در باب ماشین
کریم میرزادهاهری
آنچه اغلب در اندیشیدن پیرامون ماشینها - و ماشین - مورد غفلت واقع میشود این مورد تاملانگیز است که ماشین - و ماشینها - چه نسبتی با پارادایم(ها) دارند؛ اینکه ماشین و ماشینها ۱) چه پارادایمی را تغییر دادهاند، ۲) چه پارادایمی را تحقق بخشیدهاند و ۲) چه پارادایمی را ممکن کردهاند. آنچه این مورد را اهمیت میبخشد، نقد و گذر از گفتمان هژمونیکی است که ماشین را صرفاً «ابزار»ی جهت انجام و تسهیل کارها میانگارد. درحالی که ماشین همچون هر مخلوق دیگری در حیات (و نه فقط حیات بشری) بیانکننده فرمی از حیات و نیز آگاهی است؛ درواقع فرمی از حیات-آگاهی. این گفتمان هژمونیک نهفقط میان توده مردمان، که درمیان متخصصان و اندیشمندان حوزههای مربوط به ماشین نیز رایج و مسلط است. درنتیجه چنین گفتمانی، پراگماتیسم، درمقام فهم هستندهها بهعنوان بالقوگی-کنش (یا به بیانی دیگر؛ نیرو-عملکرد)، قدرت خود را از دست داده، به یک ابزارزدگی و فایدهانگاری صِرف میانجامد. چنین گفتمانی بالطبع انسان را هم به ابزاری قلمروبندی و طبقهبندیشده فرومیکاهد (و از اینرو به راحتی تحتکنترل دولتها و آپاراتوسها قرارمیگیرند؛ اربابان و حاکمان مردمان را
همچون ابزارها به کار میگیرند و مردمان ماشینها را؛ کارفرما و کارگر)؛ چرا که توانایی انسان را در حیطه تواناییهای هرچند پیشرفته و شگفت ماشین، محدود و مشروط میسازد؛ گویی این ماشین است که عملکردها و امکانات او را مشخص و مرزبندی میکند؛ و به همین دلیل است که انسان مدرن ماشینزده، وقتی ماشیناش خراب میشود (حالا چه این ماشین یک پیچگوشتی باشد، چه اتومبیل و چه موبایل هوشمند)، خود را ناکارآمد/خراب، بیحوصله و تنها مییابد، و از دریافت این ازکارافتادگی بهعنوان فضایی گشوده برای تامل، بازی و آفرینش بازمیماند. این فهم متقابل میان انسان و ناانسان - دراینجا ماشین - میتواند رها از دوگانگیهایی چون شیفتگی- نگرانی، سودمندی-اضطراب، راه را برای ظهور امر بالقوه - و حیاتی به واقع عقلانیتر - بگشاید؛ هم بالقوگیهای ماشین و هم بالقوگیهای خود انسان. ضروری است که بالقوگی را نه فقط در مقام توان عملکردن و پیشرفتن، که همچنین درمقام توان عملنکردن، پیشنرفتن، توقف و ازکارانداختن نیز فهم کنیم. صرفاً ابزارانگاری پارادایمی است که هم تصویر ماشین را مغشوش و تحریف میکند، و هم تصویر انسان را؛ و نهایتاً تصویر حیات را. از همینروست
که پرسش «ماشین چیست؟» پرسشی است فلسفی و نه علمی، که فیلسوفان را دائماً به خود مشغول داشته است؛ چراکه ماشین بیش از آنکه یک ابژه یا یک وسیله برای انجام کاری مشخص باشد، یک مفهوم، یک ایده و البته - چنانکه گفته شد - یک پارادایم است؛ تصویری از اندیشه. و ازخلال چنین فهمی است که فیلسوف راههای بهتر یا ضروریتر مواجهه با ماشین را در اختیار میگذارد، و نیز باز از خلال چنین پرسشی و چنین فهمی است که یک مخترع یا دانشمند ماشینهای نو ابداع میکند؛ ماشین نو بیشک ماشینی است که در نتیجه فهم امکان ارائه تعریفی نو از «ماشینبودگی» و البته «انسانبودگی» به دست آمده است.
یعنی ماشینها، در واقع و اساساً، تصویرهایی را به ما ارائه میدهند که ما، هم خودآگاه و هم ناخودآگاه و نیز ناآگاه، از خودمان و جهانمان داریم؛ بدینترتیب آنها هم از سویی امور بالفعل را برای ما بازنمایی میکنند، و هم امور بالقوهای را بهطرزی اساساً دانشگریزانه، در ماشینها نفوذه کردهاند. یک ماشین یک بدن است، و همچون بدنهای دیگر جهانی یکپارچه از نیروها، آگاهیها و حیاتورزیها، که اندامها و قطعههای چندگانه دارد. در ماشین و از خلال ماشین است که ما هم به شناخت خود قادر میشویم و هم به تغییر خود. حال این ماشین میتواند ماشینهای درونبودتر و همگانیتری چون بدن و زبان باشند، و یا ماشینهای برساخته بیرونیترِ کنونی. و اصلاً خود ماشینهایی چون بدن یا زبان نیز، ماشینهاییاند بیرون از ما، بیرون از اراده، تفکر و دانشهای ما (آیا وقتی حرف میزنیم یا مینویسیم، ماییم که داریم زبان را به کارمیگیریم؟ آیا وقتی بدن، سازوکار خویش را در تمامی ساعات روز و شب پی میگیرد، ماییم که آن را اداره و راهبری میکنیم؟). از همینروست که فیلسوف میگوید باید در زبان و از خلال زبان، به خود زبان گوش سپرد، و در بدن به داستانهای
چندگانهاش، تپشها و نیروهای رخدادیاش. آنها هم به همان اندازه ماشینهای تکنولوژیک کنونی، بیرون از ما کار میکنند. و این «بیرون» شاید همان مفهوم قوه حیات باشد در بیان فلسفی و نیز کهناش (که نه فقط انسان را، که تمامی هستی را در مینوردد)، یا همان مفهوم خدا در بیان الاهیاتیاش. حیات/خدایی که از خلال ما - و بدنهای دیگر - رخ میدهد، منکشف میشود و به روند آفرینشگرانه خویش ادامه میدهد.
