|

نقدی بر فیلم «عصبانی نیستم»

ماهی از پاشوره بیرون اُفتاده

علی فرهمند: لحظات نخست، خارق 1 تصورِ ما و عامل تأمل ماست و باقی‌اش خارج از تحمل ماست. در چنددقیقه اول، این تصویر است که حرف می‌زند: تقطیع‌های سریع تدوین و صداهای گوش‌خراش چرخ‌های خیاطی و همهمه آدم‌ها و برش به زوایای متعددی از «نوید»، همان حسی را می‌رساند که بعدتر به‌وضوح می‌بینیم: «نوید» فردی عصبی است. مشکل اما از جایی آغاز خواهد شد که گفتار متن به فیلم افزوده می‌شود و وجه بیانیِ تصویر رفته‌رفته جای خود را به بیانِ الکن «نوید» می‌دهد. می‌گوید عصبی است و در خیال خود «کَله آدم‌ها را از جا درمی‌آورد» و دکترش می‌گوید مدام به خود بگو که «عصبانی نیستم».
عجب ایده جذابی! یعنی شخصیتی را می‌بینیم که عدم عصبانیتش را مدام تلقین می‌کند؛ اما شرایطی که در آن به‌سر می‌برد، او را بیش از تصور دکتر- و شاید تصور ما- عصبانی می‌کند. ممکن است سؤال کنید چه چیزی او را به این روز انداخته؟ باید گفت که بهتر بود این سؤال را از ساکنان وزارت ارشاد می‌پرسیدید که عامل ضعف شخصیت را سانسور کرده‌اند. «نوید» دانشجوی ستاره‌داری است که در دوران تظاهراتِ «مهِ شصت‌وهشت» (یا شاید در بحبوحه مک‌کارتیسم... درست در خاطرم نیست) ستاره‌دار می‌شود و از کار، بی‌کار؛ اما به‌هر‌حال اگر از عامل ضعف شخصیت صرف‌نظر کرده و به چند جمله بسنده کنیم، 15 دقیقه نخست، قابل دفاع است و نیز آن ایده سینمایی که خیال‌های «نوید» و تمایلات ناشی از عصبیت او را می‌بینیم؛ مثل کتک‌زدن آدم‌ها و هم‌پوشانی خیال و واقعیت- از طریق تدوین دقیق فیلم- به ‌خودی‌خود جای تحسین دارد؛ اما دقیقا پس از این دقیقه‌هاست که مشکلات از راه می‌رسند. درواقع «نوید» اگر یک ستاره می‌داشت و رخدادهای داستانی حول همین تک‌ستاره می‌گردید و عصبیت روزافزونِ شخصیت معلول شرایط اجتماعی و سیاسیِ جامعه‌اش بود، «عصبانی نیستم» می‌توانست خاطره تماشای خسته‌کننده «بغض» و «لانتوری» را در هم شکند؛ ولی فیلم‌نامه‌نویس/ کارگردان به ایده نخست - و قابل‌توجهش- بسنده نکرده و یک «ستاره» دیگر را نیز به قصه می‌افزاید - شاید به قصد پرستاره‌شدن آسمانِ تیره‌و‌تار فیلم- درحالی‌که با پیدا‌شدن سر‌و‌کله ستاره دوم، «عصبانی نیستم» مسیر قهقرا را برگزیده و در کنار فجایع دیگر فیلم‌سازش و البته در رده ضعیف‌ترین فیلمفارسی‌های آلترناتیوِ پس از انقلاب قرار می‌گیرد.
