دو کتاب از نشر مانیا هنر
تئاتر و سیاست
ضیافت پینتر
«ضیافت و چند نمایشنامه دیگر» مجموعه چند نمایشنامه از هرولد پینتر، نمایشنامهنویس و شاعر انگلیسی و برنده نوبل ادبی 2005، است که با ترجمه غلامرضا صراف در نشر مانیا هنر منتشر شده است. ضیافت، جام آخر، زبان پشتِکوهی، ایستگاه ویکتوریا، دقیقا و نظم نوین جهانی نمایشنامههایی است که از پینتر در این کتاب چاپ شده است. علاوه بر این چند نمایشنامه، در آغاز کتاب یک سخنرانی از پینتر و گفتوگوهایی با او چاپ شده است. سخنرانی آغاز کتاب، سخنرانی پینتر در سال 1970 به مناسبت دریافت جایزه ژرمن شکسپیر است. پینتر در بخشی از این سخنرانی از نظریه و تئاتر سخن گفته و از بیاعتمادی خود به نظریه. او میگوید: «در هر جایگاهی که در تئاتر کار کردهام - جدا از نوشتن، بازیگری زیاد کردهام و کارگردانی هم کم انجام ندادهام- به این نتیجه رسیدهام که نظریه به معنای دقیق کلمه هیچگاه مفید نبوده است؛ نه برای من و آنگونه که دقت کردهام نه برای همکارانم. از نظر من بهترین رابطهی همکاری در تئاتر نوعی دستنویس شلخته و پر از غلط است که از طریق آن مسائل از دست میروند، با یکدیگر برخورد میکنند، به هر دری میزنند و از نو خود را پیدا میکنند». پینتر در
بخشی دیگر از همین سخنرانی به موضوعی اشاره میکند که یکی از وجوه تمایز اثر خلاقانه با اثری است که به صورت تصنعی پدید میآید. موضوعی که درواقع باز میگردد به اینکه یک نویسنده چهقدر همه چیز را از پیش طراحی و حینِ نوشتن کنترل میکند و چهقدر به شخصیتهای اثرش آزادی عمل میدهد و میگذارد آنها قواعد ازپیشاندیشیده او را برهم بزنند. پینتر طرفدار حالت دوم است و میگوید: «شکی نیست که حتما بین نویسنده و شخصیتهایش جدالی درمیگیرد و به نظرم شخصیتها پیروز میدان هستند. فکر میکنم این همان چیزی است که باید باشد. در جایی که نویسنده طرحی کلی برای شخصیتهایش تنظیم میکند و آنها را سفت و سخت درون آن طرح نگه میدارد، در جایی که هیچوقت نقشههای نویسنده را به هم نمیزنند، در جایی که اختیارشان را به دست گرفته است، در واقع آنها را کشته یا تا حدودی تولدشان را متوقف ساخته و نمایشنامهای مرده روی دستش مانده است».
اما پینتر وجه دیگری هم داشت که البته آن را یکسره نمیتوان از وجه ادبی و هنریاش جدا دانست. پینتر یک هنرمند سیاسی بود؛ هنرمندی با تعهد سیاسی که همواره معترض سیاستهای لیبرال و نولیبرال بود. «هرولد پینتر و تئاتر سیاسی» که بخشی دیگر از کتاب «ضیافت و چند نمایشنامهی دیگر» را به خود اختصاص داده است گزیدهای است از گفتوگوهایی با هرولد پینتر که پینتر در آنها از تئاتر سیاسی سخن گفته است. پینتر در یکی از این گفتوگوها میگوید: «من نمایشنامه کارگردانی میکنم، بازی میکنم و مینویسم، ولی همزمان و با همان انرژی، خودم را ملزم به تعهد سیاسی میکنم. در مطبوعات مقاله مینویسم، در تلویزیون و رادیو صحبت میکنم. همانقدر که یک فعال سیاسی هستم، نویسنده هم هستم و این بیش از پیش در زندگیام اهمیت یافته است». یکی از نمایشنامههای چاپشده در کتاب «ضیافت و چند نمایشنامهی دیگر» نمایشنامه «زبان پشتکوهی» است. در کتاب مصاحبهای کوتاه هم با پینتر هست درباره همین نمایشنامه و آنگاه نمایشنامهها با «ضیافت» آغاز میشود. «ضیافت» آخرین نمایشنامهای است که از پینتر در زمان حیاتش چاپ شده است.