و البته ابزارانگاری یا ابزاریسازی که متفکران انتقادی - مثلا مارکسیستها یا فمنیستها - بهعنوان مفهومی برای نقد شیوههای ابژهشدگی انسان در جهان سیاستِ دولتیشده و کاپیتالیستی بهکار میبرند، از دریافتن یا بهکارانداختن نیروی گشاینده و آفرینشگرانه آن غافل است؛ ابزارشدگی یا ابژهشدگی را باید در نسبت با آن نیرویی فهمید که قطب دیگر فرایند ابزار/ابژهشدگی است؛ آیا آن نیرو، نیرویی فاشیستی و سرکوبگر است، یا نیرویی قلمروزدا و گشاینده؟ اگر متفکران خشمگین فمنیست به ابزار/ابژهشدگی زن حمله میکنند، یا اگر انسان در دستان یک ارباب یا ماشین، بدل به یک ابزار/ابژه میشود، بایستی این مساله را در پرتو نسبت میان آپاراتوس ابژهساز و بدن ابژهشده فهم کرد؛ چراکه این امکان وجود دارد که یک بدن/سوژه در نسبت با یک آپاراتوس، اتفاقاً، به بدن/سوژهای بدل شود که مدام دگردیس میشود و از قلمروها میگریزد. شاید فیگور عارف، مثلاً تجلییافته در بدن/سوژهای چون حلاج، بتواند نمونهای برای این نوع ابزار/ابژهشدگی قلمروزدا و پروازگر باشد. اینجا نیز سنخی از ابزار/ابژهشدگی را شاهدیم، اما ابزار/ابژهشدگیای که مدام از خود میگریزد و در مسیر
مرگهای اشتدادی قرار میگیرد. و مگر نه اینکه ما، همچون تمامی مخلوقات هستی، ابژهها و ابزارهایی هستیم در دست قوه حیات؛ قوه حیات است که بر ما مسلط است و ما را به اینسو و آنسو میراند. اگر سوژگانیتی هست، سوژگانیت خارجی حیات است.
کجفهمی یا مغالطه دیگر در اندیشیدن پیرامون ماشین ناشی از نگرش انسانانگارانه است؛ انسان فعلی (که البته بیشتر انسان مدرن غربی یا غربیگون مدنظر است با خودپرستي افراطیاش) و خردهپارادایم انسانانگاریاش، وقتی به سراغ هر هستنده غیرانسانی و نه فقط ماشین، که مثلا حیوان و جماد هم میرود، آن را به تصویر خودش و به زبان خودش ترجمه میکند؛ ترجمهای که تصویر انسان را درمقام متن مرجع، مبنایی برای قضاوت متنی غیراصلی چون ماشین قرار میدهد و درنتیجه ماشین را در مقام پدیدهای تهی از احساس، خودآگاهی و خلاقیت، تحقیر میکند. هر پدیدهای بایستی مشابه انسان باشد؛ مفهوم بنیادین و به استخوان رسوخکرده «بازنمایی» در اینجا هم مانعی برای حرکت فکر است. منطق شباهت/مقایسه است که ماشین را تحقیر میکند، همانطور که یک سفید، سیاه را. نیز درنتیجه چنین خردهپارادایمی است که - مثلاً - انسان خود را اسیر و برده ماشین میانگارد و نگران این است که مبادا آزادی یا اخلاقیات یا انسانیتاش را در مواجهه با این موجودات انسانسان از دست بدهد، و یا حتی اینکه روزی به دست ماشینهای انسانسان نابود شود؛ در حالی که مساله بر سر چیز دیگری است، چیزی که
اساساً با طرح چنین پرسشها، هشدارها و نگرانیهایی متنافر است؛ این دو حوزه، یعنی جهان انسان و جهان ماشین، اخلاقیات انسان و اخلاقیات ماشین، اصلاً امکان ملاقات یکدیگر را ندارند (و اگر نگرانیای هست، نگرانی انسانی است که بنیادش بر خشونت و قربانیگری نهاده شده است). انسانانگاری راه را بر تجربهگرایی میبندد و در قلمرو اشکالِ دادهشده یا بالفعل زندانی میماند؛ از همینرو هر امر نویی را - و نه فقط ماشین را، که هر رخداد از پیش ناشناخته را - یا به حوزه «شر» واگذار میکند یا در زیر فرش پنهان نگاهش میدارد تا به زندگی راستکیشانهاش ادامه دهد. قضاوتهایی اینچنین درباره ماشینها (آیا ماشینها هستندههایی قضاوتپذیرند؟ و این پرسشی است که درباره گیاهان و حیوانات، و نیز کودکان، میتوان طرح کرد)، از همان کلانپارادایمی ناشی میشود که انسانانگاری یکی از قطعاتش است؛ کلانپارادایمی که : ۱) متعصبانه انسان را موجودی تعریفشده و متعین با گفتمانهای دینخویانه میانگارد، ۲) مضطربانه جان انسان را به روی هر امر خارجی یا دیگر فرو میبندد، ۳) با خشونتباوریای اخلاقیاتگرایانه، انسان را گرگ انسان میانگارد. احساسهایی چون
