امکانی برای همبستگی اجتماعی و نابرابری
مریم احمدی
امکان آگاهی از وضعیت جامعه ضرورتی انکارناشدنی است، در این زمینه برخی نهادهای خصوصی نیز گام برمیدارند. مؤسسه رحمان نیز گامهایی در این زمینه برداشته است و بهعنوان نهادی علمی، فرهنگی و اجتماعی تلاش کرده با شناخت دقیق علمی و بازنمایی فرصتها و کاستیهای جامعه ایران در کاهش آسیبهای اجتماعی تلاشهایی انجام دهد. یکی از مسیرهای ممکن برای تحقق این هدف، تهیه و تدوین گزارش وضعیت اجتماعی بوده که امکان آگاهی از شرایط جامعه در قالب مستندات را فراهم میکند؛ چه برای مسئولان و برنامهریزان، چه برای دانشجویان و محققان و پژوهشگران. به همین منظور شورای سیاستگذاری این مؤسسه که افراد صاحبنامی نظیر مصطفی معین، میلیمنفرد، هادی خانیکی، محدث خراسانی، سراجزاده، گودرزی، قانعیراد، پیمان مغازه و... هستند، برآن شدند که دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران در بازه زمانی 1389-1396 را با تکیه بر انباشت علمی و تجربی در تدوین گزارش اول 1380-1388 و همچنین تدوین گزارش وضعیت اجتماعی زنان (1395) را با کمک محققان تهیه و ارائه کنند. با این باور که ارادهای جمعی که از خلال گفتوگوی عمومی شکل میگیرد، مؤثرترین و کارآمدترین راهکاری است که برای
بهبود شرایط اجتماعی و مقابله با نابرابریها و آسیبهای اجتماعی پیشروی جامعه قرار دارد و در نهایت مجموعهای از مقالات را در کتابی با عنوان «همبستگی اجتماعی و نابرابری» با محوریت «بیعدالتی، نابرابری و جهتگیری به سوی کاهش نابرابری» تهیه و تدوین کردند. همانطورکه در مقدمه این اثر هم آمده است در فراهمآوری دومین گزارش وضعیت اجتماعی به سه هدف کانونی توجه شده است:
1. زمینهسازی برای گفتوگوی عمومی و شکلگیری، تقویت و بسط آگاهی جمعی
2. زمینهسازی برای نقد و ارزیابی سیاستها اجتماعی و برنامههای مرتبط در کشور
3. زمینهسازی برای دستیابی به دیدگاههای مشترک و قابلقبول در تدوین سیاست و برنامهریزی اجتماعی کشور
برای گزارش حاضر میتوان چهار کارکرد را در نظر گرفت؛ یکی از کارکردهایی که این تحقیق و پژوهش میتواند در پی داشته باشد «به رسمیت شناختهشدن تدوین سیاست و برنامههای اجتماعی ازسوی کنشگران دولتی و عرصه عمومی با اتکا بر تهیه منظم گزارشهای ادواری و موضوعی وضعیت اجتماعی و پرهیز از تدوین سیاستها و برنامهها بدون استنادات واقعی و نیازهای جامعه و شهروندان، دوریکردن از واکنشهای انفعالی و تأکید بر ملاحظه روندها و سطوح ترکیبی کلان، میانه و خرد در شکلگیری نابرابری آسیبهای اجتماعی» است. حالا با مطالعه این مجموعهمقالات و تحلیلها میتوان پرسشهای مهمی را مطرح و تا حدودی برایشان جواب پیدا کرد:
* وضعیت جامعه ایران از حیث تولید و انباشت و تصویرنابرابریها چگونه است؟
* مسائل و آسیبهای اجتماعی تولیدشده در سپهر نابرابریهای موجود چگونه است؟
* این مسائل چگونه به سیاستهای کلی توسعه و تغییرات اجتماعی مربوط میشوند؟
* کدامیک از بخشهای جامعه در معرض تهدید بیشتری قرار دارند؟