ضیافت و چند نمایشنامه دیگر/ هرولد پینتر/ ترجمه غلامرضا صراف/ نشر مانیا هنر
تئاتر و خیابان
«خیابان صحنه است» کتابی است شامل مجموعهمقالات و یک گفتوگو درباره تئاتر سیاسی که با ترجمه علی قلیپور و انیسا رئوفی در نشر مانیا هنر منتشر شده است. کتاب چنانکه در توضیح پشت جلد آن آمده است «در باب پیوند تئاتر و سیاست و خیابان از نگاه نظریهپردازان، اجراگران و کنشگران جنبشهای اجتماعی - سیاسی دهههای 1960 و 1970 در پاریس، نیویورک، برلین و پکن است.»
کتاب شامل هفت مقاله و یک گفتوگو است. «در باب تئاتر سیاسی» نوشته مایکل کربی، «خیابان صحنه است» و «تئاتر چریکی: می 1970» نوشته ریچارد شکنر، «تئاتر چریکی: 1965» نوشته رانی دیویس، «یادداشتهایی درباره تئاتر خیابانی سیاسی، پاریس: 1968-1969» نوشته ژان- ژاک لوبل، «طنز به مثابه تاکتیک چریکی» نوشته سیمون توین و «تئاتر- در- خیابان و تئاتر- در- تئاترها» نوشته پیتر هاندکه مقالاتی است که در این کتاب گردآوری و ترجمه شدهاند. در پایان کتاب نیز گفتوگویی آمده است که در آن ریچارد شکنر، سودیپتو چترجی و آگوستو بوال از تئاتر سیاسی سخن گفتهاند.
کتاب با مقدمهای از علی قلیپور همراه است. در بخشی از این مقدمه با اشاره به پیوند تئاتر و سیاست و خیابان بهعنوان موضوع محوری تمام نوشتههای انتخاب و ترجمهشده در کتاب «خیابان صحنه است» درباره ملاک انتخاب این نوشتهها آمده است: «ملاک انتخاب این نوشتهها، که بیشک بهترین انتخابها نیستند، ضمن روایتی از تاریخ اجتماعی و سیاسی این پیوند، ارائهی دیدگاهها و تعاریف متفاوت از تأثیر سیاست و خیابان بر تئاتر و مفهوم آن است. اگر بپذیریم که تجربهی تئاتر تجربهای جمعی است که به طور همزمان میان ما و دیگران شکل میگیرد، آنگاه میتوان پرسید که جز تئاتر، یا آنچه به نام هنر تئاتر میشناسیم، چه تجربیات دیگری نظیر تئاتر در سیاست، زندگی روزمره و به طور کل جهان ما وجود دارند؟ تجربهها هر نامی که داشته باشد، ویژگی جمعی و همزمانی آن، راههایی به رهایی از نابرابری و تبعیض میگشاید.» در ادامه این مقدمه هرکدام از نوشتههای کتاب معرفی و درباره آنها توضیحی داده شده است. «در باب تئاتر سیاسی» نوشته مایکل کربی اولین مقاله کتاب است. مقالهای که چنانکه در مقدمه توضیح داده شده «میتوان آن را در حکم درآمدی به بحث سایر مقالات خواند.
مقاله اینگونه آغاز میشود: «آیا همهی تئاترها سیاسی هستند؟ برخی چنین ادعایی دارند. این نگرش در برخی حوزهها بر مبنای درک اشتباهی از واژهی سیاسی است.» کربی در ادامه تعاریف فرهنگ وبستر از کلمه سیاسی را بدین شرح میآورد: «1.دربارهی، یا مرتبط با دولت، حکومت، یا امور سیاسی؛ 2.سازماندهی دولتی مشخص داشتن؛ 3.پرداختن به امور سیاسی یا جهتگیری در آن، مانند احزاب سیاسی؛ 4.دربارهی، یا ویژگی احزاب سیاسی یا سیاستمداران: مانند فشار سیاسی.» کربی بعد از ارائه این تعاریف اخذشده از فرهنگ وبستر مینویسد: «شاید این تعاریف به ما یاری دهد تا ماهیت تئاتر سیاسی را درک کنیم، اما این تعاریف برای همهی فعالیتهای تئاتری کارآمد نیستند. ظاهرا آنهایی که ادعا میکنند همهی تئاترها سیاسی هستند، واژههای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی را با هم اشتباه گرفتهاند. البته همهی تئاترها زمینهی اجتماعی- اقتصادی مشخصی دارند. طبق تعریف، تئاتری که مستلزم حضور تماشاگر است، فعالیت ویژهای محسوب نمیشود، اما منظور این نیست که تئاتر ناگزیر با دولت ارتباط دارد؛ یا اینکه باید جهتگیری سیاسی داشته باشد.»
