سینمای وحشت
«شب تاریک روح: جایگاه و ارزشهای گونه وحشت» کتابی است از شهرزاد رحمتی که در نشر چترنگ منتشر شده است. موضوع کتاب چنانکه از عنوانش پیداست ژانر وحشت است. نویسنده در مقدمه کتاب توضیح میدهد یکی از هدفهایش از نگارش آن بهچالشکشیدن نگاه تحقیرآمیزی است که به ژانر وحشت وجود دارد؛ بهچالشکشیدن طرز تلقی نهچندان منصفانه از این ژانر و کماهمیتشمردن آن بهعنوان ژانری نهچندان جدی و نخبهگرا. در آغاز این مقدمه میخوانیم: «به عنوان منتقدی که از سالها پیش از آغاز کار نقدنویسی، در مقام مخاطب صرف نیز طرفدار پروپاقرص ژانر وحشت بوده است، همواره شاهد نگاههای توأم با کملطفی و حتی تحقیر به این ژانر بودهام و بارها شنونده یا خواننده تلاشهای دیگران برای انکار ارزشهای این ژانر به عنوان گونهای کمقدر که حتی شایستگی رویکردی جدی را ندارد». او آنگاه با اشاره به مقالههایی که در ماهنامه فیلم درباره ژانر وحشت مینوشته - مقالههایی که بعضی از آنها بنا به آنچه خود نویسنده در مقدمه اشاره کرده در این کتاب نیز آمده - در ادامه توضیح رویکرد خود در کتاب حاضر مینویسد: «در درجه اول، سعی کردهام به برخی از جلوههای غمانگیز این نگاه
تحقیرآمیز بپردازم که در موارد بسیاری اساسا انگیزههایی متظاهرانه برای نخبهگرا جلوه کردن در پس آنها بوده، و نیز به بعضی از مهمترین ریشهها، عوامل و پسزمینههای آشکار و نهان این دیدگاه. اما در بخش عمده کتاب بیش از هرچیز کوشیدهام تا جایگاه گونه وحشت را به عنوان گونهای جذاب و مهم، ترسیم و تثبیت کنم؛ از جمله با اشاره به ارزشهای متعدد این گونه و بهویژه ارزشهایی که منحصر به این گونهاند یا آنکه دستکم در این گونه به جدیترین و مستمرترین شکل، تبلور یافتهاند».
کتاب «شب تاریک روح: جایگاه و ارزشهای گونه وحشت» از هفت بخش تشکیل شده است. «ژانر مطرود»، «تولد، بالیدن و ماندگاری ژانر وحشت»، «ویژگیها و ارزشهای سینمایی ژانر»، «غریبه در سرزمینی غریب: آشناییزدایی در دنیایی آشناییزدا»، «سینمای وحشت و وارونگی ماهیت و کارکرد رسانه»، «مراتب چندگانه وحشت: از ترس تا فوبیا» و «شب تاریک روح: گونه وحشت به مثابه سایه تمدن بشری» عنوانهای بخشهای هفتگانه این کتاباند. در پایان کتاب نیز پیوستی آمده که در آن نام فیلمها و سریالهایی که در کتاب به آنها اشاره شده همراه با نام اصلی و نام پدیدآورندگانشان درج شده و همچنین بعضی اصطلاحات فنی بهکاررفته در کتاب توضیح داده شده است.
در بخش اول کتاب چنانکه پیشتر اشاره شد با نگاهی انتقادی به رویکردهای تحقیرآمیز به ژانر وحشت پرداخته شده است. همچنین به آن دسته از دیدگاههای مثبت به این ژانر که با سوءتعبیر همراه بودهاند. بخش بعدی درباره پیشینه تاریخی ژانر وحشت، ریشههای کهن آن و همچنین راز ماندگاریاش تا به امروز است. نویسنده در این بخش نهفقط به پیدایش ژانر وحشت در سینما بلکه به ریشههای آن در ادبیات نیز پرداخته است. او مینویسد: «گونه وحشت در مقام گونهای ادبی که خاستگاه سینمای وحشت شد، فرزند خلفی بود که از وصلت جنبش رمانتیسیسم با مختصات و فضای عصر مدرن زاده شد و در آغوش دایهای به نام مدنیت و گشایش فرهنگی و سیاسی پا گرفت».
