|

نگاهي به نمايش «دشنام به جمعيت»

تئاتر و ضدتئاتر

همايون علي‌آبادي

«پتر هانتكه» يكي از پيشروترين و آوانگاردترين درام‌نويسان مدرن قرن بيستم است كه پيش‌تر دو نمايش‌نامه «يك قطعه براي گفتن» و «معلم من پاي من» را به كارگرداني «آربي آوانسيان» در كارگاه نمايش از او ديده بوديم. تركيب جريان‌هاي موج نو و ماورای آن را در آثار هانتكه به وضوح و فصاحت مي‌توان ديد. برداشت آربي از اين دو كار به دليل سلطه‌اش بر تئاتر امروز نقبي به ژرف‌كاوها بود و اجراي كارگاه نمايش ما را با يك هنرمند امروزين تئاتر آلمان و اتريش يا بهتر بگوييم تئاتر انگلوفيل آشنا كرد. بي‌گمان اجراي اثر «دشنام به جمعيت» در متن يك جشنواره پيشتاز دانشجويي جسارت و دليري بسيار مي‌خواست و ما خوشحاليم كه امير اخوان طراح و كارگردان اين اثر با جسوري تمام اين ضدتئاتر را اجرا كرد. از هنگام ورود تماشاگر به صحنه همه چيز نامتعارف است. بازيگران يا بهتر بگوييم بازيگرنمايان هرچه عرف و سنت و تفاهم تصويري است را درهم ريختند و از همان آغاز واريته بسيار شكوهمندشان را به رخ تماشاگر كشيدند. شايد كتاب «تئاتر و ضدتئاتر يونسكو» بتواند گوياي گونه‌اي آبسورديته بسيار امروزين و مدرن را به ما معرفي كند اما «دشنام به جمعيت» بلاشك حركتي است بر صحنه نمايش و در لابه‌لاي متن اجراشده و خود بهترين نشانه براي معارفه با تئاتر پيشتاز است. در اجراهاي كارگاه نمايش كارگردان چندان بر كار مسلط و محيط بود كه حتي ديالوگي نيز ردوبدل نشد و مفهوم تهوع از زبان را به‌گونه‌اي ملموس و محسوس بر صحنه آورد. در اجراي نمايش «دشنام به جمعيت» ما با آنچه ماباازاي عيني و واقعي دارد، روبه‌رو نيستيم و كل اجرا برش‌هايي بسيار به دل‌نشستني از زوال و انحطاط تئاتر كلاسيك و آركائيك را زير سؤال مي‌برد. ما از تئاتر دانشجويي قطعا اجراهايي مانند كار امير اخوان و اساسا جسارت و شجاعت ساختاري آثاري مانند كار هانتكه را متوقعيم؛ اگرچه باوجود همه كاستي‌ها در سطح انتخاب اثري اين همه جذاب نيز كارگردان و گروهش رنگ و رونقي به جشنواره تئاتر دانشجويان بخشيده است. در واقع ضدتئاتر گروه هانتکه و امیر اخوان یکی از بهترین و خوب‌ترین حالات را در جشنواره تئاتر دانشجویی برای تماشاگران جوانش رقم زد. به قول «مارتین هایدگر»: [آنچه بعد از در انتظار گودو بکت نگاشته آمده و در آن تصویر واضح و شفاف جنگ نشان داده شده جملگی آشغال‌اند] و حالا ما می‌گوییم متن «دشنام به جمعیت»، که