|

نیازی به ‌احضار مصدق نیست

فریدون مجلسی . تحلیلگر روابط بین‌الملل

در صفحه ‌اول «شرق» یکشنبه، 30 اردیبهشت 97، یادداشتی از دوست ارجمندمان آقای سرگه بارسقیان آمده است، با عنوان «احضار همواره مصدق» در پاسخ یادداشتی از من، با عنوان «چرا احضار دوباره مصدق» منتشر شده بود که آن هم در نقد یادداشت سردبیر محترم «شرق»، آقای احمد غلامی، بود. آنچه من را به تقدیم پاسخ وامی‌دارد، اشاره ‌ایشان به یکی، دو نکته مبهم در باب عرایض نگارنده است. در تکرار پرسش من در باب اینکه «منظور کدام مصدق است»، که پرسیده بودم: «منظور مصدقی است که نفت را ملی کرد یا مصدقی که نتوانست قرارداد نفت را به سرانجام برساند»، بخش نخست را یعنی «مصدقی که نفت را ملی کرد»، در طرح موضوع حذف فرموده‌اند که ممکن است این ابهام را ایجاد کند که بنده منکر اهمیت ملی‌کردن نفت در آن روزگار شده‌ام. ملی‌کردن نفت چه ‌از لحاظ اقتصادی سودمند بوده باشد، چه به روایتی زیان‌بخش، مورد حمایت عامه مردم بوده و همه ملت در مسئولیت و افتخار آن شریک‌اند. دوم اینکه وارد مطالب اقتصادی در تخصص استادانی که نام آورده‌اند، نمی‌شوم؛ اما باید سپاسگزار باشم که آگاه شدم حجم صادرات غیرنفتی از سال 1330 تا سال 1332 در نبود صادرات نفتی از 194 تن به 444 تن رسید! رقم بسیار محقر و رقت‌انگیزی است، احتمالا باید واحد «هزار» تن بوده باشد که تازه در حد کشوری بسیار فقرزده ‌است که ناچار شود هرچه روده و سالامبور و برگه زردآلو داشته، برای رفع نیازهای ارزی‌اش صادر و خود را از درآمد نفت محروم کند. آمارهای دوران فقر کشورها حتی به فرض صحت، قابل استناد و نتیجه‌گیری نیست. در شوروی هم آمارها نشان از صادرات گندم و گوشت داشت؛ درحالی‌که مردم گرسنه بودند. پرسش بدون پاسخ من در باب پافشاری مصدق در ترجیح حقوق ملی به منافع ملی بود؛ اما درباره ‌اینکه چگونه در سال 1333 و پس از برکناری مصدق ناگهان جهش مثبتی در سرمایه‌گذاری رخ نداد، باید عرض کنم که با وجود امضای قرارداد پیمانکاری کنسرسیوم، تنگنای نفتی دوران مصدق تا آغاز عملیات و فروش یعنی تا سال 1334 طول کشید. اشاره به آمار موجودی نقدی پایان کار مصدق حتی در صورت صحت، بدون اشاره به چاپ اسکناس، یعنی انکار تاریخ. اشاره نگارنده به حمایت تحصیل‌کرده‌ها‌ی پیرامونی مصدق در تهران فقط به دلیل جغرافیایی بود و طبیعتا شامل شمار اندک آنان در شهرها و نقاط دیگر هم می‌شود. انتخابات مجلس هفدهم که در دولت مصدق انجام شد و به دلیل نامقبول‌بودن نتایج برای مصدق نیمه‌کاره رها شد، نشان از اندک‌بودن شمار آن باسوادان دارد که برای «استظهار» کافی نبود. وجود آن کشاورز شاهرودی خرید قرضه ملی هم حکایت از یک نفر و ‌هزار نفر داشت که نامشان باقی ماند. تغییرات بسیار پس از تب قرضه ملی رخ داد که ما شاهد بودیم؛ اما نکته‌ای که ظاهرا نیاز به تأکید دارد، این است که تمایل مرحوم مصدق به فروش نفت به ‌ایتالیا و ژاپن یا آرژانتین و چین، با وجود تخفیف‌ها‌ی ویژه کافی نبود. مرحوم مصدق هم این را می‌دانست؛ زیرا در سال 1324 که مرحوم رحیمیان، نماینده قوچان، برای نخستین‌بار لزوم ملی‌کردن نفت را مطرح و هنگام جمع‌آوری امضا برای پیشنهاد «طرح» در مجلس شورای ملی به مرحوم مصدق مراجعه کرد، خود ایشان به دو دلیل منطقی و مرتبط به هم آن را نپذیرفتند. یک اینکه ملی‌کردن گرچه ‌امری قانونی است؛ اما نیاز به جبران و پرداخت غرامت دارد و در آن دوران فقر و جنگ جهانی امکان‌پذیر نبود...

