|

شرایط تداوم اعتدال‌خواهی و هژمونیک‌شدن آن

علي ربيعي. عضو مركز تحقيقات استراتژيك

در جامعه ایران و حتی در بین جریان‌ها و نخبگان سیاسی، گاه تمایلی به نسبت‌دادن ارزش ذاتی به واژه‌ها مشاهده می‌شود منظور آن است که خوبی‌هایی را در واژگان سیاسی متصور می‌شوند و فکر می‌کنند مردم همواره در این خوبی‌ها نظر می‌کنند و پای آن می‌ایستند. اما واقعیت این است که واژه‌ها برای مردم ارزش عملی دارند. به میزانی که واژه‌ها و گفتمان‌های متناظر با آنها در حل مسایل کمک کنند، قدرت هژمونیک‌شدن و تداوم در عرصه سیاسی دارند. سود و هزینه ایستادن به پای یک آرمان و واژه‌هایی که بیانگر آن آرمان هستند، در چارچوب نظامی از ارزش‌ها محاسبه می‌شود. سود و زيان اگرچه فراتر از محاسبه‌گری اقتصادی و با لحاظ‌کردن سودها و زیان‌های مادی و غیرمادی، مبنای عمل مردم در قبال واژه‌ها، آرمان‌ها و گفتمان‌هاست. اعتدال‌گرایی نیز در همین چارچوب تحلیل خواهد شد. مردم به شرطی پای گفتمان اعتدال‌گرایی می‌ایستند و از آن حمایت می‌کنند که سودمندی عملی آن به اثبات برسد. این به آن معناست که هر تعریفی از اعتدال، باید به این سوال نیز پاسخ دهد که سودمندی‌های مترتب بر دنبال‌کردن سیاست بر اساس آن تعریف چیست؟ به این ترتیب، اعتدال نه‌فقط عطف به نظام‌های نظری پیشین، بلکه معطوف به نتایجی که مترتب بر سیاستی مبتنی بر اعتدال است، قابل تعریف و قابل تداوم‌یافتن خواهد بود. در صورتی که فایده‌مندی اعتدال بروز کند، مردم و نیروهای سیاسی انگیزه‌های لازم برای حمایت از این گفتمان را خواهند داشت. در چنین شرایطي، بدیهی است که مخالفان گفتمان اعتدال‌طلب، نهایت تلاش خود را برای بی‌اثرکردن اقداماتی که برآمده از اعتدال‌خواهی است، به کار خواهند بست. این تلاش از اقدام برای تحمیل‌کردن تعاریفی از اعتدال که آشکارا با خواست مردم در تضاد است، آغاز شده و از همین‌جاست که یکی از ضرورت‌های برگزاری چنین همایشی نیز آشکار می‌شود. اینچنین همایش‌هایی باید به صورت‌بندی مفهومی از اعتدال که معطوف به‌نتایج سودمند باشد، کمک کنند.اما اگر سودمندبودن را شرط اول تداوم و هژمونیک‌شدن اعتدال تلقی کنیم، دومین شرط مهم تداوم اعتدال‌گرایی، نهادینه‌شدن ساختارهای مولد نتایج سودمند است. ما بیش از هر چیز نیازمند حرکت به سوی ایجاد و نهادینه‌کردن ساختارهایی هستیم که در توفان زمانه و گردش‌های سیاسی از میان نروند. می‌خواهم به این سوال پاسخ دهم که کدامین ساختارهای مولد نتایج سودمند قادرند در برابر تغییرات سیاسی تاب بیاورند؟مشاهده می‌کنیم که گروه‌های فکری با وجود بالاوپایین‌شدن فضای سیاسی و اجتماعی، ‌همواره به‌عنوان عناصر ساختاری عرصه سیاسی، عمل می‌کنند. انتخابات سال 1392 نشان داد گروه‌های فکری به‌شدت بر نتیجه انتخابات تاثیر گذاشتند. بسیج آرا و بازیگری در عرصه انتخابات، محصول تشکیلاتی بود که افرادش حضور داشتند هرچند به صورت رسمی دیده نمی‌شدند. اما چرا موجودیتی که دیده نمی‌شود قادر است چنین تاثیری بر فضای سیاسی و اجتماعی باقی بگذارد. بخشی از پاسخ در این واقعیت نهفته است که تشکیلات و ساختار به رسمیت شناخته‌نشده، پشتوانه و نیروی اجتماعی بزرگی را نمایندگی می‌کند. تغییرات ایجادشده در ایران در سه‌دهه گذشته، این نیروی اجتماعی را برای این تشکیلات هرچند غیررسمی خلق کرده است.