* چگونه موقعیت فرودستی و آسیبپذیری گروههای مختلف اجتماعی بازتولید میشود؟ سازوکارهای این بازتولید چیست؟
* در وضع موجود جامعه ایران در کنار آسیبها و تهدیدات، فرصتها و قابلیتها کداماند؟
* توصیههای و تجویزهای حاصلشده از تدوین گزارش وضعیت چیست؟
در تهیه این مطالب به یک نکته توجه ویژه شده است و آن هم دوریکردن از نگرش معمول به آسیبهای اجتماعی است که آنها را مجموعهای از پدیدههای جدا از هم میبیند و کمتر به تحلیل آنها در چارچوب روندهای اصلی اجتماعی میپردازد. در این تحقیقات چند نکته که میتواند به تشدید بیشتر آسیبهای اجتماعی در سطح کلان بینجامد، دستهبندی شده است، روندهایی نظیر:
*. رشد نابرابریهای اقتصادی و تشدید فاصله بین گروههای اجتماعی فقیر و غنی
* قطبیشدن (پولاریزاسیون) شهر
* انتقال جمعیتی و رشد سالخوردگی
* ناکارآمدی فزاینده نظام آموزش پیشدانشگاهی و دانشگاهی
* رشد حاشیههای اجتماعی (گروههای قومی، بیکاران، تهیدستان شهری و روستایی و...).
البته اشاره شده است که مشکلاتی مثل تغییرات اقلیم، مشکلات و بحران محیط زیست، ناکارآیی و پایینبودن بهرهوری ملی، تضعیف بنیانهای تولیدی جامعه و... را نیز نباید فراموش کرد. با این شرایط باید در نظر داشت وظیفه نهادهای دولتی و عمومی بسیار سنگین است، چراکه جامعه خود را ناگزیر از واکنش فوری مییابد و ازسویدیگر، راهحلهای فوری، بیش از پیش اثربخشی خود را از دست میدهند؛ چنین روندهایی هم مولد آسیبهای اجتماعی است و هم در نتیجه رشد آسیبها، تشدید خواهند شد. بهاینترتیب نابرابری بازتولید میشود. اقشار کمدرآمد همچنین در فرآیندهای سیاسی تأثیرگذاری کمتری دارند و صدای آنها کمتر شنیده میشود. مزایای بیشتری که به اقشار قویتر میرسد آنان را در موقعیتی قرار میدهد که دسترسی خود به خدمات و منابع عمومی را در طول زمان افزایش دهند. درنهایت زوال انسجام اجتماعی و افت سرمایه اجتماعی همراه با کماثرشدن دستگاههای ایدئولوژیک و ایدئولوژیهای موجهکننده نابرابری، آثار نابرابریهای ساختاری را در نتایج اکتسابی در حوزههای آموزش و بهداشت و... و در سطح رفتارهای فردی و آسیبهای اجتماعی تشدید میکند. اکنون گزارش حاضر با 29 مقاله و چهار
گزارش حاوی جمعبندی مقالات مربوطه با جمعبندی میرطاهر موسوی بهعنوان مدیر تدوین دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران منتشر شده است. در این مجموعه تحلیل نابرابریهای فضایی، نابرابریهای قومیتی و پیامدهای آسیبشناختی آن، تحلیل نابرابریهای درآمدی، نابرابری در رفاه اجتماعی، نابرابری اقتصادی، تله نابرابریهای اجتماعی، نابرابریها و جرم با تأکید بر آمار جرائم خصوصا قتل، سرقت، خشونت، طلاق، اقتصاد سیاسی نابرابری در ایران (از دهه 1370 تا امروز با تأکید بر 1394 - 1388) و... . از صاحبنظرانی چون پرویز پیران، حمیدرضا جلاییپور، حسین راغفر، حجتالله میرزایی، محمدحسین شریفزادگان، مقصود فراستخواه، فرشاد مؤمنی، محسن گودرزی، آرمان ذاکری، سراجزاده، عباس عبدی، علی سرزعیم، سعید مدنی، پرویز صداقت، علی عربمازار، علی دینیترکمانی و... به چشم میخورد.