کتاب چنانکه اشاره شد با گفتوگویی میان ریچارد شکنر، سودیپتو چترجی و آگوستو بوال به پایان میرسد. گفتوگویی که چنانکه در مقدمه کتاب اشاره شده «زاویهی دیدی تازه برای بررسی پیوند تئاتر و سیاست و خیابان میگشاید، آن هم از سوی بنیانگذار تئاتر ستمدیدگان و مهمترین نظریهپرداز تئاتر ضدارسطویی و پسابرشتیِ تئاتر سیاسی.» این گفتوگو درواقع نیمه دوم گفتوگویی مفصلتر است.
«طنز به مثابه تاکتیک چریکی» نوشته سیمون توین از دیگر مقالات کتاب است. آنچه میخوانید قسمتی است از این مقاله: «در تحلیل شوخی - یعنی جنبهای که در مطالعهی جنبشهای اجتماعی کمتر مورد توجه قرار گرفته است - تمایز قائل شدن میان استفادهی درونی و خارجی از شوخی ضروری است. جنبشهای اجتماعی میتوانند بهعنوان حوزههای مجزا تعریف شوند یا بهعنوان خردهفرهنگهایی که خود را در تضاد با محیط پیرامونشان یا جنبههایی از آن محیط تعریف میکنند. بااینحال، برای ایجاد تغییر در عرصههای عمومی فعالیت میکنند. آنها در مسیر اهداف اعتراضات بسیج میشوند و دانش نو را به افکار عمومی معرفی میکنند. شوخی میتواند در هر دو بستر نقش داشته باشد؛ چه برای ارتباط درونی چه بهعنوان راهی برای ارتباط با عموم (به عبارت دیگر، بهعنوان فرمی از اعتراض). در هر دو محیط، شوخی، که فورا به اختلاف عقیده تعبیر میشود، به روشن شدن مسئلهی اصلی و مشخص شدن خطوط مقدم کمک میکند. بنابراین شوخی در جنبشهای اجتماعی به منبعی غنی برای ردیابی مبارزات سیاسی در رفتارهای روزمره تبدیل میشود.»
خیابان صحنه است/ ریچارد شکنر و دیگران/ ترجمه علی قلیپور، انیسا رئوفی/ نشر مانیا هنر
ضیافت پینتر
«ضیافت و چند نمایشنامه دیگر» مجموعه چند نمایشنامه از هرولد پینتر، نمایشنامهنویس و شاعر انگلیسی و برنده نوبل ادبی 2005، است که با ترجمه غلامرضا صراف در نشر مانیا هنر منتشر شده است. ضیافت، جام آخر، زبان پشتِکوهی، ایستگاه ویکتوریا، دقیقا و نظم نوین جهانی نمایشنامههایی است که از پینتر در این کتاب چاپ شده است. علاوه بر این چند نمایشنامه، در آغاز کتاب یک سخنرانی از پینتر و گفتوگوهایی با او چاپ شده است. سخنرانی آغاز کتاب، سخنرانی پینتر در سال 1970 به مناسبت دریافت جایزه ژرمن شکسپیر است. پینتر در بخشی از این سخنرانی از نظریه و تئاتر سخن گفته و از بیاعتمادی خود به نظریه. او میگوید: «در هر جایگاهی که در تئاتر کار کردهام - جدا از نوشتن، بازیگری زیاد کردهام و کارگردانی هم کم انجام ندادهام- به این نتیجه رسیدهام که نظریه به معنای دقیق کلمه هیچگاه مفید نبوده است؛ نه برای من و آنگونه که دقت کردهام نه برای همکارانم. از نظر من بهترین رابطهی همکاری در تئاتر نوعی دستنویس شلخته و پر از غلط است که از طریق آن مسائل از دست میروند، با یکدیگر برخورد میکنند، به هر دری میزنند و از نو خود را پیدا میکنند». پینتر در
بخشی دیگر از همین سخنرانی به موضوعی اشاره میکند که یکی از وجوه تمایز اثر خلاقانه با اثری است که به صورت تصنعی پدید میآید. موضوعی که درواقع باز میگردد به اینکه یک نویسنده چهقدر همه چیز را از پیش طراحی و حینِ نوشتن کنترل میکند و چهقدر به شخصیتهای اثرش آزادی عمل میدهد و میگذارد آنها قواعد ازپیشاندیشیده او را برهم بزنند. پینتر طرفدار حالت دوم است و میگوید: «شکی نیست که حتما بین نویسنده و شخصیتهایش جدالی درمیگیرد و به نظرم شخصیتها پیروز میدان هستند. فکر میکنم این همان چیزی است که باید باشد. در جایی که نویسنده طرحی کلی برای شخصیتهایش تنظیم میکند و آنها را سفت و سخت درون آن طرح نگه میدارد، در جایی که هیچوقت نقشههای نویسنده را به هم نمیزنند، در جایی که اختیارشان را به دست گرفته است، در واقع آنها را کشته یا تا حدودی تولدشان را متوقف ساخته و نمایشنامهای مرده روی دستش مانده است».