و دوم اینکه چون مستلزم پرداخت غرامت یعنی هزینه ‌است، پیشنهاد طرحی که ‌اجرای آن مستلزم هزینه برای دولت باشد، قانونی نیست. طرحی هم که بعدا با حمایت ایشان به تصویب رسید، منع دولت تا پایان جنگ از انعقاد قرارداد خارجی نفت بود که هزینه‌زا نبود. به‌همین‌دلیل وقتی پس از قتل رزم‌آرا که خشنودی ملیون و مذهبیون و شاهیون را هم در پی داشت، به ‌ایشان پیشنهاد نخست‌وزیری شد، قبول آن را مشروط به تقدیم «لایحه» ملی‌کردن صنعت نفت و تصویب مجلس کردند که در دولت علا انجام شد. منظور اینکه با چنین درکی، چگونه ‌انتظار داشتند پیش از مصالحه و تسویه غرامت، نفت ظاهرا مصادره‌ای را در بازار بین‌المللی بفروشند؛ درحالی‌که دولت انگلیس آن را مال دزدی می‌نامید و کشتی برای حمل و قدرت جهانی برای جلوگیری از فروش آن را هم در اختیار داشت؟ آیا کشف و حفاری و شبکه لوله‌ها‌ی انتقال نفت خام و اسکله‌ها‌ و ابنیه و شهرک‌سازی‌ها‌ در آبادان و مسجدسلیمان و احداث بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان در شمار اموال نبود و غرامت آن نیاز به چانه‌زنی و مذاکره و کارشناسی نداشت؟ آیا قطع رابطه و مذاکره‌نکردن با انگلیس، مورد حمایت مرحوم فاطمی که حسین نواب به دلیل مخالفت با آن از وزارت خارجه ‌استعفا داد، می‌توانست به رفع بحران و حل مسئله كمك کند؟ اما اینکه در یادداشت روز گذشته مرقوم شده است «همان‌گونه که دولتمردان ایرانی روی دیوار بی‌اعتمادی با آمریکا عکس کودتای ۲۸ مرداد را قاب می‌کنند و آمریکایی‌ها نیز در مرور پیشینه روابط‌شان با ایران همواره به نقش این کشور در سقوط مصدق اشاره می‌کنند»، امری است که 65 سال است واقعیت دارد. واقعیتی که شیفتگان مصدق که ‌اغلب هم به آمریکا پناه بردند و حزب توده به دلیل شکستي تاریخی که مانع کودتای کارساز سازمان نظامی آن شد و نیز غرب‌ستیزان خشنود از تحریم و تداوم بحران کنونی، پیوسته به آن مصیبت استناد می‌کنند. دخالت نامرئی در کودتا بحث مفصل دیگری است؛ اما محتوای بخش پایانی یادداشت آقای بارسقیان گرامی در باب اینکه: «تاریخ نیز همواره و نه دوباره، مصدق را احضار می‌کند! احضار پاکدستی سیاسی و اخلاقی و مالی در عصر کشف فسادهای بزرگ، احضار استقلال‌طلبی و آزادی‌خواهی در دوره ‌امنیت‌ستایی آزادی‌گریز و احضار اعتماد مردم به رئیس دولت‌شان در زمانه یأس و ناامیدی روشنفکران و جامعه ‌از انتخاب‌شان. مصدق همواره در حال احضار به دنیای باقی است»، به نظر نگارنده بیشتر شعاری با انشای زیبا و در حد ستایش‌ها‌ی مرسوم در مراسم ترحیم نام‌آوران است؛ اما حضور مصدق را با توجه به ‌ابراز عناد با آمریکا و حق‌پنداری قاطع خود در هر باب و باطل‌پنداری دیگران در مسائل دیگر شاهد بوده‌ایم. «پاکدستی اخلاقی و مالی و استقلال‌طلبی مرحوم مصدق» با توجه به ناآگاهی او از الزامات سیاسی و بازار بین‌المللی و ستیز حق‌طلبانه او فراتر از ظرفیت و قدرت سیاسی و توانمندی نظامی و اقتصادی، در زمان خودش کارساز نشد. اکنون ببینیم احضار او با آن دانش و مهارت قرن نوزدهمی، در قرن بیست‌ویکم ماندگاری دائمی ما را در التهاب به کجا خواهد رساند؟!