امکان آگاهی از وضعیت جامعه ضرورتی انکارناشدنی است، در این زمینه برخی نهادهای خصوصی نیز گام برمیدارند. مؤسسه رحمان نیز گامهایی در این زمینه برداشته است و بهعنوان نهادی علمی، فرهنگی و اجتماعی تلاش کرده با شناخت دقیق علمی و بازنمایی فرصتها و کاستیهای جامعه ایران در کاهش آسیبهای اجتماعی تلاشهایی انجام دهد. یکی از مسیرهای ممکن برای تحقق این هدف، تهیه و تدوین گزارش وضعیت اجتماعی بوده که امکان آگاهی از شرایط جامعه در قالب مستندات را فراهم میکند؛ چه برای مسئولان و برنامهریزان، چه برای دانشجویان و محققان و پژوهشگران. به همین منظور شورای سیاستگذاری این مؤسسه که افراد صاحبنامی نظیر مصطفی معین، میلیمنفرد، هادی خانیکی، محدث خراسانی، سراجزاده، گودرزی، قانعیراد، پیمان مغازه و... هستند، برآن شدند که دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران در بازه زمانی 1389-1396 را با تکیه بر انباشت علمی و تجربی در تدوین گزارش اول 1380-1388 و همچنین تدوین گزارش وضعیت اجتماعی زنان (1395) را با کمک محققان تهیه و ارائه کنند. با این باور که ارادهای جمعی که از خلال گفتوگوی عمومی شکل میگیرد، مؤثرترین و کارآمدترین راهکاری است که برای
بهبود شرایط اجتماعی و مقابله با نابرابریها و آسیبهای اجتماعی پیشروی جامعه قرار دارد و در نهایت مجموعهای از مقالات را در کتابی با عنوان «همبستگی اجتماعی و نابرابری» با محوریت «بیعدالتی، نابرابری و جهتگیری به سوی کاهش نابرابری» تهیه و تدوین کردند. همانطورکه در مقدمه این اثر هم آمده است در فراهمآوری دومین گزارش وضعیت اجتماعی به سه هدف کانونی توجه شده است:
1. زمینهسازی برای گفتوگوی عمومی و شکلگیری، تقویت و بسط آگاهی جمعی
2. زمینهسازی برای نقد و ارزیابی سیاستها اجتماعی و برنامههای مرتبط در کشور
3. زمینهسازی برای دستیابی به دیدگاههای مشترک و قابلقبول در تدوین سیاست و برنامهریزی اجتماعی کشور
برای گزارش حاضر میتوان چهار کارکرد را در نظر گرفت؛ یکی از کارکردهایی که این تحقیق و پژوهش میتواند در پی داشته باشد «به رسمیت شناختهشدن تدوین سیاست و برنامههای اجتماعی ازسوی کنشگران دولتی و عرصه عمومی با اتکا بر تهیه منظم گزارشهای ادواری و موضوعی وضعیت اجتماعی و پرهیز از تدوین سیاستها و برنامهها بدون استنادات واقعی و نیازهای جامعه و شهروندان، دوریکردن از واکنشهای انفعالی و تأکید بر ملاحظه روندها و سطوح ترکیبی کلان، میانه و خرد در شکلگیری نابرابری آسیبهای اجتماعی» است. حالا با مطالعه این مجموعهمقالات و تحلیلها میتوان پرسشهای مهمی را مطرح و تا حدودی برایشان جواب پیدا کرد:
* وضعیت جامعه ایران از حیث تولید و انباشت و تصویرنابرابریها چگونه است؟
* مسائل و آسیبهای اجتماعی تولیدشده در سپهر نابرابریهای موجود چگونه است؟
* این مسائل چگونه به سیاستهای کلی توسعه و تغییرات اجتماعی مربوط میشوند؟
* کدامیک از بخشهای جامعه در معرض تهدید بیشتری قرار دارند؟
* چگونه موقعیت فرودستی و آسیبپذیری گروههای مختلف اجتماعی بازتولید میشود؟ سازوکارهای این بازتولید چیست؟
