|

نمایشنامه‌هایی از جلال تهرانی

تلخی‌های طنز

مانی سپهری

هنرمند معاصر کسی است که در اثرش به سراغ هر متن از هر روزگاری که برود آن متن را به یک میانجی برای برقراری مکالمه‌ای انتقادی با زمانه خود بدل می‌کند. دغدغه او همواره دغدغه روزگاری است که خود در آن زیسته است و البته این دغدغه در کارِ هنرمند خلاق همواره به دغدغه‌هایی همه‌زمانی و همه‌جایی پیوند می‌خورد. از این منظر می‌توان گفت که جلال تهرانی یک هنرمند معاصر ایرانی است. او نمایشنامه‌نویسی است که در آثارش انسان امروز و مسائل او را مدنظر دارد و آثارش همواره زمینه‌ای اجتماعی دارند اگرچه از لایه‌هایی دیگر نیز برخوردار باشند. شخصیت‌های آثار او چه آدم‌هایی عادی و ساخته‌وپرداخته تخیل خالق‌شان باشند و چه شخصیت‌هایی آشنا در تاریخ ادبیات نظیر دراکولا و مکبث و ... همواره شخصیت‌هایی هستند در متن مسائل زندگی و جامعه معاصر. به همین دلیل است که او در سیطره آن‌چه از گذشته ادبی به آثارش احضار می‌کند نمی‌ماند و آن‌ها را برای روایت امروزی خود به خدمت می‌گیرد. از طرفی او گرچه مسائل جامعه معاصر را در نظر دارد اما به بازنمایی صرف واقعیت اکتفا نمی‌کند و در نمایش تلخی‌ها لحنی مویه‌گر نیز ندارد و آثارش اغلب از طنزی انتقادی و گزنده برخوردارند. جلال ستاری در بخشی از کتاب «جادوی تئاتر» ضمن ستایش از جلال تهرانی مولفه‌های آثار او را این‌گونه جمع‌بندی می‌کند: «نمایشنامه‌های جلال تهرانی، ساختار دراماتیک استواری دارد بدین معنی که عمده مقصود در قالب گفت‌وگوهایی کوتاه و تندوتیز و موجز بی‌روده‌درازی و پُرچانگی به زبانی ساده و بی‌پیرایه، بیان می‌شود و بنابراین کوله‌بار ادبیات به زبانی فاخر و سبک و اسلوب منشیانه و قصه‌پردازی و افسانه‌سازی و تاریخ‌نگاری به راه‌ورسم سنتی کهن‌گرا، بر آن سنگینی نمی‌کند، اما این بدین معنا نیست که درام‌هایش آسان‌فهم و ساده‌پسند و به مثابه عکس‌برداری از وقایع اتفاقیه است؛ درست برعکس، پی‌بردن به حاق مطلب در کسوت درام، مستلزم تأمل و انس‌گرفتن با شیوه نگارش اوست. منتهی تصور نباید کرد که مضامین این درام‌های ساده و پُرمغز، فارغ از دلمشغولی‌های زمانه و دغدغه‌های امروزینِ جامعه و فرهنگِ ماست، گرچه اینهمه به زبانی و به شیوه‌ای گاه استعاری و همواره طنزآمیز، بیان شده است که صبغه روزمرگی و جزئی‌نگری ندارد و ازاین‌رو در بسیاری جاها، معنا و مصداق پیدا می‌کند. راست است که درام‌های جلال تهرانی، کلا تلخ‌اند و از مژه‌های آدم‌هایشان قیر می‌چکد و گویی نبوغ آدم‌ها در سقوط‌شان است ولی به گمان من، نه بدین جهت که درام‌نویس، هنرمندی است ذاتا ناسازگار و بدبین و دژم، بلکه ازاینرو که نمی‌تواند چشم بر واقعیت‌های دلشکن فروبندد.» مخزن، دراکولا، دودلقک‌ونصفی و مکبث 2001، چهار نمایشنامه از جلال تهرانی‌اند که در انتشارات مکتب تهران منتشر شده‌اند. «مخزن» از نمایشنامه‌های درخشان جلال تهرانی است؛ نمایشنامه‌ای با ساختاری محکم و روایتی که با پنهان‌سازی‌ها و افشاکردن‌های به‌جا و به‌موقع خواننده را گام‌به‌گام به سوی درک آن‌چه اتفاق افتاده است پیش می‌برد. دو برادر و یک پدر شخصیت‌های این نمایشنامه هستند. شخصیت‌هایی که داستان از خلال گفت‌وگوهای‌شان روایت می‌شود. «مخزن» یکی از نمونه‌های مثال‌زدنی طنز سیاه جلال تهرانی است. طنزی با دغدغه‌های اجتماعی و متمرکز بر روابطی معیوب در خانواده‌ای فروپاشیده. آن‌چه می‌خوانید قسمتی است از این نمایشنامه: «داداشی: داره می‌آد. ت‌تو راهه. چیزی نگیا. هیچ‌چی نمی‌گیم. هیچ‌چی ندیدیم، خب؟
داداش: سرده.