عصبانیت، اضطراب و خشونت نشانههایی هستند که به واسطه آنها میتوان چنین کلانپارادایمی را، که بخشی بزرگی از زمین و تاریخ را دربرگرفته است، نشانهشناسی کرد. پس چنین انسانی، تصویرهای سهگانه فوق (متعینبودگی، فروبستگی، خشونتبنیادی) را بر چهره نامعنادار ماده درمیافکند؛ هم - اغلب - وقتی که آن را ابداع میکند، و هم وقتی از آن درمقام ابزار استفاده میکند (و به مصرف میرساند). و نیز میتوان گفت که خود آموزه قضاوت و داوری نیز یکی از قطعات چنین کلانپارادایمی است؛ آموزهای که تفکر معاصر اغلب در نقد و ازکارانداختناش هوشیار بوده است؛ نه اخلاقیات (morality) که اخلاق (ethics). بر همین اساس است که برخی از متفکران، دانشمندان و داستاننویسان حوزه ماشین، بر ماهیت اخلاقی ماشین تاکیده کردهاند؛ مخلوقی رها از دوگانگی خیر و شر، که در عینحال، در رابطهای دیالکتیکگون، برسازنده انسان اخلاقی نیز هست. خاصه اگر انسان اخلاقی را انسانی بینگاریم که میتواند به بیهویتی، بینامبودگی و بیکارگیاش آری بگوید (شاید آن بیکارگیای که درنتیجه سپردن کارها به ماشین محقق شدهاست) و از زیر بار هر نوع وظیفه یا تکلیفی رها شده باشد؛ همچون شتری
که به کودک بدل میشود.
یکی از بنیادیترین معضلات و مغالطاتی که انسانانگاری پدید میآورد، شناخت و قضاوت پدیده نو بر اساس کلیشهای پیشینی است؛ تمامی احساسها و قضاوتهایی که سخنش رفت، ناشی از آن کلانتصویر هژمونیکی است که انسان فعلی از خویش دارد و آن را بر چهره نامعنادار ماشین نیز فرامیافکند. و بدینترتیب هر دیگری و دیگریشدگیای را نیز بر پایه چنان تصویر/کلیشهای درمییابد (و درنمییابد). زیاده انسانانگاری در مواجهه با نسبت میان پارامتر چهارگانه حیات انسانی - یعنی انسان، امربرساخته، محیط و پارادایم - کور است. اگر هر آن عملی که انسان انجام میدهد و بدینوسیله ۱) تغییری در ماده به وجود میآورد، در عین حال ۲) تغییر خود او و ۳)تغییر محیط او و نیز ۴) تغییر پارادایم نیز هست، پس انسان امروز، چگونه میتواند درباره انسان فردا سخن بگوید؟ (و نیز انسان امروز، چگونه میتواند درباره انسان دیروز سخن بگوید؟).
مگر آنکه هنوز تغییری بنیادین در انسان رخ نداده باشد و انسان، همان انسان کلانپارادایم ذکرشده، با همان عناصر و احساس سهگانه، باشد و باقی مانده باشد. پس تغییر راستین در ماشینها، اتفاقی است همبود با تغییر در سه پارامتر دیگر. از اینرو انسان امروز با نظام دانش و نظام احساس فعلیاش، ناتوان از فهم انسان دیروز یا فرداست؛ دیروز و فردا امتدادی پیوستاری از امروز نیستند، بلکه گسستهاییاند از روند فعلی امور؛ خطوط پرواز. چگونه میتوان نگران فردا و آینده انسان، نگران آینده ماشینها بود وقتی فردا - اگر واقعاً آینده/فردا باشد - ما دیگر آن چیزی نیستیم که امروز هستیم؟ مساله بر اساس گزینش اخلاقیاتگرایانه میان قضاوتکردن یا نکردن نیست، مساله بر سر این هم نیست که نباید نگران فردا باشیم و خوشباشانه از اکنون لذت ببریم در حالی که تنش برطرفنشده میان من و ماشین، من و حیوان، من و دیگریت، من و آینده جانم را میجَود؛ بلکه مساله این است که فردا، انسان فردا (و ماشین فردا، و نیز نسبت فردایی میان انسان و غیرانسان/ماشین) مختصات دیگری است که دیگر با گفتمانها، معیارها و احساسهای فعلی ما عمل نمیکند.
