|

سرگذشت رمان عرب

«رمان عربی» موضوع مطالعات بسیاری بوده است اما این مطالعات به‌زعمِ راجر آلن در سطحی نبوده‌اند با مطالعات و نقد و تحلیل‌ها پیرامونِ شعر عرب برابری کنند. راجر آلن، در مقدمه کتابِ «درآمدی تاریخی و انتقادی بر رمان عرب» که اخیرا با ترجمه محمد جواهرکلام در نشر شادگان منتشر شده است، با ابراز این نظر می‌نویسد درک این حقایق درباره رمان عربی او را واداشته تا دست‌به‌کار نوشتن کتابی جامع درباره رمان عربی و تحولات آن در سیر تاریخی شود. به‌دنبال دست‌‌یافتن نجیب محفوظ به جایزه ادبی نوبل در 1988، و روند ترجمه آثار داستانی عرب به فارسی، که پیش‌تر در سطحی محدود انجام می‎شد، شتاب بیشتری گرفت و ترجمه‌ آثار عربی به فارسی ـ و این‌بار ادبیات داستانی معاصر عرب ـ وارد مرحله تازه‎ای شد. اما تاریخ این نوع ترجمه از این پیشتر می‌رود و به عصر موسوم به «النهضه» (جنبش نوزایی عرب) می‌رسد. غیر از آثار اجتماعی و فرهنگی، سهم بیشتر با ادبیات داستانی بود. کتاب «درآمدی تاریخی و انتقادی بر رمان عرب»، این روند را از نخستین ایام پی می‌گیرد. در این کتاب نویسنده می‌کوشد مراحل رشد و تکوین رمان را در میان نویسندگان عرب بررسی کند. در فصل نخست نگاهی عمومی دارد به تعریف این گونه ادبیِ به‌طور کلی، با نگاهی به «رمان عرب»، و احیاناً یافتن شباهت‌هایی برای آن در میان نظایر غربی‌اش، و برعکس. در فصل دوم به تحولات نخستین در سنت‌های داستان‌سرایی عربی می‌پردازد و زمینه این تحولات را در کشورهای عربی دنبال می‌کند. در این فصل است که شکل‌گیریِ نطفه‌های رمان عربی در آثار رمان‌نویسان نخست عرب تشریح می‌شود. در فصل سوم، «دوره بلوغ، پیشینه‌های سیاسی و اجتماعی»، به بررسی مفصل این پیشینه‌ها می‌نشیند، و پس از تحلیل آثار نجیب محفوظ و بررسی تحول در دیدگاه رمان‌نویسی، به سه رکنِ نویسنده، خواننده و متن نگاهی می‌افکند. اما فصل چهارم که مهم‌ترین فصل کتاب است، به تحلیل دوازده رمان شاخص عرب، از نظر ساختار و موضوع، اختصاص دارد. این فصل به‌تعبیر آلن عبارت است از یک سلسله تحلیل محتاطانه از تعدادی رمان که از میان انبوه فراوان فراورده‌های داستانی برگزیده است و این آثار منتخب را از بهترین نمونه‌ها در خلق رمان عرب در دهه‌های اخیر می‌داند. او می‌نویسد «از دلایل موکد بر غنای هنر رمان‌نویسی این است که دیگر منتقدان داستان‌هایی را برگزیده‌اند که اختلافات فاحشی با یکدیگر دارند» و در نظر آلن، این منتقدان با انتخاب‌هاشان، گرایش‌ها و خاستگاه ملی و فرهنگ‌هاشان را نشان دهند، همان‌طور که انتخاب‌های آلن حاکی از شخصیت نقادانه اوست. سخن پایانی نویسنده در فصل پنجم آمده است. نویسنده در این اثر کوشیده است کتابی جامع و حتی درسی تألیف کند، از این‌رو برای نوشتن آن به منابع فراوانی مراجعه کرده، که در ارجاعات او در پانویس‌ها بازتاب یافته‌اند که این منابع در پایان کتاب از نظر خواننده می‌گذرند. این کتاب در چهار فصل تدوین شده است: بعد از مقدمه نویسنده، «ویژگی‌های رمان» به‌عنوان فصل نخست آمده است و بعد «مراحل نخستین تحول رمان عرب» و فصل سوم به «دوران بلوغِ» رمان عرب اختصاص دارد و در فصل چهارم، راجر آلن فهرستی از رمان‌های برگزیده خود به‌دست می‌دهد که از آن میان مخاطبان فارسی‌زبان نویسندگانی چون نجیب محفوظ، غسان کنفانی، الزینی برکات و طیب صالح را با ترجمه آثاری از آنها می‌شناسد.