ترجمه‌ای نیز به عنوان «ناسزا به تماشاگر» دارد حرف آخر تئاتر مدرن و معنادار دو دهه اخیر است. انتخاب این اثر جای تقدیر دارد و به دلیل شک نیچه‌وار هانتکه همه‌چیز در گونه‌ای تعلیق به سر می‌برد. حتی ریتم یا ضرب‌آهنگ اثر یا میزانسن‌ها و طراحی صحنه در کل اعتنایی به حریم تماشاگر نمی‌کند و به قولی هیچ ترتیبی و آدابی نمی‌جویند و آنچه خود می‌خواهند می‌گویند؛ اگرچه کاملا واضح است که متن کل کار را تحت‌الشعاع خود قرار داده و کارگردان به شکلی کاریزما و غریزی بر صحنه آورده، آن فرهنگ شناخت تئاتر هانتکه در این اثر دیده نمی‌شود. زرق‌وبرق کار زیاد اما این‌همه در خدمت چیست؟ کار اجرائی بدون میزانسن‌های ماورای مدرن امکان‌پذیر نیست و اینجاست که پیتر بروک می‌گوید [میزانسن همان پیام است]. در هرحال ما دشواری‌های اجرای آثار پتر هانتکه را در ایران می‌دانیم؛ چندان‌که این گروه تئاتری اجازه نوشتن ترجمه اصلی نام این اثر را هم نداشته‌اند و کار را با نام متن آلمانی آن در بروشور نوشته‌اند. ما با انتخاب پاره‌هایی از متن دشنام به جمعیت که نخستین‌بار با ترجمه گروه یکدست و خلاق این کار که زیر نظر استاد بهرام بیضایی منتشر شد، آشنا بودیم اما این اجرا درواقع ابعاد این آشنایی را گسترش داد، سخن دیگری نمی‌ماند مگر اینکه، جسارت نوجویی و شهامت امیر اخوان و بازیگرانش مصطفی لطیفی‌خواه با برخوانی پاره‌هایی از آثار ساموئل بکت، زهرا محرابی، با برخوانی تکه‌هایی از مکبث، شیوا آشور و حمید رشید، عصر خوبی را در متن جشنواره دانشجویی برایمان به ارمغان آوردند.آنچه در اینجا به شما هدیه می‌کنیم، نه دیالوگ است و نه منولوگ، نه تئاتر است و نه ضد آن بلکه صرفا آشنایی با اثری که فرانسوی‌ها به آن نائیف یا آثار هنری روزهای تعطیل می‌نامند، است و بس.
- اینجا صحنه‌سازی در کار نیست.
- اینجا دیواری نمی‌بینید که بلرزد.
- اینجا صدای مصنوعی بسته‌شدن در نمی‌شنوید.
- اینجا صدای جیرجیر کاناپه‌ای طنین نمی‌اندازد.
- اینجا شبحی نمی‌بینید.
- اینجا اشباح چهره‌ای ندارند.
- اینجا تصویر چیزی را نمی‌بینید.
- اینجا تصور تصویری را هم نمی‌بینید.
- اینجا معمای تصویری نمی‌بینید.
- اینجا تصویر خالی هم نمی‌بینید.
- خالی‌بودن این صحنه تصویر هیچ خلأ دیگری نیست.
- این صحنه از آن رو خالی‌است که اشیا جلوی دست و پایمان را می‌گرفتند.
- این صحنه از آن رو خالی‌است که ما به چیزی نیاز نداریم.
- این صحنه نمایشگر چیزی نیست.
صحنه خالیست