«ستاره» ، با بازی خوب بازیگرِ آن روزها و کلیشه این روزها، در فیلم، نقش همان دختران مشهور فیلمفارسی را‌ ایفا می‌کند که نامزدی عاشق اما بی‌پول دارند و پدری که کاسب است و برای دخترش شوهری پولدار را در نظر دارد؛ ملودرامی باسمه‌ای و میان‌مایه که معمولا با اندوهِ غیردراماتیک همراه است و صحنه‌هایی که زورکی از مردم اشک می‌گیرد و گداییِ ترحم می‌کند. در «عصبانی نیستم» هم کم نیست چنین صحنه‌هایی. مثال: صحنه‌ای که عاشق و معشوق در سینما فیلم می‌بینند و عاشق، با بیان چند جمله عریان و غیرنمایشی، دل مخاطبش را به دست می‌آورد. حال‌وهوای فیلمفارسی اما به مثلث عشقیِ «مرادبرقی» (نوید)، «محبوبه» (ستاره) و «کاظم‌خُله» (شهرام) خلاصه نمی‌شود. «عصبانی نیستم» شدیدا تحت‌تأثیر فیلمفارسی -تنگنا- است. درواقع همان‌گونه‌ای که «علی خوش‌دست» برای رفع مشکلاتش نزد دوستان دورونزدیک می‌رفت و هربار سرخورده‌تر از قبل می‌شد و از طرفی معشوقه‌اش با گذر زمان بیشتر تحت فشار قرار می‌گرفت، «عصبانی نیستم» هم طبق همان الگو پیش می‌رود و حتی مانند آن فیلم، فضای بین صحنه‌های زد‌و‌خورد را موسیقیِ جان‌سوزی پر کرده با این تفاوت که در آن فیلمفارسی، «فریدون فروغی» می‌خواند و اینجا «وحید تارانتینو»! اوج فیلم هم صحنه بی‌منطق کتک‌خوردن «نوید» است صرفا جهت یادآوریِ «بیرون‌افتادن ماهی از پاشوره» و در راستای ساخت شبهِ ضد‌قهرمانِ (بخوانید لاتِ امروزی) یک فیلمفارسیِ آلترناتیو. حالا وقت آن است که بازگردیم به عقب و با طرح چند سؤال، منطق فیلم‌نامه را بررسی کنیم: چرا مخاطب باید این انتظار را داشته باشد که «نوید» اگر ستاره‌دار نمی‌شد، فردی موفق برای جامعه بود؟ کدام ابتکارعمل را از «نوید» در رشته دانشگاهی‌اش دیده‌ایم به‌جز چند شعار که ارتباطی با رشته‌اش ندارد؟ چرا باید قبول کنیم که «نوید» عاشق «ستاره» است (؟) وقتی او را «حیوون» خطاب می‌کند و مسائل مهم زندگی‌اش را با او در میان نمی‌گذارد؟ این نوعی عشق امروزی است؟ نکند «مِه شصت‌و‌هشت» مفهوم عشق را هم از بین برده است؟ - بعید است، چون فرانسوی‌ها هنوز عاشق می‌شوند! چرا «نوید» راهی دفتر کار سابقش می‌شود؟ او که می‌داند تا کتک نخورد پولی در کار نیست! نکند با آن حقوق اندک قصد خرید خانه و ماشین دارد؟ از این دست سؤالات بی‌جواب که معلول بی‌منطقیِ فیلم‌نامه بوده بسیار است و مشخص که قصد فیلم‌ساز، ساخت یک ملودرام سطحی بوده و برای گذر از کوچه اپوزیسیون، درنگی هم به اعتراضات سال 88 داشته است.
و یک نکته دیگر: وقتی سانسور یکی از اصلی‌ترین نقاط فیلم‌نامه را دست‌مایه حذف قرار داده، بهتر آن بود که طرح «نوید» درباره مهاجرت از ایران و پاسخ «ستاره» که «کجا بریم؟ خونه‌مون - مملکتمون- اینجاست» به‌کلی حذف می‌شد که اکنون - و با سانسور صحنه‌های اعتراض- این صحنه به یک شعار بدمزه می‌ماند و فیلم را نان‌به‌نرخ‌روزخور جلوه داده است. با تمام این حرف‌ها فیلم «عصبانی نیستم» - که پیش‌تر نسخه بدون‌سانسورش را در جشنواره فجر دیده بودم- اصلا فیلم خوبی نیست و باز هم ارشادیون بیخود و بی‌جهت دست به توقیف زده‌اند و هربار پس از رفع توقیف یک فیلم این سؤال در ذهنم شکل می‌گیرد که اصلا افراد توقیف‌چی، فیلم‌ها را می‌بینند؟
پانوشت:
1- پاره‌کننده؛ ازهم‌درنده؛ شکافنده

علی فرهمند: لحظات نخست، خارق 1 تصورِ ما و عامل تأمل ماست و باقی‌اش خارج از تحمل ماست. در چنددقیقه اول، این تصویر است که حرف می‌زند: تقطیع‌های سریع تدوین و صداهای گوش‌خراش چرخ‌های خیاطی و همهمه آدم‌ها و برش به زوایای متعددی از «نوید»، همان حسی را می‌رساند که بعدتر به‌وضوح می‌بینیم: «نوید» فردی عصبی است. مشکل اما از جایی آغاز خواهد شد که گفتار متن به فیلم افزوده می‌شود و وجه بیانیِ تصویر رفته‌رفته جای خود را به بیانِ الکن «نوید» می‌دهد. می‌گوید عصبی است و در خیال خود «کَله آدم‌ها را از جا درمی‌آورد» و دکترش می‌گوید مدام به خود بگو که «عصبانی نیستم».