اما پینتر وجه دیگری هم داشت که البته آن را یکسره نمیتوان از وجه ادبی و هنریاش جدا دانست. پینتر یک هنرمند سیاسی بود؛ هنرمندی با تعهد سیاسی که همواره معترض سیاستهای لیبرال و نولیبرال بود. «هرولد پینتر و تئاتر سیاسی» که بخشی دیگر از کتاب «ضیافت و چند نمایشنامهی دیگر» را به خود اختصاص داده است گزیدهای است از گفتوگوهایی با هرولد پینتر که پینتر در آنها از تئاتر سیاسی سخن گفته است. پینتر در یکی از این گفتوگوها میگوید: «من نمایشنامه کارگردانی میکنم، بازی میکنم و مینویسم، ولی همزمان و با همان انرژی، خودم را ملزم به تعهد سیاسی میکنم. در مطبوعات مقاله مینویسم، در تلویزیون و رادیو صحبت میکنم. همانقدر که یک فعال سیاسی هستم، نویسنده هم هستم و این بیش از پیش در زندگیام اهمیت یافته است». یکی از نمایشنامههای چاپشده در کتاب «ضیافت و چند نمایشنامهی دیگر» نمایشنامه «زبان پشتکوهی» است. در کتاب مصاحبهای کوتاه هم با پینتر هست درباره همین نمایشنامه و آنگاه نمایشنامهها با «ضیافت» آغاز میشود. «ضیافت» آخرین نمایشنامهای است که از پینتر در زمان حیاتش چاپ شده است.
ضیافت و چند نمایشنامه دیگر/ هرولد پینتر/ ترجمه غلامرضا صراف/ نشر مانیا هنر
تئاتر و خیابان
«خیابان صحنه است» کتابی است شامل مجموعهمقالات و یک گفتوگو درباره تئاتر سیاسی که با ترجمه علی قلیپور و انیسا رئوفی در نشر مانیا هنر منتشر شده است. کتاب چنانکه در توضیح پشت جلد آن آمده است «در باب پیوند تئاتر و سیاست و خیابان از نگاه نظریهپردازان، اجراگران و کنشگران جنبشهای اجتماعی - سیاسی دهههای 1960 و 1970 در پاریس، نیویورک، برلین و پکن است.»
کتاب شامل هفت مقاله و یک گفتوگو است. «در باب تئاتر سیاسی» نوشته مایکل کربی، «خیابان صحنه است» و «تئاتر چریکی: می 1970» نوشته ریچارد شکنر، «تئاتر چریکی: 1965» نوشته رانی دیویس، «یادداشتهایی درباره تئاتر خیابانی سیاسی، پاریس: 1968-1969» نوشته ژان- ژاک لوبل، «طنز به مثابه تاکتیک چریکی» نوشته سیمون توین و «تئاتر- در- خیابان و تئاتر- در- تئاترها» نوشته پیتر هاندکه مقالاتی است که در این کتاب گردآوری و ترجمه شدهاند. در پایان کتاب نیز گفتوگویی آمده است که در آن ریچارد شکنر، سودیپتو چترجی و آگوستو بوال از تئاتر سیاسی سخن گفتهاند.
کتاب با مقدمهای از علی قلیپور همراه است. در بخشی از این مقدمه با اشاره به پیوند تئاتر و سیاست و خیابان بهعنوان موضوع محوری تمام نوشتههای انتخاب و ترجمهشده در کتاب «خیابان صحنه است» درباره ملاک انتخاب این نوشتهها آمده است: «ملاک انتخاب این نوشتهها، که بیشک بهترین انتخابها نیستند، ضمن روایتی از تاریخ اجتماعی و سیاسی این پیوند، ارائهی دیدگاهها و تعاریف متفاوت از تأثیر سیاست و خیابان بر تئاتر و مفهوم آن است. اگر بپذیریم که تجربهی تئاتر تجربهای جمعی است که به طور همزمان میان ما و دیگران شکل میگیرد، آنگاه میتوان پرسید که جز تئاتر، یا آنچه به نام هنر تئاتر میشناسیم، چه تجربیات دیگری نظیر تئاتر در سیاست، زندگی روزمره و به طور کل جهان ما وجود دارند؟ تجربهها هر نامی که داشته باشد، ویژگی جمعی و همزمانی آن، راههایی به رهایی از نابرابری و تبعیض میگشاید.» در ادامه این مقدمه هرکدام از نوشتههای کتاب معرفی و درباره آنها توضیحی داده شده است. «در باب تئاتر سیاسی» نوشته مایکل کربی اولین مقاله کتاب است. مقالهای که چنانکه در مقدمه توضیح داده شده «میتوان آن را در حکم درآمدی به بحث سایر مقالات خواند.