در صفحه ‌اول «شرق» یکشنبه، 30 اردیبهشت 97، یادداشتی از دوست ارجمندمان آقای سرگه بارسقیان آمده است، با عنوان «احضار همواره مصدق» در پاسخ یادداشتی از من، با عنوان «چرا احضار دوباره مصدق» منتشر شده بود که آن هم در نقد یادداشت سردبیر محترم «شرق»، آقای احمد غلامی، بود. آنچه من را به تقدیم پاسخ وامی‌دارد، اشاره ‌ایشان به یکی، دو نکته مبهم در باب عرایض نگارنده است. در تکرار پرسش من در باب اینکه «منظور کدام مصدق است»، که پرسیده بودم: «منظور مصدقی است که نفت را ملی کرد یا مصدقی که نتوانست قرارداد نفت را به سرانجام برساند»، بخش نخست را یعنی «مصدقی که نفت را ملی کرد»، در طرح موضوع حذف فرموده‌اند که ممکن است این ابهام را ایجاد کند که بنده منکر اهمیت ملی‌کردن نفت در آن روزگار شده‌ام. ملی‌کردن نفت چه ‌از لحاظ اقتصادی سودمند بوده باشد، چه به روایتی زیان‌بخش، مورد حمایت عامه مردم بوده و همه ملت در مسئولیت و افتخار آن شریک‌اند. دوم اینکه وارد مطالب اقتصادی در تخصص استادانی که نام آورده‌اند، نمی‌شوم؛ اما باید سپاسگزار باشم که آگاه شدم حجم صادرات غیرنفتی از سال 1330 تا سال 1332 در نبود صادرات نفتی از 194 تن به 444 تن رسید! رقم بسیار محقر و رقت‌انگیزی است، احتمالا باید واحد «هزار» تن بوده باشد که تازه در حد کشوری بسیار فقرزده ‌است که ناچار شود هرچه روده و سالامبور و برگه زردآلو داشته، برای رفع نیازهای ارزی‌اش صادر و خود را از درآمد نفت محروم کند. آمارهای دوران فقر کشورها حتی به فرض صحت، قابل استناد و نتیجه‌گیری نیست. در شوروی هم آمارها نشان از صادرات گندم و گوشت داشت؛ درحالی‌که مردم گرسنه بودند. پرسش بدون پاسخ من در باب پافشاری مصدق در ترجیح حقوق ملی به منافع ملی بود؛ اما درباره ‌اینکه چگونه در سال 1333 و پس از برکناری مصدق ناگهان جهش مثبتی در سرمایه‌گذاری رخ نداد، باید عرض کنم که با وجود امضای قرارداد پیمانکاری کنسرسیوم، تنگنای نفتی دوران مصدق تا آغاز عملیات و فروش یعنی تا سال 1334 طول کشید. اشاره به آمار موجودی نقدی پایان کار مصدق حتی در صورت صحت، بدون اشاره به چاپ اسکناس، یعنی انکار تاریخ. اشاره نگارنده به حمایت تحصیل‌کرده‌ها‌ی پیرامونی مصدق در تهران فقط به دلیل جغرافیایی بود و طبیعتا شامل شمار اندک آنان در شهرها و نقاط دیگر هم می‌شود. انتخابات مجلس هفدهم که در دولت مصدق انجام شد و به دلیل نامقبول‌بودن نتایج برای مصدق نیمه‌کاره رها شد، نشان از اندک‌بودن شمار آن باسوادان دارد که برای «استظهار» کافی نبود. وجود آن کشاورز شاهرودی خرید قرضه ملی هم حکایت از یک نفر و ‌هزار نفر داشت که نامشان باقی ماند. تغییرات بسیار پس از تب قرضه ملی رخ داد که ما شاهد بودیم؛ اما نکته‌ای که ظاهرا نیاز به تأکید دارد، این است که تمایل مرحوم مصدق به فروش نفت به ‌ایتالیا و ژاپن یا آرژانتین و چین، با وجود تخفیف‌ها‌ی ویژه کافی نبود. مرحوم مصدق هم این را می‌دانست؛ زیرا در سال 1324 که مرحوم رحیمیان، نماینده قوچان، برای نخستین‌بار لزوم ملی‌کردن نفت را مطرح و هنگام جمع‌آوری امضا برای پیشنهاد «طرح» در مجلس شورای ملی به مرحوم مصدق مراجعه کرد، خود ایشان به دو دلیل منطقی و مرتبط به هم آن را نپذیرفتند. یک اینکه ملی‌کردن گرچه ‌امری قانونی است؛ اما نیاز به جبران و پرداخت غرامت دارد و در آن دوران فقر و جنگ جهانی امکان‌پذیر نبود...