* در وضع موجود جامعه ایران در کنار آسیبها و تهدیدات، فرصتها و قابلیتها کداماند؟
* توصیههای و تجویزهای حاصلشده از تدوین گزارش وضعیت چیست؟
در تهیه این مطالب به یک نکته توجه ویژه شده است و آن هم دوریکردن از نگرش معمول به آسیبهای اجتماعی است که آنها را مجموعهای از پدیدههای جدا از هم میبیند و کمتر به تحلیل آنها در چارچوب روندهای اصلی اجتماعی میپردازد. در این تحقیقات چند نکته که میتواند به تشدید بیشتر آسیبهای اجتماعی در سطح کلان بینجامد، دستهبندی شده است، روندهایی نظیر:
*. رشد نابرابریهای اقتصادی و تشدید فاصله بین گروههای اجتماعی فقیر و غنی
* قطبیشدن (پولاریزاسیون) شهر
* انتقال جمعیتی و رشد سالخوردگی
* ناکارآمدی فزاینده نظام آموزش پیشدانشگاهی و دانشگاهی
* رشد حاشیههای اجتماعی (گروههای قومی، بیکاران، تهیدستان شهری و روستایی و...).
البته اشاره شده است که مشکلاتی مثل تغییرات اقلیم، مشکلات و بحران محیط زیست، ناکارآیی و پایینبودن بهرهوری ملی، تضعیف بنیانهای تولیدی جامعه و... را نیز نباید فراموش کرد. با این شرایط باید در نظر داشت وظیفه نهادهای دولتی و عمومی بسیار سنگین است، چراکه جامعه خود را ناگزیر از واکنش فوری مییابد و ازسویدیگر، راهحلهای فوری، بیش از پیش اثربخشی خود را از دست میدهند؛ چنین روندهایی هم مولد آسیبهای اجتماعی است و هم در نتیجه رشد آسیبها، تشدید خواهند شد. بهاینترتیب نابرابری بازتولید میشود. اقشار کمدرآمد همچنین در فرآیندهای سیاسی تأثیرگذاری کمتری دارند و صدای آنها کمتر شنیده میشود. مزایای بیشتری که به اقشار قویتر میرسد آنان را در موقعیتی قرار میدهد که دسترسی خود به خدمات و منابع عمومی را در طول زمان افزایش دهند. درنهایت زوال انسجام اجتماعی و افت سرمایه اجتماعی همراه با کماثرشدن دستگاههای ایدئولوژیک و ایدئولوژیهای موجهکننده نابرابری، آثار نابرابریهای ساختاری را در نتایج اکتسابی در حوزههای آموزش و بهداشت و... و در سطح رفتارهای فردی و آسیبهای اجتماعی تشدید میکند. اکنون گزارش حاضر با 29 مقاله و چهار
گزارش حاوی جمعبندی مقالات مربوطه با جمعبندی میرطاهر موسوی بهعنوان مدیر تدوین دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران منتشر شده است. در این مجموعه تحلیل نابرابریهای فضایی، نابرابریهای قومیتی و پیامدهای آسیبشناختی آن، تحلیل نابرابریهای درآمدی، نابرابری در رفاه اجتماعی، نابرابری اقتصادی، تله نابرابریهای اجتماعی، نابرابریها و جرم با تأکید بر آمار جرائم خصوصا قتل، سرقت، خشونت، طلاق، اقتصاد سیاسی نابرابری در ایران (از دهه 1370 تا امروز با تأکید بر 1394 - 1388) و... . از صاحبنظرانی چون پرویز پیران، حمیدرضا جلاییپور، حسین راغفر، حجتالله میرزایی، محمدحسین شریفزادگان، مقصود فراستخواه، فرشاد مؤمنی، محسن گودرزی، آرمان ذاکری، سراجزاده، عباس عبدی، علی سرزعیم، سعید مدنی، پرویز صداقت، علی عربمازار، علی دینیترکمانی و... به چشم میخورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.