مقاله اینگونه آغاز میشود: «آیا همهی تئاترها سیاسی هستند؟ برخی چنین ادعایی دارند. این نگرش در برخی حوزهها بر مبنای درک اشتباهی از واژهی سیاسی است.» کربی در ادامه تعاریف فرهنگ وبستر از کلمه سیاسی را بدین شرح میآورد: «1.دربارهی، یا مرتبط با دولت، حکومت، یا امور سیاسی؛ 2.سازماندهی دولتی مشخص داشتن؛ 3.پرداختن به امور سیاسی یا جهتگیری در آن، مانند احزاب سیاسی؛ 4.دربارهی، یا ویژگی احزاب سیاسی یا سیاستمداران: مانند فشار سیاسی.» کربی بعد از ارائه این تعاریف اخذشده از فرهنگ وبستر مینویسد: «شاید این تعاریف به ما یاری دهد تا ماهیت تئاتر سیاسی را درک کنیم، اما این تعاریف برای همهی فعالیتهای تئاتری کارآمد نیستند. ظاهرا آنهایی که ادعا میکنند همهی تئاترها سیاسی هستند، واژههای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی را با هم اشتباه گرفتهاند. البته همهی تئاترها زمینهی اجتماعی- اقتصادی مشخصی دارند. طبق تعریف، تئاتری که مستلزم حضور تماشاگر است، فعالیت ویژهای محسوب نمیشود، اما منظور این نیست که تئاتر ناگزیر با دولت ارتباط دارد؛ یا اینکه باید جهتگیری سیاسی داشته باشد.»
کتاب چنانکه اشاره شد با گفتوگویی میان ریچارد شکنر، سودیپتو چترجی و آگوستو بوال به پایان میرسد. گفتوگویی که چنانکه در مقدمه کتاب اشاره شده «زاویهی دیدی تازه برای بررسی پیوند تئاتر و سیاست و خیابان میگشاید، آن هم از سوی بنیانگذار تئاتر ستمدیدگان و مهمترین نظریهپرداز تئاتر ضدارسطویی و پسابرشتیِ تئاتر سیاسی.» این گفتوگو درواقع نیمه دوم گفتوگویی مفصلتر است.
«طنز به مثابه تاکتیک چریکی» نوشته سیمون توین از دیگر مقالات کتاب است. آنچه میخوانید قسمتی است از این مقاله: «در تحلیل شوخی - یعنی جنبهای که در مطالعهی جنبشهای اجتماعی کمتر مورد توجه قرار گرفته است - تمایز قائل شدن میان استفادهی درونی و خارجی از شوخی ضروری است. جنبشهای اجتماعی میتوانند بهعنوان حوزههای مجزا تعریف شوند یا بهعنوان خردهفرهنگهایی که خود را در تضاد با محیط پیرامونشان یا جنبههایی از آن محیط تعریف میکنند. بااینحال، برای ایجاد تغییر در عرصههای عمومی فعالیت میکنند. آنها در مسیر اهداف اعتراضات بسیج میشوند و دانش نو را به افکار عمومی معرفی میکنند. شوخی میتواند در هر دو بستر نقش داشته باشد؛ چه برای ارتباط درونی چه بهعنوان راهی برای ارتباط با عموم (به عبارت دیگر، بهعنوان فرمی از اعتراض). در هر دو محیط، شوخی، که فورا به اختلاف عقیده تعبیر میشود، به روشن شدن مسئلهی اصلی و مشخص شدن خطوط مقدم کمک میکند. بنابراین شوخی در جنبشهای اجتماعی به منبعی غنی برای ردیابی مبارزات سیاسی در رفتارهای روزمره تبدیل میشود.»
خیابان صحنه است/ ریچارد شکنر و دیگران/ ترجمه علی قلیپور، انیسا رئوفی/ نشر مانیا هنر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.