و دوم اینکه چون مستلزم پرداخت غرامت یعنی هزینه ‌است، پیشنهاد طرحی که ‌اجرای آن مستلزم هزینه برای دولت باشد، قانونی نیست. طرحی هم که بعدا با حمایت ایشان به تصویب رسید، منع دولت تا پایان جنگ از انعقاد قرارداد خارجی نفت بود که هزینه‌زا نبود. به‌همین‌دلیل وقتی پس از قتل رزم‌آرا که خشنودی ملیون و مذهبیون و شاهیون را هم در پی داشت، به ‌ایشان پیشنهاد نخست‌وزیری شد، قبول آن را مشروط به تقدیم «لایحه» ملی‌کردن صنعت نفت و تصویب مجلس کردند که در دولت علا انجام شد. منظور اینکه با چنین درکی، چگونه ‌انتظار داشتند پیش از مصالحه و تسویه غرامت، نفت ظاهرا مصادره‌ای را در بازار بین‌المللی بفروشند؛ درحالی‌که دولت انگلیس آن را مال دزدی می‌نامید و کشتی برای حمل و قدرت جهانی برای جلوگیری از فروش آن را هم در اختیار داشت؟ آیا کشف و حفاری و شبکه لوله‌ها‌ی انتقال نفت خام و اسکله‌ها‌ و ابنیه و شهرک‌سازی‌ها‌ در آبادان و مسجدسلیمان و احداث بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان در شمار اموال نبود و غرامت آن نیاز به چانه‌زنی و مذاکره و کارشناسی نداشت؟ آیا قطع رابطه و مذاکره‌نکردن با انگلیس، مورد حمایت مرحوم فاطمی که حسین نواب به دلیل مخالفت با آن از وزارت خارجه ‌استعفا داد، می‌توانست به رفع بحران و حل مسئله كمك کند؟ اما اینکه در یادداشت روز گذشته مرقوم شده است «همان‌گونه که دولتمردان ایرانی روی دیوار بی‌اعتمادی با آمریکا عکس کودتای ۲۸ مرداد را قاب می‌کنند و آمریکایی‌ها نیز در مرور پیشینه روابط‌شان با ایران همواره به نقش این کشور در سقوط مصدق اشاره می‌کنند»، امری است که 65 سال است واقعیت دارد. واقعیتی که شیفتگان مصدق که ‌اغلب هم به آمریکا پناه بردند و حزب توده به دلیل شکستي تاریخی که مانع کودتای کارساز سازمان نظامی آن شد و نیز غرب‌ستیزان خشنود از تحریم و تداوم بحران کنونی، پیوسته به آن مصیبت استناد می‌کنند. دخالت نامرئی در کودتا بحث مفصل دیگری است؛ اما محتوای بخش پایانی یادداشت آقای بارسقیان گرامی در باب اینکه: «تاریخ نیز همواره و نه دوباره، مصدق را احضار می‌کند! احضار پاکدستی سیاسی و اخلاقی و مالی در عصر کشف فسادهای بزرگ، احضار استقلال‌طلبی و آزادی‌خواهی در دوره ‌امنیت‌ستایی آزادی‌گریز و احضار اعتماد مردم به رئیس دولت‌شان در زمانه یأس و ناامیدی روشنفکران و جامعه ‌از انتخاب‌شان. مصدق همواره در حال احضار به دنیای باقی است»، به نظر نگارنده بیشتر شعاری با انشای زیبا و در حد ستایش‌ها‌ی مرسوم در مراسم ترحیم نام‌آوران است؛ اما حضور مصدق را با توجه به ‌ابراز عناد با آمریکا و حق‌پنداری قاطع خود در هر باب و باطل‌پنداری دیگران در مسائل دیگر شاهد بوده‌ایم. «پاکدستی اخلاقی و مالی و استقلال‌طلبی مرحوم مصدق» با توجه به ناآگاهی او از الزامات سیاسی و بازار بین‌المللی و ستیز حق‌طلبانه او فراتر از ظرفیت و قدرت سیاسی و توانمندی نظامی و اقتصادی، در زمان خودش کارساز نشد. اکنون ببینیم احضار او با آن دانش و مهارت قرن نوزدهمی، در قرن بیست‌ویکم ماندگاری دائمی ما را در التهاب به کجا خواهد رساند؟!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.