در بخشهای بعدی کتاب به وجوه دیگر ژانر وحشت و ویژگیها و انواع آن پرداخته شده است. آنچه در ادامه میخوانید قسمتی است از بخش سوم کتاب: «سینمای وحشت در تبدیل کردن موضوعهایی اساسا انتزاعی به موضوعهایی انضمامی یا عرضه کردن آنها در قالبی انضمامی، و در معنا و نظم بخشیدن به حرکت از جزء به جانب کل به عنوان رویکرد و گرایش غالبش به طور گستردهای برخی عناصر، عوامل و تمهیدهای خاص را به عنوان واسطه به کار میگیرد که عملا نقش نوعی کاتالیزور/کاتالیست را ایفا میکنند. تمهیدهایی مثل تمثیل و کنایه و حتی تشبیه و بهخصوص استعاره با مفهومی مشابه آنچه در مقام آرایههایی ادبی از آنها مستفاد میشود از رایجترین و پرکاربردترین این کاتالیزورها هستند. گاهی این فرایند با اتکا به برخی نمادها و نشانهها و رمزگان بصری شکل میگیرد. به بیان دیگر، سینمای وحشت با استفاده از این عوامل، ارتباط مستقیم و بامعنا و ملموسی میان عنصر یا درونمایهای انضمامی با مقوله و مفهومی کلیتر برقرار میکند؛ بهخصوص در جهت تعبیرهای سیاسی و اجتماعی. درعینحال منتقد نیز در مقام تحلیل اثر، با مشخص کردن این عناصر و درونمایههای انضمامی آنگونه که در اثر
تصویر شدهاند و سپس با شکافتن مسیر ارتباطی میان آنها و با تفسیر تمثیلها، استعارهها و ... مقوله یا مقولههای انتزاعی خاصی را که این مسیرهای ارتباطی به آنها ختم میشوند آشکار میکند و پس از آن شاید مصداق داشتن یا نداشتن این ارجاعها و تداعیها را از نگاه خودش ارزیابی کند.
«شب تاریک روح: جایگاه و ارزشهای گونه وحشت» کتابی است از شهرزاد رحمتی که در نشر چترنگ منتشر شده است. موضوع کتاب چنانکه از عنوانش پیداست ژانر وحشت است. نویسنده در مقدمه کتاب توضیح میدهد یکی از هدفهایش از نگارش آن بهچالشکشیدن نگاه تحقیرآمیزی است که به ژانر وحشت وجود دارد؛ بهچالشکشیدن طرز تلقی نهچندان منصفانه از این ژانر و کماهمیتشمردن آن بهعنوان ژانری نهچندان جدی و نخبهگرا. در آغاز این مقدمه میخوانیم: «به عنوان منتقدی که از سالها پیش از آغاز کار نقدنویسی، در مقام مخاطب صرف نیز طرفدار پروپاقرص ژانر وحشت بوده است، همواره شاهد نگاههای توأم با کملطفی و حتی تحقیر به این ژانر بودهام و بارها شنونده یا خواننده تلاشهای دیگران برای انکار ارزشهای این ژانر به عنوان گونهای کمقدر که حتی شایستگی رویکردی جدی را ندارد». او آنگاه با اشاره به مقالههایی که در ماهنامه فیلم درباره ژانر وحشت مینوشته - مقالههایی که بعضی از آنها بنا به آنچه خود نویسنده در مقدمه اشاره کرده در این کتاب نیز آمده - در ادامه توضیح رویکرد خود در کتاب حاضر مینویسد: «در درجه اول، سعی کردهام به برخی از جلوههای غمانگیز این نگاه
تحقیرآمیز بپردازم که در موارد بسیاری اساسا انگیزههایی متظاهرانه برای نخبهگرا جلوه کردن در پس آنها بوده، و نیز به بعضی از مهمترین ریشهها، عوامل و پسزمینههای آشکار و نهان این دیدگاه. اما در بخش عمده کتاب بیش از هرچیز کوشیدهام تا جایگاه گونه وحشت را به عنوان گونهای جذاب و مهم، ترسیم و تثبیت کنم؛ از جمله با اشاره به ارزشهای متعدد این گونه و بهویژه ارزشهایی که منحصر به این گونهاند یا آنکه دستکم در این گونه به جدیترین و مستمرترین شکل، تبلور یافتهاند».