داداشی: هول نکن فقط. انگار نه انگار.
داداش: خیلی سرده.
داداشی: پاییزه اما سرد نیست هنوز. ت‌تازه اول پاییزه. کوت‌تا لرزِ زمستون؟
داداش: ولی من سردمه.
داداشی: انگار که هیچ‌چی نشده. ما از هیچ‌چی خبر نداریم. از همه‌جا بی‌خبریم. ما این ت‌تو بودیم همه‌ش. چیزی ندیدیم.
داداش: این‌جا سرده. بیرون گرم‌تره. از این‌جا بریم.
داداشی: کجا بریم؟ کجا رو داریم که بریم؟
داداش: هرجا تو بگی. از این‌جا بریم فقط. این‌جا سرده.»
تهرانی در نمایشنامه «دودلقک‌ونصفی» همین طنز روابط و محیطی از نوعی دیگر را به صحنه می‌آورد. «دودلقک‌ونصفی» روابط مدیر یک کارخانه با دو کارمندش را در یک ساختار اداری فاسد به نمایش می‌گذارد؛ ساختاری که در آن نه شایستگی و مهارت که عواملی دیگر در ارتقاء یا نزول مرتبه آدم‌ها دخیل هستند. گمان کارمند این است که باید کارش را با دقت و شناخت از آن انجام دهد، اما رئیس از او انتظارات دیگری دارد و ازهمین‌روست که جایی از نمایشنامه به او می‌گوید: «تو زیادی فکر کردی. به‌جای این‌که پیش من بیای فکر کردی. همین حالا خیلیا پیش من می‌آن. راه‌شو پیدا می‌کنن. هوش و فکرم نمی‌خواد. اصلا هرچی خنگ‌تر بهتر. گاهی لازمه کاری هم انجام بشه عزیز.» کارمند می‌گوید: «پس من چی‌کار کرده‌م؟ من همیشه کار کرده‌م. به کارم فکر کرده‌م. من برای هر کاری مطالعه می‌کنم. پیش از هر کاری فکر می‌کنم. من همیشه کارمو دوست داشته‌م. حتا وقتی مدیرعامل بوده‌م. من هر کاریو با علاقه انجام داده‌م. با مطالعه. همیشه. حتا حالا!» رییس می‌گوید: «و همیشه سقوط کردی. فکر میکنی چرا؟ چون همیشه به سقوط فکر کردی. چه افتضاحی! تو هیچ‌وقت به این فکر نکردی که ده سال فکر کردن تو مفیدتره یا یک جمله‌ی خبری همکارت که گزارش فکر تو رو به من می‌ده.»
نمایشنامه‌های «مکبث 2011» و «دراکولا» از همان عنوان‌شان تداعی‌گر شخصیت‌هایی در تاریخ ادبیات هستند که نام‌شان با خون عجین شده است. اولی، مکبث، یادآور دست‌های آلوده به خونی است که خون از آن‌ها پاک نمی‌شود و دومی، دراکولا، شخصیتی داستانی است که به خون‌خواری معروف بوده است. البته «دراکولا»ی نمایشنامه جلال تهرانی به مانیا، شخصیت دیگر نمایشنامه، می‌گوید که دیگر خون نمی‌خورد چون از سارس، ایدز، آنژین، آفت، زونا و آبله‌مرغون می‌ترسد.