نگرانی دیگر باز در همان کلانپارادایم از مفهوم «ازدستدادگی» یا فقدان ناشی میشود؛ پدیده نو - در اینجا ماشین - و جهانی که به وجود میآورد، درنتیجه این مفهوم سوگبارانه، موجب احساس حرمان و حسرت میشود. گفته میشود: ما انسان پیشین را، وضعیت پیشین را، که وضعیتی بهتر بود را، از دست دادیم. اما این مفهوم ازدستدادگی یک واقعیت نیست که حالا توسط ما شناسایی شده باشد؛ بلکه در روندی معکوس، چنان کلانپارادایمی در پسزمینهای سوگباورانه است که ابژهای چون از دسترفتگی و فقدان را برمیسازد. به گفته فیلسوف پساتراژیک؛ این فقدان نیست که میل را برمیسازد، میل است که برای امتداد یا شدتیافتناش، مفهوم «فقدان» را ابداع میکند. کلانپارادایمی که یا به شیوهای دینی، حسرت ابدی یک بهشت را بر جان انسان حک میکند، یا به شیوهای روانکاوانه، یک زهدان بهشتگون را. حسرتی که سراسر زندگی را بدل میکند به جستجوی آن جهان ازدسترفته طلایی، بهشتگون و سعادتبار، یا مثلاً در حوزه سیاست یک ناسیونالیسم معطوف به گذشتهای طلایی را و نیز بنیادگراییای ارتجاعی را. فیلسوف پساتراژیک است که چنین آپاراتوسی، که بر اساس دو مفهوم بهشت و ازدسترفتگی
(هبوط) کار میکند، را واکاوی و واسازی کرده، و از این طریق از کار میاندازدش؛ حالا گذشته دیگر صرفاً حافظه نیست و میتواند حالتهای دیگری را هم آشکار سازد.
مدرنبودگی صرفاً آن چیزی نیست که در جهان معاصر محقق شده باشد، بل یک وضعیت و یک ژست است در مواجهه با رخدادها؛ مدرنبودگی، پذیرش رخدادهاست (رها از ایدههای عذابآوری چون گناه، بیماری و حرمان)؛ چنین پذیرش و چنین مدرنبودگیای، مانع آن میشود که سوژه، تصویر یا زبان دیروز را بر رخداد کنونی تحمیل کرده، آن را دچار اعوجاج کند، و نیز مانع آن احساس ویرانگر حسرت و حرمان میشود.
حال اینکه رخداد یا پدیده نو، چه تاثیری در بدنهای ما پدید میآورد، آیا او را به سمت حیات و شادی و گشودگی میراند، یا به سمت مرگ و اندوه و فروبستگی، امری است که باز به شیوهای مدرن و درونبود و بایستی در مواجهه با خود رخداد بررسیده شود، و نه در مقایسه/شباهتسازی میان رخداد و حافظه/گذشته. فیلسوف منتقد وضعیت کاپیتالیستی، نگران ازدسترفتن فئودالیسم نیست؛ بل میخواهد زندگی اسیرشده در دامهای کاپیتالیسم را، بالقوگی هایش را، آزاد سازد. وگرنه ما محصول روایتی مستمر از ازدستدادگیها خواهیم بود؛ و باز در چنین حالتی، که روایت تماماً بر اساس ازدسترفتگیها و فقدانها پیش میرود، سخنگفتن از ازدسترفتگی بیهوده است.
اینکه فیلسوف پساتراژیک از ماشینشدن یا حیوانشدن حرف میزند، گویی دوگانگی سلسلهمراتبی میان انسان و ماشین (و نیز تمامی دوگانگیهای دیگری که در قالب انسان- غیرانسان صورتبندی میشود) را از کار میاندازد؛ انسان چگونه میتواند حیوان را بشناسد، غیر از آنکه به حیوان بدل شده باشد؟ و انسان چگونه میتواند دیگری را بشناسد، مگر آنکه به آن چیز/هستنده بدل شده باشد؟ شاید تاویل آن حکایت عارفانه شرقی نیز حاوی چنین پیامی باشد؛ پروانههایی سراغ شمع میروند تا از آن خبری و دانشی بیاورند، تا آن را بشناسند. هریک با خبری بازمیگردند؛ یکی از گرمیاش میگوید، دیگری از نورش و دیگری از رقص شعلهاش. اما یکی هست که میرود و بازنمیگردد؛ او به درون شمع درمیغلتد، آتش میشود و بدینترتیب با آتششدناش، آتش را درمییابد. چنین سوژهای، یک سوژه شناسا نیست که بخواهد ابژهها را به قلمرو دانش بیاورد، بلکه او خود را در معرض هستی، رخدادها و شدنهایش قرار داده است؛ خودی که به نا-خود بدل میشود. و از این طریق، هم از احساس زجر ناشی از اضطراب/ترس مواجهه با دیگری بیرونگذاشتهشده خلاص میشود (و حتی این اضطراب و ترس را در آغوش میگیرد) و هم از
فرافکنی دانش خودمحور پیشین بر دیگریت و دیگری. تنها چنین فلسفهای و چنین فیلسوفی است که مسخشدن را از چنبره پارادایم انسانسانانگارانه حسرتباور بیرون میکشد و آن را در مقام رخداد/شدن میپذیرد. در داستان مسخشدگی یک انسان به حشره، انسان از دست نرفته است؛ انسان به چیز دیگری بدل شده است. چرا که انسان همانا موجودی است توانا به بدلشدن به چیزی دیگر (فراانسان، فروانسان، ناانسان،...) و همیشه به چیزی دیگر بدل شده است و میشود.