«رمان عربی» موضوع مطالعات بسیاری بوده است اما این مطالعات به‌زعمِ راجر آلن در سطحی نبوده‌اند با مطالعات و نقد و تحلیل‌ها پیرامونِ شعر عرب برابری کنند. راجر آلن، در مقدمه کتابِ «درآمدی تاریخی و انتقادی بر رمان عرب» که اخیرا با ترجمه محمد جواهرکلام در نشر شادگان منتشر شده است، با ابراز این نظر می‌نویسد درک این حقایق درباره رمان عربی او را واداشته تا دست‌به‌کار نوشتن کتابی جامع درباره رمان عربی و تحولات آن در سیر تاریخی شود. به‌دنبال دست‌‌یافتن نجیب محفوظ به جایزه ادبی نوبل در 1988، و روند ترجمه آثار داستانی عرب به فارسی، که پیش‌تر در سطحی محدود انجام می‎شد، شتاب بیشتری گرفت و ترجمه‌ آثار عربی به فارسی ـ و این‌بار ادبیات داستانی معاصر عرب ـ وارد مرحله تازه‎ای شد. اما تاریخ این نوع ترجمه از این پیشتر می‌رود و به عصر موسوم به «النهضه» (جنبش نوزایی عرب) می‌رسد. غیر از آثار اجتماعی و فرهنگی، سهم بیشتر با ادبیات داستانی بود. کتاب «درآمدی تاریخی و انتقادی بر رمان عرب»، این روند را از نخستین ایام پی می‌گیرد. در این کتاب نویسنده می‌کوشد مراحل رشد و تکوین رمان را در میان نویسندگان عرب بررسی کند. در فصل نخست نگاهی عمومی دارد به تعریف این گونه ادبیِ به‌طور کلی، با نگاهی به «رمان عرب»، و احیاناً یافتن شباهت‌هایی برای آن در میان نظایر غربی‌اش، و برعکس. در فصل دوم به تحولات نخستین در سنت‌های داستان‌سرایی عربی می‌پردازد و زمینه این تحولات را در کشورهای عربی دنبال می‌کند. در این فصل است که شکل‌گیریِ نطفه‌های رمان عربی در آثار رمان‌نویسان نخست عرب تشریح می‌شود. در فصل سوم، «دوره بلوغ، پیشینه‌های سیاسی و اجتماعی»، به بررسی مفصل این پیشینه‌ها می‌نشیند، و پس از تحلیل آثار نجیب محفوظ و بررسی تحول در دیدگاه رمان‌نویسی، به سه رکنِ نویسنده، خواننده و متن نگاهی می‌افکند. اما فصل چهارم که مهم‌ترین فصل کتاب است، به تحلیل دوازده رمان شاخص عرب، از نظر ساختار و موضوع، اختصاص دارد. این فصل به‌تعبیر آلن عبارت است از یک سلسله تحلیل محتاطانه از تعدادی رمان که از میان انبوه فراوان فراورده‌های داستانی برگزیده است و این آثار منتخب را از بهترین نمونه‌ها در خلق رمان عرب در دهه‌های اخیر می‌داند. او می‌نویسد «از دلایل موکد بر غنای هنر رمان‌نویسی این است که دیگر منتقدان داستان‌هایی را برگزیده‌اند که اختلافات فاحشی با یکدیگر دارند» و در نظر آلن، این منتقدان با انتخاب‌هاشان، گرایش‌ها و خاستگاه ملی و فرهنگ‌هاشان را نشان دهند، همان‌طور که انتخاب‌های آلن حاکی از شخصیت نقادانه اوست. سخن پایانی نویسنده در فصل پنجم آمده است. نویسنده در این اثر کوشیده است کتابی جامع و حتی درسی تألیف کند، از این‌رو برای نوشتن آن به منابع فراوانی مراجعه کرده، که در ارجاعات او در پانویس‌ها بازتاب یافته‌اند که این منابع در پایان کتاب از نظر خواننده می‌گذرند. این کتاب در چهار فصل تدوین شده است: بعد از مقدمه نویسنده، «ویژگی‌های رمان» به‌عنوان فصل نخست آمده است و بعد «مراحل نخستین تحول رمان عرب» و فصل سوم به «دوران بلوغِ» رمان عرب اختصاص دارد و در فصل چهارم، راجر آلن فهرستی از رمان‌های برگزیده خود به‌دست می‌دهد که از آن میان مخاطبان فارسی‌زبان نویسندگانی چون نجیب محفوظ، غسان کنفانی، الزینی برکات و طیب صالح را با ترجمه آثاری از آنها می‌شناسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.