هنرمند معاصر کسی است که در اثرش به سراغ هر متن از هر روزگاری که برود آن متن را به یک میانجی برای برقراری مکالمه‌ای انتقادی با زمانه خود بدل می‌کند. دغدغه او همواره دغدغه روزگاری است که خود در آن زیسته است و البته این دغدغه در کارِ هنرمند خلاق همواره به دغدغه‌هایی همه‌زمانی و همه‌جایی پیوند می‌خورد. از این منظر می‌توان گفت که جلال تهرانی یک هنرمند معاصر ایرانی است. او نمایشنامه‌نویسی است که در آثارش انسان امروز و مسائل او را مدنظر دارد و آثارش همواره زمینه‌ای اجتماعی دارند اگرچه از لایه‌هایی دیگر نیز برخوردار باشند. شخصیت‌های آثار او چه آدم‌هایی عادی و ساخته‌وپرداخته تخیل خالق‌شان باشند و چه شخصیت‌هایی آشنا در تاریخ ادبیات نظیر دراکولا و مکبث و ... همواره شخصیت‌هایی هستند در متن مسائل زندگی و جامعه معاصر. به همین دلیل است که او در سیطره آن‌چه از گذشته ادبی به آثارش احضار می‌کند نمی‌ماند و آن‌ها را برای روایت امروزی خود به خدمت می‌گیرد. از طرفی او گرچه مسائل جامعه معاصر را در نظر دارد اما به بازنمایی صرف واقعیت اکتفا نمی‌کند و در نمایش تلخی‌ها لحنی مویه‌گر نیز ندارد و آثارش اغلب از طنزی انتقادی و گزنده برخوردارند. جلال ستاری در بخشی از کتاب «جادوی تئاتر» ضمن ستایش از جلال تهرانی مولفه‌های آثار او را این‌گونه جمع‌بندی می‌کند: «نمایشنامه‌های جلال تهرانی، ساختار دراماتیک استواری دارد بدین معنی که عمده مقصود در قالب گفت‌وگوهایی کوتاه و تندوتیز و موجز بی‌روده‌درازی و پُرچانگی به زبانی ساده و بی‌پیرایه، بیان می‌شود و بنابراین کوله‌بار ادبیات به زبانی فاخر و سبک و اسلوب منشیانه و قصه‌پردازی و افسانه‌سازی و تاریخ‌نگاری به راه‌ورسم سنتی کهن‌گرا، بر آن سنگینی نمی‌کند، اما این بدین معنا نیست که درام‌هایش آسان‌فهم و ساده‌پسند و به مثابه عکس‌برداری از وقایع اتفاقیه است؛ درست برعکس، پی‌بردن به حاق مطلب در کسوت درام، مستلزم تأمل و انس‌گرفتن با شیوه نگارش اوست. منتهی تصور نباید کرد که مضامین این درام‌های ساده و پُرمغز، فارغ از دلمشغولی‌های زمانه و دغدغه‌های امروزینِ جامعه و فرهنگِ ماست، گرچه اینهمه به زبانی و به شیوه‌ای گاه استعاری و همواره طنزآمیز، بیان شده است که صبغه روزمرگی و جزئی‌نگری ندارد و ازاین‌رو در بسیاری جاها، معنا و مصداق پیدا می‌کند. راست است که درام‌های جلال تهرانی، کلا تلخ‌اند و از مژه‌های آدم‌هایشان قیر می‌چکد و گویی نبوغ آدم‌ها در سقوط‌شان است ولی به گمان من، نه بدین جهت که درام‌نویس، هنرمندی است ذاتا ناسازگار و بدبین و دژم، بلکه ازاینرو که نمی‌تواند چشم بر واقعیت‌های دلشکن فروبندد.» مخزن، دراکولا، دودلقک‌ونصفی و مکبث 2001، چهار نمایشنامه از جلال تهرانی‌اند که در انتشارات مکتب تهران منتشر شده‌اند. «مخزن» از نمایشنامه‌های درخشان جلال تهرانی است؛ نمایشنامه‌ای با ساختاری محکم و روایتی که با پنهان‌سازی‌ها و افشاکردن‌های به‌جا و به‌موقع خواننده را گام‌به‌گام به سوی درک آن‌چه اتفاق افتاده است پیش می‌برد. دو برادر و یک پدر شخصیت‌های این نمایشنامه هستند. شخصیت‌هایی که داستان از خلال گفت‌وگوهای‌شان روایت می‌شود. «مخزن» یکی از نمونه‌های مثال‌زدنی طنز سیاه جلال تهرانی است. طنزی با دغدغه‌های اجتماعی و متمرکز بر روابطی معیوب در خانواده‌ای فروپاشیده. آن‌چه می‌خوانید قسمتی است از این نمایشنامه: «داداشی: داره می‌آد. ت‌تو راهه. چیزی نگیا. هیچ‌چی نمی‌گیم. هیچ‌چی ندیدیم، خب؟
داداش: سرده.