کتاب «شب تاریک روح: جایگاه و ارزشهای گونه وحشت» از هفت بخش تشکیل شده است. «ژانر مطرود»، «تولد، بالیدن و ماندگاری ژانر وحشت»، «ویژگیها و ارزشهای سینمایی ژانر»، «غریبه در سرزمینی غریب: آشناییزدایی در دنیایی آشناییزدا»، «سینمای وحشت و وارونگی ماهیت و کارکرد رسانه»، «مراتب چندگانه وحشت: از ترس تا فوبیا» و «شب تاریک روح: گونه وحشت به مثابه سایه تمدن بشری» عنوانهای بخشهای هفتگانه این کتاباند. در پایان کتاب نیز پیوستی آمده که در آن نام فیلمها و سریالهایی که در کتاب به آنها اشاره شده همراه با نام اصلی و نام پدیدآورندگانشان درج شده و همچنین بعضی اصطلاحات فنی بهکاررفته در کتاب توضیح داده شده است.
در بخش اول کتاب چنانکه پیشتر اشاره شد با نگاهی انتقادی به رویکردهای تحقیرآمیز به ژانر وحشت پرداخته شده است. همچنین به آن دسته از دیدگاههای مثبت به این ژانر که با سوءتعبیر همراه بودهاند. بخش بعدی درباره پیشینه تاریخی ژانر وحشت، ریشههای کهن آن و همچنین راز ماندگاریاش تا به امروز است. نویسنده در این بخش نهفقط به پیدایش ژانر وحشت در سینما بلکه به ریشههای آن در ادبیات نیز پرداخته است. او مینویسد: «گونه وحشت در مقام گونهای ادبی که خاستگاه سینمای وحشت شد، فرزند خلفی بود که از وصلت جنبش رمانتیسیسم با مختصات و فضای عصر مدرن زاده شد و در آغوش دایهای به نام مدنیت و گشایش فرهنگی و سیاسی پا گرفت».
در بخشهای بعدی کتاب به وجوه دیگر ژانر وحشت و ویژگیها و انواع آن پرداخته شده است. آنچه در ادامه میخوانید قسمتی است از بخش سوم کتاب: «سینمای وحشت در تبدیل کردن موضوعهایی اساسا انتزاعی به موضوعهایی انضمامی یا عرضه کردن آنها در قالبی انضمامی، و در معنا و نظم بخشیدن به حرکت از جزء به جانب کل به عنوان رویکرد و گرایش غالبش به طور گستردهای برخی عناصر، عوامل و تمهیدهای خاص را به عنوان واسطه به کار میگیرد که عملا نقش نوعی کاتالیزور/کاتالیست را ایفا میکنند. تمهیدهایی مثل تمثیل و کنایه و حتی تشبیه و بهخصوص استعاره با مفهومی مشابه آنچه در مقام آرایههایی ادبی از آنها مستفاد میشود از رایجترین و پرکاربردترین این کاتالیزورها هستند. گاهی این فرایند با اتکا به برخی نمادها و نشانهها و رمزگان بصری شکل میگیرد. به بیان دیگر، سینمای وحشت با استفاده از این عوامل، ارتباط مستقیم و بامعنا و ملموسی میان عنصر یا درونمایهای انضمامی با مقوله و مفهومی کلیتر برقرار میکند؛ بهخصوص در جهت تعبیرهای سیاسی و اجتماعی. درعینحال منتقد نیز در مقام تحلیل اثر، با مشخص کردن این عناصر و درونمایههای انضمامی آنگونه که در اثر
تصویر شدهاند و سپس با شکافتن مسیر ارتباطی میان آنها و با تفسیر تمثیلها، استعارهها و ... مقوله یا مقولههای انتزاعی خاصی را که این مسیرهای ارتباطی به آنها ختم میشوند آشکار میکند و پس از آن شاید مصداق داشتن یا نداشتن این ارجاعها و تداعیها را از نگاه خودش ارزیابی کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.