«پتر هانتكه» يكي از پيشروترين و آوانگاردترين درام‌نويسان مدرن قرن بيستم است كه پيش‌تر دو نمايش‌نامه «يك قطعه براي گفتن» و «معلم من پاي من» را به كارگرداني «آربي آوانسيان» در كارگاه نمايش از او ديده بوديم. تركيب جريان‌هاي موج نو و ماورای آن را در آثار هانتكه به وضوح و فصاحت مي‌توان ديد. برداشت آربي از اين دو كار به دليل سلطه‌اش بر تئاتر امروز نقبي به ژرف‌كاوها بود و اجراي كارگاه نمايش ما را با يك هنرمند امروزين تئاتر آلمان و اتريش يا بهتر بگوييم تئاتر انگلوفيل آشنا كرد. بي‌گمان اجراي اثر «دشنام به جمعيت» در متن يك جشنواره پيشتاز دانشجويي جسارت و دليري بسيار مي‌خواست و ما خوشحاليم كه امير اخوان طراح و كارگردان اين اثر با جسوري تمام اين ضدتئاتر را اجرا كرد. از هنگام ورود تماشاگر به صحنه همه چيز نامتعارف است. بازيگران يا بهتر بگوييم بازيگرنمايان هرچه عرف و سنت و تفاهم تصويري است را درهم ريختند و از همان آغاز واريته بسيار شكوهمندشان را به رخ تماشاگر كشيدند. شايد كتاب «تئاتر و ضدتئاتر يونسكو» بتواند گوياي گونه‌اي آبسورديته بسيار امروزين و مدرن را به ما معرفي كند اما «دشنام به جمعيت» بلاشك حركتي است بر صحنه نمايش و در لابه‌لاي متن اجراشده و خود بهترين نشانه براي معارفه با تئاتر پيشتاز است. در اجراهاي كارگاه نمايش كارگردان چندان بر كار مسلط و محيط بود كه حتي ديالوگي نيز ردوبدل نشد و مفهوم تهوع از زبان را به‌گونه‌اي ملموس و محسوس بر صحنه آورد. در اجراي نمايش «دشنام به جمعيت» ما با آنچه ماباازاي عيني و واقعي دارد، روبه‌رو نيستيم و كل اجرا برش‌هايي بسيار به دل‌نشستني از زوال و انحطاط تئاتر كلاسيك و آركائيك را زير سؤال مي‌برد. ما از تئاتر دانشجويي قطعا اجراهايي مانند كار امير اخوان و اساسا جسارت و شجاعت ساختاري آثاري مانند كار هانتكه را متوقعيم؛ اگرچه باوجود همه كاستي‌ها در سطح انتخاب اثري اين همه جذاب نيز كارگردان و گروهش رنگ و رونقي به جشنواره تئاتر دانشجويان بخشيده است. در واقع ضدتئاتر گروه هانتکه و امیر اخوان یکی از بهترین و خوب‌ترین حالات را در جشنواره تئاتر دانشجویی برای تماشاگران جوانش رقم زد. به قول «مارتین هایدگر»: [آنچه بعد از در انتظار گودو بکت نگاشته آمده و در آن تصویر واضح و شفاف جنگ نشان داده شده جملگی آشغال‌اند] و حالا ما می‌گوییم متن «دشنام به جمعیت»، که ترجمه‌ای نیز به عنوان «ناسزا به تماشاگر» دارد حرف آخر تئاتر مدرن و معنادار دو دهه اخیر است. انتخاب این اثر جای تقدیر دارد و به دلیل شک نیچه‌وار هانتکه همه‌چیز در گونه‌ای تعلیق به سر می‌برد. حتی ریتم یا ضرب‌آهنگ اثر یا میزانسن‌ها و طراحی صحنه در کل اعتنایی به حریم تماشاگر نمی‌کند و به قولی هیچ ترتیبی و آدابی نمی‌جویند و آنچه خود می‌خواهند می‌گویند؛ اگرچه کاملا واضح است که متن کل کار را تحت‌الشعاع خود قرار داده و کارگردان به شکلی کاریزما و غریزی بر صحنه آورده، آن فرهنگ شناخت تئاتر هانتکه در این اثر دیده نمی‌شود. زرق‌وبرق کار زیاد اما این‌همه در خدمت چیست؟ کار اجرائی بدون میزانسن‌های ماورای مدرن امکان‌پذیر نیست و اینجاست که پیتر بروک می‌گوید [میزانسن همان پیام است]. در هرحال ما دشواری‌های اجرای آثار پتر هانتکه را در ایران می‌دانیم؛ چندان‌که این گروه تئاتری اجازه نوشتن ترجمه اصلی نام این اثر را هم نداشته‌اند و کار را با نام متن آلمانی آن در بروشور نوشته‌اند. ما با انتخاب پاره‌هایی از متن دشنام به جمعیت که نخستین‌بار با ترجمه گروه یکدست و خلاق این کار که زیر نظر استاد بهرام بیضایی منتشر شد، آشنا بودیم اما این اجرا درواقع ابعاد این آشنایی را گسترش داد، سخن دیگری نمی‌ماند مگر اینکه، جسارت نوجویی و شهامت امیر اخوان و بازیگرانش مصطفی لطیفی‌خواه با برخوانی پاره‌هایی از آثار ساموئل بکت، زهرا محرابی، با برخوانی تکه‌هایی از مکبث، شیوا آشور و حمید رشید، عصر خوبی را در متن جشنواره دانشجویی برایمان به ارمغان آوردند.آنچه در اینجا به شما هدیه می‌کنیم، نه دیالوگ است و نه منولوگ، نه تئاتر است و نه ضد آن بلکه صرفا آشنایی با اثری که فرانسوی‌ها به آن نائیف یا آثار هنری روزهای تعطیل می‌نامند، است و بس.
- اینجا صحنه‌سازی در کار نیست.
- اینجا دیواری نمی‌بینید که بلرزد.
- اینجا صدای مصنوعی بسته‌شدن در نمی‌شنوید.
- اینجا صدای جیرجیر کاناپه‌ای طنین نمی‌اندازد.
- اینجا شبحی نمی‌بینید.
- اینجا اشباح چهره‌ای ندارند.
- اینجا تصویر چیزی را نمی‌بینید.
- اینجا تصور تصویری را هم نمی‌بینید.
- اینجا معمای تصویری نمی‌بینید.
- اینجا تصویر خالی هم نمی‌بینید.
- خالی‌بودن این صحنه تصویر هیچ خلأ دیگری نیست.
- این صحنه از آن رو خالی‌است که اشیا جلوی دست و پایمان را می‌گرفتند.
- این صحنه از آن رو خالی‌است که ما به چیزی نیاز نداریم.
- این صحنه نمایشگر چیزی نیست.
صحنه خالیست

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.