عجب ایده جذابی! یعنی شخصیتی را می‌بینیم که عدم عصبانیتش را مدام تلقین می‌کند؛ اما شرایطی که در آن به‌سر می‌برد، او را بیش از تصور دکتر- و شاید تصور ما- عصبانی می‌کند. ممکن است سؤال کنید چه چیزی او را به این روز انداخته؟ باید گفت که بهتر بود این سؤال را از ساکنان وزارت ارشاد می‌پرسیدید که عامل ضعف شخصیت را سانسور کرده‌اند. «نوید» دانشجوی ستاره‌داری است که در دوران تظاهراتِ «مهِ شصت‌وهشت» (یا شاید در بحبوحه مک‌کارتیسم... درست در خاطرم نیست) ستاره‌دار می‌شود و از کار، بی‌کار؛ اما به‌هر‌حال اگر از عامل ضعف شخصیت صرف‌نظر کرده و به چند جمله بسنده کنیم، 15 دقیقه نخست، قابل دفاع است و نیز آن ایده سینمایی که خیال‌های «نوید» و تمایلات ناشی از عصبیت او را می‌بینیم؛ مثل کتک‌زدن آدم‌ها و هم‌پوشانی خیال و واقعیت- از طریق تدوین دقیق فیلم- به ‌خودی‌خود جای تحسین دارد؛ اما دقیقا پس از این دقیقه‌هاست که مشکلات از راه می‌رسند. درواقع «نوید» اگر یک ستاره می‌داشت و رخدادهای داستانی حول همین تک‌ستاره می‌گردید و عصبیت روزافزونِ شخصیت معلول شرایط اجتماعی و سیاسیِ جامعه‌اش بود، «عصبانی نیستم» می‌توانست خاطره تماشای خسته‌کننده «بغض» و «لانتوری» را در هم شکند؛ ولی فیلم‌نامه‌نویس/ کارگردان به ایده نخست - و قابل‌توجهش- بسنده نکرده و یک «ستاره» دیگر را نیز به قصه می‌افزاید - شاید به قصد پرستاره‌شدن آسمانِ تیره‌و‌تار فیلم- درحالی‌که با پیدا‌شدن سر‌و‌کله ستاره دوم، «عصبانی نیستم» مسیر قهقرا را برگزیده و در کنار فجایع دیگر فیلم‌سازش و البته در رده ضعیف‌ترین فیلمفارسی‌های آلترناتیوِ پس از انقلاب قرار می‌گیرد.