داداشی: هول نکن فقط. انگار نه انگار.
داداش: خیلی سرده.
داداشی: پاییزه اما سرد نیست هنوز. ت‌تازه اول پاییزه. کوت‌تا لرزِ زمستون؟
داداش: ولی من سردمه.
داداشی: انگار که هیچ‌چی نشده. ما از هیچ‌چی خبر نداریم. از همه‌جا بی‌خبریم. ما این ت‌تو بودیم همه‌ش. چیزی ندیدیم.
داداش: این‌جا سرده. بیرون گرم‌تره. از این‌جا بریم.
داداشی: کجا بریم؟ کجا رو داریم که بریم؟
داداش: هرجا تو بگی. از این‌جا بریم فقط. این‌جا سرده.»
تهرانی در نمایشنامه «دودلقک‌ونصفی» همین طنز روابط و محیطی از نوعی دیگر را به صحنه می‌آورد. «دودلقک‌ونصفی» روابط مدیر یک کارخانه با دو کارمندش را در یک ساختار اداری فاسد به نمایش می‌گذارد؛ ساختاری که در آن نه شایستگی و مهارت که عواملی دیگر در ارتقاء یا نزول مرتبه آدم‌ها دخیل هستند. گمان کارمند این است که باید کارش را با دقت و شناخت از آن انجام دهد، اما رئیس از او انتظارات دیگری دارد و ازهمین‌روست که جایی از نمایشنامه به او می‌گوید: «تو زیادی فکر کردی. به‌جای این‌که پیش من بیای فکر کردی. همین حالا خیلیا پیش من می‌آن. راه‌شو پیدا می‌کنن. هوش و فکرم نمی‌خواد. اصلا هرچی خنگ‌تر بهتر. گاهی لازمه کاری هم انجام بشه عزیز.» کارمند می‌گوید: «پس من چی‌کار کرده‌م؟ من همیشه کار کرده‌م. به کارم فکر کرده‌م. من برای هر کاری مطالعه می‌کنم. پیش از هر کاری فکر می‌کنم. من همیشه کارمو دوست داشته‌م. حتا وقتی مدیرعامل بوده‌م. من هر کاریو با علاقه انجام داده‌م. با مطالعه. همیشه. حتا حالا!» رییس می‌گوید: «و همیشه سقوط کردی. فکر میکنی چرا؟ چون همیشه به سقوط فکر کردی. چه افتضاحی! تو هیچ‌وقت به این فکر نکردی که ده سال فکر کردن تو مفیدتره یا یک جمله‌ی خبری همکارت که گزارش فکر تو رو به من می‌ده.»
نمایشنامه‌های «مکبث 2011» و «دراکولا» از همان عنوان‌شان تداعی‌گر شخصیت‌هایی در تاریخ ادبیات هستند که نام‌شان با خون عجین شده است. اولی، مکبث، یادآور دست‌های آلوده به خونی است که خون از آن‌ها پاک نمی‌شود و دومی، دراکولا، شخصیتی داستانی است که به خون‌خواری معروف بوده است. البته «دراکولا»ی نمایشنامه جلال تهرانی به مانیا، شخصیت دیگر نمایشنامه، می‌گوید که دیگر خون نمی‌خورد چون از سارس، ایدز، آنژین، آفت، زونا و آبله‌مرغون می‌ترسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.