آنچه اغلب در اندیشیدن پیرامون ماشینها - و ماشین - مورد غفلت واقع میشود این مورد تاملانگیز است که ماشین - و ماشینها - چه نسبتی با پارادایم(ها) دارند؛ اینکه ماشین و ماشینها ۱) چه پارادایمی را تغییر دادهاند، ۲) چه پارادایمی را تحقق بخشیدهاند و ۲) چه پارادایمی را ممکن کردهاند. آنچه این مورد را اهمیت میبخشد، نقد و گذر از گفتمان هژمونیکی است که ماشین را صرفاً «ابزار»ی جهت انجام و تسهیل کارها میانگارد. درحالی که ماشین همچون هر مخلوق دیگری در حیات (و نه فقط حیات بشری) بیانکننده فرمی از حیات و نیز آگاهی است؛ درواقع فرمی از حیات-آگاهی. این گفتمان هژمونیک نهفقط میان توده مردمان، که درمیان متخصصان و اندیشمندان حوزههای مربوط به ماشین نیز رایج و مسلط است. درنتیجه چنین گفتمانی، پراگماتیسم، درمقام فهم هستندهها بهعنوان بالقوگی-کنش (یا به بیانی دیگر؛ نیرو-عملکرد)، قدرت خود را از دست داده، به یک ابزارزدگی و فایدهانگاری صِرف میانجامد. چنین گفتمانی بالطبع انسان را هم به ابزاری قلمروبندی و طبقهبندیشده فرومیکاهد (و از اینرو به راحتی تحتکنترل دولتها و آپاراتوسها قرارمیگیرند؛ اربابان و حاکمان مردمان را
همچون ابزارها به کار میگیرند و مردمان ماشینها را؛ کارفرما و کارگر)؛ چرا که توانایی انسان را در حیطه تواناییهای هرچند پیشرفته و شگفت ماشین، محدود و مشروط میسازد؛ گویی این ماشین است که عملکردها و امکانات او را مشخص و مرزبندی میکند؛ و به همین دلیل است که انسان مدرن ماشینزده، وقتی ماشیناش خراب میشود (حالا چه این ماشین یک پیچگوشتی باشد، چه اتومبیل و چه موبایل هوشمند)، خود را ناکارآمد/خراب، بیحوصله و تنها مییابد، و از دریافت این ازکارافتادگی بهعنوان فضایی گشوده برای تامل، بازی و آفرینش بازمیماند. این فهم متقابل میان انسان و ناانسان - دراینجا ماشین - میتواند رها از دوگانگیهایی چون شیفتگی- نگرانی، سودمندی-اضطراب، راه را برای ظهور امر بالقوه - و حیاتی به واقع عقلانیتر - بگشاید؛ هم بالقوگیهای ماشین و هم بالقوگیهای خود انسان. ضروری است که بالقوگی را نه فقط در مقام توان عملکردن و پیشرفتن، که همچنین درمقام توان عملنکردن، پیشنرفتن، توقف و ازکارانداختن نیز فهم کنیم. صرفاً ابزارانگاری پارادایمی است که هم تصویر ماشین را مغشوش و تحریف میکند، و هم تصویر انسان را؛ و نهایتاً تصویر حیات را. از همینروست
که پرسش «ماشین چیست؟» پرسشی است فلسفی و نه علمی، که فیلسوفان را دائماً به خود مشغول داشته است؛ چراکه ماشین بیش از آنکه یک ابژه یا یک وسیله برای انجام کاری مشخص باشد، یک مفهوم، یک ایده و البته - چنانکه گفته شد - یک پارادایم است؛ تصویری از اندیشه. و ازخلال چنین فهمی است که فیلسوف راههای بهتر یا ضروریتر مواجهه با ماشین را در اختیار میگذارد، و نیز باز از خلال چنین پرسشی و چنین فهمی است که یک مخترع یا دانشمند ماشینهای نو ابداع میکند؛ ماشین نو بیشک ماشینی است که در نتیجه فهم امکان ارائه تعریفی نو از «ماشینبودگی» و البته «انسانبودگی» به دست آمده است.
یعنی ماشینها، در واقع و اساساً، تصویرهایی را به ما ارائه میدهند که ما، هم خودآگاه و هم ناخودآگاه و نیز ناآگاه، از خودمان و جهانمان داریم؛ بدینترتیب آنها هم از سویی امور بالفعل را برای ما بازنمایی میکنند، و هم امور بالقوهای را بهطرزی اساساً دانشگریزانه، در ماشینها نفوذه کردهاند. یک ماشین یک بدن است، و همچون بدنهای دیگر جهانی یکپارچه از نیروها، آگاهیها و حیاتورزیها، که اندامها و قطعههای چندگانه دارد. در ماشین و از خلال ماشین است که ما هم به شناخت خود قادر میشویم و هم به تغییر خود. حال این ماشین میتواند ماشینهای درونبودتر و همگانیتری چون بدن و زبان باشند، و یا ماشینهای برساخته بیرونیترِ کنونی. و اصلاً خود ماشینهایی چون بدن یا زبان نیز، ماشینهاییاند بیرون از ما، بیرون از اراده، تفکر و دانشهای ما (آیا وقتی حرف میزنیم یا مینویسیم، ماییم که داریم زبان را به کارمیگیریم؟ آیا وقتی بدن، سازوکار خویش را در تمامی ساعات روز و شب پی میگیرد، ماییم که آن را اداره و راهبری میکنیم؟). از همینروست که فیلسوف میگوید باید در زبان و از خلال زبان، به خود زبان گوش سپرد، و در بدن به داستانهای
چندگانهاش، تپشها و نیروهای رخدادیاش. آنها هم به همان اندازه ماشینهای تکنولوژیک کنونی، بیرون از ما کار میکنند. و این «بیرون» شاید همان مفهوم قوه حیات باشد در بیان فلسفی و نیز کهناش (که نه فقط انسان را، که تمامی هستی را در مینوردد)، یا همان مفهوم خدا در بیان الاهیاتیاش. حیات/خدایی که از خلال ما - و بدنهای دیگر - رخ میدهد، منکشف میشود و به روند آفرینشگرانه خویش ادامه میدهد.
