50 سالگي شازده احتجاب
ليلي فرهادپور
فخرالنسا رو به شازده ميگويد: «پدربزرگ ميتوانست با يک فرمان ساده يک خيابان آدم را به دم چرخدندههاي تانک و زرهپوش بدهد...». اينها را گلشيري 50 سال پيش نوشته است. اين سخنان را گلشيري در دهان کهنالگويي از خرد جمعي ما ايرانيان گذاشته است که زني است زيبا، مغرور، دانا و طناز (طنزگو) که همه فرّ و شکوهي بازمانده خاندان زورگوي احتجاب را به باد استهزا ميگيرد.50 سالگي براي انسان فاني يک عمر است، اما براي اثري باقي آزمايشي است که نشان ميدهد اثر هنري ميماند يا از ياد ميرود. شازده احتجاب هنوز تازه است، به تازگي همين بهار و ارديبهشتش. باورت نميشود که گلشيري فقيد تنها 32 سالش بود که آن را نوشت. انگار که داستاني است ازلي. شازده احتجاب روايت فروپاشي نظام خانخاني در سنت فرهنگي ايران است؛ بازمانده نظامي که باقيماندنش نيازمند وجود رعيت است. شازده که دستش پيش فخرالنسا رو شده به شخص عوامي مانند فخري احتياج دارد که به او لباسهاي فخرالنسا را بپوشاند و به او وعده خانمي بدهد و در کلفتي نگهش دارد، زيرا اگر فخريهاي عامي نباشند بهزودي روايت مرگ شازده احتجابها را از زبان مرادها خواهيم شنيد. مرحوم ابوالحسن نجفي درباره شازده احتجاب گفته است: «اما يك موفقيت بزرگ گلشيري واقعا اينكه اين داستان را از هر كجاش باز كنيد ميتوانيد بخوانيد. نه بهخاطر اينكه وقايع را ميدانيد و يا اينکه اول يا آخر هم ندارد... بلکه براي اينکه هر قسمت از اين داستان را بخوانيد، سلولي است كه آن سلول ميتواند رشد بكند ـ يعني وقتي خواننده ميخواند ـ و ميتواند همه داستان را دربر بگيرد. و اين، فكر ميكنم خيلي خصوصيت كميابي است در داستانهاي معاصر».هوشنگ گلشيري شازده احتجاب را در سال 1348 منتشر کرد، گروههاي روشنفکري و محفلهاي ادبي پرآوازه آن زمان، ناگهان با يک رمان نامتعارف، بسيار تصويري و جذاب روبهرو شدند. چند فيلمساز به ساخت فيلمي از آن تمايل نشان دادند، اما گلشيري اجازه ساخت فيلم را به فيلمساز جوان سيويکي، دوسالهاي داد که چندسالي بود از فرنگ برگشته بود و با يک برنامه تلويزيوني درباره سينما و ساخت يکي، دو فيلم مستند و کارگرداني يک پروژه سينمايي به نام «خانه قمرخانم»، نامي براي خود دستوپا کرده بود. اين جوان کسي نبود جز بهمن فرمانآرا. سال 1353 بهمن فرمانآرا با ساخت «شازده احتجاب»، از پيشگامان موجنوي سينماي ايران در دهه 50 شد و فيلم درخششي چشمگير در جشنوارههاي سينمايي بينالمللي و داخلي يافت. گويا همين روزها قرار است تازهترين فيلم فرمانآرا؛ يعني «دلم ميخواد» اکران شود. اين فيلم پس از سه سال براي اولينبار در جشنواره جهاني فيلم فجر به نمايش درآمد.بسياري عقيده دارند شازده احتجاب، يکي از بهترين اقتباسهاي سينمايي از يک اثر ادبي در ايران است. ساختار نويي در زمان خودش داشته و از جمله آثار ماندني سينماي موجنوی ايران است. در اين فيلم بهمن فرمانآرا با تکنيکهاي وقت سينما، از لايههاي مختلف زماني عبور ميکند. به نظرم وقت آن رسيده است که شازده احتجاب را دوباره بخوانيم و فيلم فرمانآرا را دوباره ببينيم.