از این بحث مختصر می‌خواهم نتیجه بگیرم که آن عناصر ساختاری قدرت دوام‌آوردن و تاثیرگذاری دارند که برآیند و نمایندگی‌کننده نیروهای اجتماعی باشند. بنابراین هژمونیک‌شدن گفتمان اعتدال‌گرایی و تبدیل‌شدن آن به عنصری ساختاری که مداوم باشد، نیازمند پیوندیافتن آن با نیروهای اجتماعی است. گفتمان اعتدال‌گرایی باید تداوم خود را در نمایندگی‌کردن نیروهای اجتماعی موثر جامعه ایران بیابد.بر این اساس، تمهیدکردن فهم جامعه‌شناختی دقیق از نیروهایی که پشتوانه این گفتمان به‌حساب می‌آیند، اهمیت راهبردی دارد. هرگونه صورت‌بندی معنای اعتدال نیز باید به‌گونه‌ای صورت گیرد که خواست این نیروهای اجتماعی در آن بازتاب یابد.به این ترتیب، می‌توان گفت تعریف‌کردن اعتدال، به همان اندازه که کنشی معرفتی است، کنشی سیاسی- اجتماعی نیز هست. هرگونه تعریفی از اعتدال، تاثیری بر نیروهای اجتماعی خواهد داشت و در توزیع آینده قدرت موثر خواهد بود. شرایط تداوم و هژمونیک‌شدن گفتمان اعتدال، به توازن برقرارکردن میان تعریف بر مبنای معرفت‌شناختی و مبنای سیاسی و جامعه‌شناختی این مفهوم بستگی دارد.
بخش كوتاهي از متن ارايه شده
در همايش تبيين مفهوم اعتدال
در جامعه ایران و حتی در بین جریان‌ها و نخبگان سیاسی، گاه تمایلی به نسبت‌دادن ارزش ذاتی به واژه‌ها مشاهده می‌شود منظور آن است که خوبی‌هایی را در واژگان سیاسی متصور می‌شوند و فکر می‌کنند مردم همواره در این خوبی‌ها نظر می‌کنند و پای آن می‌ایستند. اما واقعیت این است که واژه‌ها برای مردم ارزش عملی دارند. به میزانی که واژه‌ها و گفتمان‌های متناظر با آنها در حل مسایل کمک کنند، قدرت هژمونیک‌شدن و تداوم در عرصه سیاسی دارند. سود و هزینه ایستادن به پای یک آرمان و واژه‌هایی که بیانگر آن آرمان هستند، در چارچوب نظامی از ارزش‌ها محاسبه می‌شود. سود و زيان اگرچه فراتر از محاسبه‌گری اقتصادی و با لحاظ‌کردن سودها و زیان‌های مادی و غیرمادی، مبنای عمل مردم در قبال واژه‌ها، آرمان‌ها و گفتمان‌هاست. اعتدال‌گرایی نیز در همین چارچوب تحلیل خواهد شد. مردم به شرطی پای گفتمان اعتدال‌گرایی می‌ایستند و از آن حمایت می‌کنند که سودمندی عملی آن به اثبات برسد. این به آن معناست که هر تعریفی از اعتدال، باید به این سوال نیز پاسخ دهد که سودمندی‌های مترتب بر دنبال‌کردن سیاست بر اساس آن تعریف چیست؟ به این ترتیب، اعتدال نه‌فقط عطف به نظام‌های نظری پیشین، بلکه معطوف به نتایجی که مترتب بر سیاستی مبتنی بر اعتدال است، قابل تعریف و قابل تداوم‌یافتن خواهد بود. در صورتی که فایده‌مندی اعتدال بروز کند، مردم و نیروهای سیاسی انگیزه‌های لازم برای حمایت از این گفتمان را خواهند داشت. در چنین شرایطي، بدیهی است که مخالفان گفتمان اعتدال‌طلب، نهایت تلاش خود را برای بی‌اثرکردن اقداماتی که برآمده از اعتدال‌خواهی است، به کار خواهند بست. این تلاش از اقدام برای تحمیل‌کردن تعاریفی از اعتدال که آشکارا با خواست مردم در تضاد است، آغاز شده و از همین‌جاست که یکی از ضرورت‌های برگزاری چنین همایشی نیز آشکار می‌شود. اینچنین همایش‌هایی باید به صورت‌بندی مفهومی از اعتدال که معطوف به‌نتایج سودمند باشد، کمک کنند.اما اگر سودمندبودن را شرط اول تداوم و هژمونیک‌شدن اعتدال تلقی کنیم، دومین شرط مهم تداوم اعتدال‌گرایی، نهادینه‌شدن ساختارهای مولد نتایج سودمند است. ما بیش از هر چیز نیازمند حرکت به سوی ایجاد و نهادینه‌کردن ساختارهایی هستیم که در توفان زمانه و گردش‌های سیاسی از میان نروند. می‌خواهم به این سوال پاسخ دهم که کدامین ساختارهای مولد نتایج سودمند قادرند در برابر تغییرات سیاسی تاب بیاورند؟مشاهده می‌کنیم که گروه‌های فکری با وجود بالاوپایین‌شدن فضای سیاسی و اجتماعی، ‌همواره به‌عنوان عناصر ساختاری عرصه سیاسی، عمل می‌کنند. انتخابات سال 1392 نشان داد گروه‌های فکری به‌شدت بر نتیجه انتخابات تاثیر گذاشتند. بسیج آرا و بازیگری در عرصه انتخابات، محصول تشکیلاتی بود که افرادش حضور داشتند هرچند به صورت رسمی دیده نمی‌شدند. اما چرا موجودیتی که دیده نمی‌شود قادر است چنین تاثیری بر فضای سیاسی و اجتماعی باقی بگذارد. بخشی از پاسخ در این واقعیت نهفته است که تشکیلات و ساختار به رسمیت شناخته‌نشده، پشتوانه و نیروی اجتماعی بزرگی را نمایندگی می‌کند. تغییرات ایجادشده در ایران در سه‌دهه گذشته، این نیروی اجتماعی را برای این تشکیلات هرچند غیررسمی خلق کرده است.از این بحث مختصر می‌خواهم نتیجه بگیرم که آن عناصر ساختاری قدرت دوام‌آوردن و تاثیرگذاری دارند که برآیند و نمایندگی‌کننده نیروهای اجتماعی باشند. بنابراین هژمونیک‌شدن گفتمان اعتدال‌گرایی و تبدیل‌شدن آن به عنصری ساختاری که مداوم باشد، نیازمند پیوندیافتن آن با نیروهای اجتماعی است. گفتمان اعتدال‌گرایی باید تداوم خود را در نمایندگی‌کردن نیروهای اجتماعی موثر جامعه ایران بیابد.بر این اساس، تمهیدکردن فهم جامعه‌شناختی دقیق از نیروهایی که پشتوانه این گفتمان به‌حساب می‌آیند، اهمیت راهبردی دارد. هرگونه صورت‌بندی معنای اعتدال نیز باید به‌گونه‌ای صورت گیرد که خواست این نیروهای اجتماعی در آن بازتاب یابد.به این ترتیب، می‌توان گفت تعریف‌کردن اعتدال، به همان اندازه که کنشی معرفتی است، کنشی سیاسی- اجتماعی نیز هست. هرگونه تعریفی از اعتدال، تاثیری بر نیروهای اجتماعی خواهد داشت و در توزیع آینده قدرت موثر خواهد بود. شرایط تداوم و هژمونیک‌شدن گفتمان اعتدال، به توازن برقرارکردن میان تعریف بر مبنای معرفت‌شناختی و مبنای سیاسی و جامعه‌شناختی این مفهوم بستگی دارد.
بخش كوتاهي از متن ارايه شده
در همايش تبيين مفهوم اعتدال

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.