و البته ابزارانگاری یا ابزاریسازی که متفکران انتقادی - مثلا مارکسیستها یا فمنیستها - بهعنوان مفهومی برای نقد شیوههای ابژهشدگی انسان در جهان سیاستِ دولتیشده و کاپیتالیستی بهکار میبرند، از دریافتن یا بهکارانداختن نیروی گشاینده و آفرینشگرانه آن غافل است؛ ابزارشدگی یا ابژهشدگی را باید در نسبت با آن نیرویی فهمید که قطب دیگر فرایند ابزار/ابژهشدگی است؛ آیا آن نیرو، نیرویی فاشیستی و سرکوبگر است، یا نیرویی قلمروزدا و گشاینده؟ اگر متفکران خشمگین فمنیست به ابزار/ابژهشدگی زن حمله میکنند، یا اگر انسان در دستان یک ارباب یا ماشین، بدل به یک ابزار/ابژه میشود، بایستی این مساله را در پرتو نسبت میان آپاراتوس ابژهساز و بدن ابژهشده فهم کرد؛ چراکه این امکان وجود دارد که یک بدن/سوژه در نسبت با یک آپاراتوس، اتفاقاً، به بدن/سوژهای بدل شود که مدام دگردیس میشود و از قلمروها میگریزد. شاید فیگور عارف، مثلاً تجلییافته در بدن/سوژهای چون حلاج، بتواند نمونهای برای این نوع ابزار/ابژهشدگی قلمروزدا و پروازگر باشد. اینجا نیز سنخی از ابزار/ابژهشدگی را شاهدیم، اما ابزار/ابژهشدگیای که مدام از خود میگریزد و در مسیر
مرگهای اشتدادی قرار میگیرد. و مگر نه اینکه ما، همچون تمامی مخلوقات هستی، ابژهها و ابزارهایی هستیم در دست قوه حیات؛ قوه حیات است که بر ما مسلط است و ما را به اینسو و آنسو میراند. اگر سوژگانیتی هست، سوژگانیت خارجی حیات است.
کجفهمی یا مغالطه دیگر در اندیشیدن پیرامون ماشین ناشی از نگرش انسانانگارانه است؛ انسان فعلی (که البته بیشتر انسان مدرن غربی یا غربیگون مدنظر است با خودپرستي افراطیاش) و خردهپارادایم انسانانگاریاش، وقتی به سراغ هر هستنده غیرانسانی و نه فقط ماشین، که مثلا حیوان و جماد هم میرود، آن را به تصویر خودش و به زبان خودش ترجمه میکند؛ ترجمهای که تصویر انسان را درمقام متن مرجع، مبنایی برای قضاوت متنی غیراصلی چون ماشین قرار میدهد و درنتیجه ماشین را در مقام پدیدهای تهی از احساس، خودآگاهی و خلاقیت، تحقیر میکند. هر پدیدهای بایستی مشابه انسان باشد؛ مفهوم بنیادین و به استخوان رسوخکرده «بازنمایی» در اینجا هم مانعی برای حرکت فکر است. منطق شباهت/مقایسه است که ماشین را تحقیر میکند، همانطور که یک سفید، سیاه را. نیز درنتیجه چنین خردهپارادایمی است که - مثلاً - انسان خود را اسیر و برده ماشین میانگارد و نگران این است که مبادا آزادی یا اخلاقیات یا انسانیتاش را در مواجهه با این موجودات انسانسان از دست بدهد، و یا حتی اینکه روزی به دست ماشینهای انسانسان نابود شود؛ در حالی که مساله بر سر چیز دیگری است، چیزی که
اساساً با طرح چنین پرسشها، هشدارها و نگرانیهایی متنافر است؛ این دو حوزه، یعنی جهان انسان و جهان ماشین، اخلاقیات انسان و اخلاقیات ماشین، اصلاً امکان ملاقات یکدیگر را ندارند (و اگر نگرانیای هست، نگرانی انسانی است که بنیادش بر خشونت و قربانیگری نهاده شده است). انسانانگاری راه را بر تجربهگرایی میبندد و در قلمرو اشکالِ دادهشده یا بالفعل زندانی میماند؛ از همینرو هر امر نویی را - و نه فقط ماشین را، که هر رخداد از پیش ناشناخته را - یا به حوزه «شر» واگذار میکند یا در زیر فرش پنهان نگاهش میدارد تا به زندگی راستکیشانهاش ادامه دهد. قضاوتهایی اینچنین درباره ماشینها (آیا ماشینها هستندههایی قضاوتپذیرند؟ و این پرسشی است که درباره گیاهان و حیوانات، و نیز کودکان، میتوان طرح کرد)، از همان کلانپارادایمی ناشی میشود که انسانانگاری یکی از قطعاتش است؛ کلانپارادایمی که : ۱) متعصبانه انسان را موجودی تعریفشده و متعین با گفتمانهای دینخویانه میانگارد، ۲) مضطربانه جان انسان را به روی هر امر خارجی یا دیگر فرو میبندد، ۳) با خشونتباوریای اخلاقیاتگرایانه، انسان را گرگ انسان میانگارد. احساسهایی چون
