاتر» تعلق دارند و مرز نگارششان سال 1950 است. در ضمن، نمایشنامههایی هستند که میتوان اهمیت آنها را در تاریخ ادبیات نمایشی جهان توجیه کرد. (ص. 10) «بافندگان» دیگر جدا به تاریخ پیوسته است. نه دیگر به لحاظ فرمال تازگی دارد (با وجود خلف مشهورش، تئاتر اپیک) و نه دیگر بهلحاظ موضوعی به آن صورت محلی از اعراب دارد (شورش کارگری آنهم در زمانی که نظام تولید صنعتی سنتی جایش را، بهقول تری ایگلتون، به فرهنگی «مابعد صنعتی» داده است؟ ). اما در زمانی که ما در آن هستیم، اگر «بافندگان» را در متن تاریخ بخوانیم، البته «تاریخ تئاتر»، دلالتهای ضمنی ویژهای مییابد. زمانی هست که نمایشنامهنویسان مجبورند نمایشنامههایی را که خود باید بنویسند، از دیگران ترجمه کنند. خواندن «بافندگان» بهما یادآوری میکند که خود تئاتر است که جامانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.