«ستاره» ، با بازی خوب بازیگرِ آن روزها و کلیشه این روزها، در فیلم، نقش همان دختران مشهور فیلمفارسی را‌ ایفا می‌کند که نامزدی عاشق اما بی‌پول دارند و پدری که کاسب است و برای دخترش شوهری پولدار را در نظر دارد؛ ملودرامی باسمه‌ای و میان‌مایه که معمولا با اندوهِ غیردراماتیک همراه است و صحنه‌هایی که زورکی از مردم اشک می‌گیرد و گداییِ ترحم می‌کند. در «عصبانی نیستم» هم کم نیست چنین صحنه‌هایی. مثال: صحنه‌ای که عاشق و معشوق در سینما فیلم می‌بینند و عاشق، با بیان چند جمله عریان و غیرنمایشی، دل مخاطبش را به دست می‌آورد. حال‌وهوای فیلمفارسی اما به مثلث عشقیِ «مرادبرقی» (نوید)، «محبوبه» (ستاره) و «کاظم‌خُله» (شهرام) خلاصه نمی‌شود. «عصبانی نیستم» شدیدا تحت‌تأثیر فیلمفارسی -تنگنا- است. درواقع همان‌گونه‌ای که «علی خوش‌دست» برای رفع مشکلاتش نزد دوستان دورونزدیک می‌رفت و هربار سرخورده‌تر از قبل می‌شد و از طرفی معشوقه‌اش با گذر زمان بیشتر تحت فشار قرار می‌گرفت، «عصبانی نیستم» هم طبق همان الگو پیش می‌رود و حتی مانند آن فیلم، فضای بین صحنه‌های زد‌و‌خورد را موسیقیِ جان‌سوزی پر کرده با این تفاوت که در آن فیلمفارسی، «فریدون فروغی» می‌خواند و اینجا «وحید تارانتینو»! اوج فیلم هم صحنه بی‌منطق کتک‌خوردن «نوید» است صرفا جهت یادآوریِ «بیرون‌افتادن ماهی از پاشوره» و در راستای ساخت شبهِ ضد‌قهرمانِ (بخوانید لاتِ امروزی) یک فیلمفارسیِ آلترناتیو. حالا وقت آن است که بازگردیم به عقب و با طرح چند سؤال، منطق فیلم‌نامه را بررسی کنیم: چرا مخاطب باید این انتظار را داشته باشد که «نوید» اگر ستاره‌دار نمی‌شد، فردی موفق برای جامعه بود؟ کدام ابتکارعمل را از «نوید» در رشته دانشگاهی‌اش دیده‌ایم به‌جز چند شعار که ارتباطی با رشته‌اش ندارد؟ چرا باید قبول کنیم که «نوید» عاشق «ستاره» است (؟) وقتی او را «حیوون» خطاب می‌کند و مسائل مهم زندگی‌اش را با او در میان نمی‌گذارد؟ این نوعی عشق امروزی است؟ نکند «مِه شصت‌و‌هشت» مفهوم عشق را هم از بین برده است؟ - بعید است، چون فرانسوی‌ها هنوز عاشق می‌شوند! چرا «نوید» راهی دفتر کار سابقش می‌شود؟ او که می‌داند تا کتک نخورد پولی در کار نیست! نکند با آن حقوق اندک قصد خرید خانه و ماشین دارد؟ از این دست سؤالات بی‌جواب که معلول بی‌منطقیِ فیلم‌نامه بوده بسیار است و مشخص که قصد فیلم‌ساز، ساخت یک ملودرام سطحی بوده و برای گذر از کوچه اپوزیسیون، درنگی هم به اعتراضات سال 88 داشته است.
و یک نکته دیگر: وقتی سانسور یکی از اصلی‌ترین نقاط فیلم‌نامه را دست‌مایه حذف قرار داده، بهتر آن بود که طرح «نوید» درباره مهاجرت از ایران و پاسخ «ستاره» که «کجا بریم؟ خونه‌مون - مملکتمون- اینجاست» به‌کلی حذف می‌شد که اکنون - و با سانسور صحنه‌های اعتراض- این صحنه به یک شعار بدمزه می‌ماند و فیلم را نان‌به‌نرخ‌روزخور جلوه داده است. با تمام این حرف‌ها فیلم «عصبانی نیستم» - که پیش‌تر نسخه بدون‌سانسورش را در جشنواره فجر دیده بودم- اصلا فیلم خوبی نیست و باز هم ارشادیون بیخود و بی‌جهت دست به توقیف زده‌اند و هربار پس از رفع توقیف یک فیلم این سؤال در ذهنم شکل می‌گیرد که اصلا افراد توقیف‌چی، فیلم‌ها را می‌بینند؟
پانوشت:
1- پاره‌کننده؛ ازهم‌درنده؛ شکافنده

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.