عصبانیت، اضطراب و خشونت نشانههایی هستند که به واسطه آنها میتوان چنین کلانپارادایمی را، که بخشی بزرگی از زمین و تاریخ را دربرگرفته است، نشانهشناسی کرد. پس چنین انسانی، تصویرهای سهگانه فوق (متعینبودگی، فروبستگی، خشونتبنیادی) را بر چهره نامعنادار ماده درمیافکند؛ هم - اغلب - وقتی که آن را ابداع میکند، و هم وقتی از آن درمقام ابزار استفاده میکند (و به مصرف میرساند). و نیز میتوان گفت که خود آموزه قضاوت و داوری نیز یکی از قطعات چنین کلانپارادایمی است؛ آموزهای که تفکر معاصر اغلب در نقد و ازکارانداختناش هوشیار بوده است؛ نه اخلاقیات (morality) که اخلاق (ethics). بر همین اساس است که برخی از متفکران، دانشمندان و داستاننویسان حوزه ماشین، بر ماهیت اخلاقی ماشین تاکیده کردهاند؛ مخلوقی رها از دوگانگی خیر و شر، که در عینحال، در رابطهای دیالکتیکگون، برسازنده انسان اخلاقی نیز هست. خاصه اگر انسان اخلاقی را انسانی بینگاریم که میتواند به بیهویتی، بینامبودگی و بیکارگیاش آری بگوید (شاید آن بیکارگیای که درنتیجه سپردن کارها به ماشین محقق شدهاست) و از زیر بار هر نوع وظیفه یا تکلیفی رها شده باشد؛ همچون شتری
که به کودک بدل میشود.
یکی از بنیادیترین معضلات و مغالطاتی که انسانانگاری پدید میآورد، شناخت و قضاوت پدیده نو بر اساس کلیشهای پیشینی است؛ تمامی احساسها و قضاوتهایی که سخنش رفت، ناشی از آن کلانتصویر هژمونیکی است که انسان فعلی از خویش دارد و آن را بر چهره نامعنادار ماشین نیز فرامیافکند. و بدینترتیب هر دیگری و دیگریشدگیای را نیز بر پایه چنان تصویر/کلیشهای درمییابد (و درنمییابد). زیاده انسانانگاری در مواجهه با نسبت میان پارامتر چهارگانه حیات انسانی - یعنی انسان، امربرساخته، محیط و پارادایم - کور است. اگر هر آن عملی که انسان انجام میدهد و بدینوسیله ۱) تغییری در ماده به وجود میآورد، در عین حال ۲) تغییر خود او و ۳)تغییر محیط او و نیز ۴) تغییر پارادایم نیز هست، پس انسان امروز، چگونه میتواند درباره انسان فردا سخن بگوید؟ (و نیز انسان امروز، چگونه میتواند درباره انسان دیروز سخن بگوید؟).
مگر آنکه هنوز تغییری بنیادین در انسان رخ نداده باشد و انسان، همان انسان کلانپارادایم ذکرشده، با همان عناصر و احساس سهگانه، باشد و باقی مانده باشد. پس تغییر راستین در ماشینها، اتفاقی است همبود با تغییر در سه پارامتر دیگر. از اینرو انسان امروز با نظام دانش و نظام احساس فعلیاش، ناتوان از فهم انسان دیروز یا فرداست؛ دیروز و فردا امتدادی پیوستاری از امروز نیستند، بلکه گسستهاییاند از روند فعلی امور؛ خطوط پرواز. چگونه میتوان نگران فردا و آینده انسان، نگران آینده ماشینها بود وقتی فردا - اگر واقعاً آینده/فردا باشد - ما دیگر آن چیزی نیستیم که امروز هستیم؟ مساله بر اساس گزینش اخلاقیاتگرایانه میان قضاوتکردن یا نکردن نیست، مساله بر سر این هم نیست که نباید نگران فردا باشیم و خوشباشانه از اکنون لذت ببریم در حالی که تنش برطرفنشده میان من و ماشین، من و حیوان، من و دیگریت، من و آینده جانم را میجَود؛ بلکه مساله این است که فردا، انسان فردا (و ماشین فردا، و نیز نسبت فردایی میان انسان و غیرانسان/ماشین) مختصات دیگری است که دیگر با گفتمانها، معیارها و احساسهای فعلی ما عمل نمیکند.