فخرالنسا رو به شازده ميگويد: «پدربزرگ ميتوانست با يک فرمان ساده يک خيابان آدم را به دم چرخدندههاي تانک و زرهپوش بدهد...». اينها را گلشيري 50 سال پيش نوشته است. اين سخنان را گلشيري در دهان کهنالگويي از خرد جمعي ما ايرانيان گذاشته است که زني است زيبا، مغرور، دانا و طناز (طنزگو) که همه فرّ و شکوهي بازمانده خاندان زورگوي احتجاب را به باد استهزا ميگيرد.50 سالگي براي انسان فاني يک عمر است، اما براي اثري باقي آزمايشي است که نشان ميدهد اثر هنري ميماند يا از ياد ميرود. شازده احتجاب هنوز تازه است، به تازگي همين بهار و ارديبهشتش. باورت نميشود که گلشيري فقيد تنها 32 سالش بود که آن را نوشت. انگار که داستاني است ازلي. شازده احتجاب روايت فروپاشي نظام خانخاني در سنت فرهنگي ايران است؛ بازمانده نظامي که باقيماندنش نيازمند وجود رعيت است. شازده که دستش پيش فخرالنسا رو شده به شخص عوامي مانند فخري احتياج دارد که به او لباسهاي فخرالنسا را بپوشاند و به او وعده خانمي بدهد و در کلفتي نگهش دارد، زيرا اگر فخريهاي عامي نباشند بهزودي روايت مرگ شازده احتجابها را از زبان مرادها خواهيم شنيد. مرحوم ابوالحسن نجفي درباره شازده احتجاب گفته است: «اما يك موفقيت بزرگ گلشيري واقعا اينكه اين داستان را از هر كجاش باز كنيد ميتوانيد بخوانيد. نه بهخاطر اينكه وقايع را ميدانيد و يا اينکه اول يا آخر هم ندارد... بلکه براي اينکه هر قسمت از اين داستان را بخوانيد، سلولي است كه آن سلول ميتواند رشد بكند ـ يعني وقتي خواننده ميخواند ـ و ميتواند همه داستان را دربر بگيرد. و اين، فكر ميكنم خيلي خصوصيت كميابي است در داستانهاي معاصر».هوشنگ گلشيري شازده احتجاب را در سال 1348 منتشر کرد، گروههاي روشنفکري و محفلهاي ادبي پرآوازه آن زمان، ناگهان با يک رمان نامتعارف، بسيار تصويري و جذاب روبهرو شدند. چند فيلمساز به ساخت فيلمي از آن تمايل نشان دادند، اما گلشيري اجازه ساخت فيلم را به فيلمساز جوان سيويکي، دوسالهاي داد که چندسالي بود از فرنگ برگشته بود و با يک برنامه تلويزيوني درباره سينما و ساخت يکي، دو فيلم مستند و کارگرداني يک پروژه سينمايي به نام «خانه قمرخانم»، نامي براي خود دستوپا کرده بود. اين جوان کسي نبود جز بهمن فرمانآرا. سال 1353 بهمن فرمانآرا با ساخت «شازده احتجاب»، از پيشگامان موجنوي سينماي ايران در دهه 50 شد و فيلم درخششي چشمگير در جشنوارههاي سينمايي بينالمللي و داخلي يافت. گويا همين روزها قرار است تازهترين فيلم فرمانآرا؛ يعني «دلم ميخواد» اکران شود. اين فيلم پس از سه سال براي اولينبار در جشنواره جهاني فيلم فجر به نمايش درآمد.بسياري عقيده دارند شازده احتجاب، يکي از بهترين اقتباسهاي سينمايي از يک اثر ادبي در ايران است. ساختار نويي در زمان خودش داشته و از جمله آثار ماندني سينماي موجنوی ايران است. در اين فيلم بهمن فرمانآرا با تکنيکهاي وقت سينما، از لايههاي مختلف زماني عبور ميکند. به نظرم وقت آن رسيده است که شازده احتجاب را دوباره بخوانيم و فيلم فرمانآرا را دوباره ببينيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.