نگرانی دیگر باز در همان کلانپارادایم از مفهوم «ازدستدادگی» یا فقدان ناشی میشود؛ پدیده نو - در اینجا ماشین - و جهانی که به وجود میآورد، درنتیجه این مفهوم سوگبارانه، موجب احساس حرمان و حسرت میشود. گفته میشود: ما انسان پیشین را، وضعیت پیشین را، که وضعیتی بهتر بود را، از دست دادیم. اما این مفهوم ازدستدادگی یک واقعیت نیست که حالا توسط ما شناسایی شده باشد؛ بلکه در روندی معکوس، چنان کلانپارادایمی در پسزمینهای سوگباورانه است که ابژهای چون از دسترفتگی و فقدان را برمیسازد. به گفته فیلسوف پساتراژیک؛ این فقدان نیست که میل را برمیسازد، میل است که برای امتداد یا شدتیافتناش، مفهوم «فقدان» را ابداع میکند. کلانپارادایمی که یا به شیوهای دینی، حسرت ابدی یک بهشت را بر جان انسان حک میکند، یا به شیوهای روانکاوانه، یک زهدان بهشتگون را. حسرتی که سراسر زندگی را بدل میکند به جستجوی آن جهان ازدسترفته طلایی، بهشتگون و سعادتبار، یا مثلاً در حوزه سیاست یک ناسیونالیسم معطوف به گذشتهای طلایی را و نیز بنیادگراییای ارتجاعی را. فیلسوف پساتراژیک است که چنین آپاراتوسی، که بر اساس دو مفهوم بهشت و ازدسترفتگی
(هبوط) کار میکند، را واکاوی و واسازی کرده، و از این طریق از کار میاندازدش؛ حالا گذشته دیگر صرفاً حافظه نیست و میتواند حالتهای دیگری را هم آشکار سازد.
مدرنبودگی صرفاً آن چیزی نیست که در جهان معاصر محقق شده باشد، بل یک وضعیت و یک ژست است در مواجهه با رخدادها؛ مدرنبودگی، پذیرش رخدادهاست (رها از ایدههای عذابآوری چون گناه، بیماری و حرمان)؛ چنین پذیرش و چنین مدرنبودگیای، مانع آن میشود که سوژه، تصویر یا زبان دیروز را بر رخداد کنونی تحمیل کرده، آن را دچار اعوجاج کند، و نیز مانع آن احساس ویرانگر حسرت و حرمان میشود.
حال اینکه رخداد یا پدیده نو، چه تاثیری در بدنهای ما پدید میآورد، آیا او را به سمت حیات و شادی و گشودگی میراند، یا به سمت مرگ و اندوه و فروبستگی، امری است که باز به شیوهای مدرن و درونبود و بایستی در مواجهه با خود رخداد بررسیده شود، و نه در مقایسه/شباهتسازی میان رخداد و حافظه/گذشته. فیلسوف منتقد وضعیت کاپیتالیستی، نگران ازدسترفتن فئودالیسم نیست؛ بل میخواهد زندگی اسیرشده در دامهای کاپیتالیسم را، بالقوگی هایش را، آزاد سازد. وگرنه ما محصول روایتی مستمر از ازدستدادگیها خواهیم بود؛ و باز در چنین حالتی، که روایت تماماً بر اساس ازدسترفتگیها و فقدانها پیش میرود، سخنگفتن از ازدسترفتگی بیهوده است.
اینکه فیلسوف پساتراژیک از ماشینشدن یا حیوانشدن حرف میزند، گویی دوگانگی سلسلهمراتبی میان انسان و ماشین (و نیز تمامی دوگانگیهای دیگری که در قالب انسان- غیرانسان صورتبندی میشود) را از کار میاندازد؛ انسان چگونه میتواند حیوان را بشناسد، غیر از آنکه به حیوان بدل شده باشد؟ و انسان چگونه میتواند دیگری را بشناسد، مگر آنکه به آن چیز/هستنده بدل شده باشد؟ شاید تاویل آن حکایت عارفانه شرقی نیز حاوی چنین پیامی باشد؛ پروانههایی سراغ شمع میروند تا از آن خبری و دانشی بیاورند، تا آن را بشناسند. هریک با خبری بازمیگردند؛ یکی از گرمیاش میگوید، دیگری از نورش و دیگری از رقص شعلهاش. اما یکی هست که میرود و بازنمیگردد؛ او به درون شمع درمیغلتد، آتش میشود و بدینترتیب با آتششدناش، آتش را درمییابد. چنین سوژهای، یک سوژه شناسا نیست که بخواهد ابژهها را به قلمرو دانش بیاورد، بلکه او خود را در معرض هستی، رخدادها و شدنهایش قرار داده است؛ خودی که به نا-خود بدل میشود. و از این طریق، هم از احساس زجر ناشی از اضطراب/ترس مواجهه با دیگری بیرونگذاشتهشده خلاص میشود (و حتی این اضطراب و ترس را در آغوش میگیرد) و هم از
فرافکنی دانش خودمحور پیشین بر دیگریت و دیگری. تنها چنین فلسفهای و چنین فیلسوفی است که مسخشدن را از چنبره پارادایم انسانسانانگارانه حسرتباور بیرون میکشد و آن را در مقام رخداد/شدن میپذیرد. در داستان مسخشدگی یک انسان به حشره، انسان از دست نرفته است؛ انسان به چیز دیگری بدل شده است. چرا که انسان همانا موجودی است توانا به بدلشدن به چیزی دیگر (فراانسان، فروانسان، ناانسان،...) و همیشه به چیزی دیگر بدل شده است و میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.