|

عارف قزويني و ديگر چهره‌هاي موسيقي معاصر ايران

به‌تازگي جلد دوم كتاب «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» كه توسط هوشنگ اتحاد نوشته شده در نشر نو به‌ چاپ رسيده است. پيش‌تر جلد اول اين كتاب كه مربوط به دوره اول موسيقي معاصر ايران بود به چاپ رسيده بود و اينك جلد بعدي آن كه با عارف قزويني شروع مي‌شود منتشر شده است. هوشنگ اتحاد در پيشگفتار جلد اول كتاب، عدم شناخت و فقدان آشنايي با موسيقي ملي ايران را دليل نوشتن اين كتاب دانسته بود. نويسنده در نوشتن اين كتاب منابع متعدد و مختلفي را درباره موسيقي ايران در دوره معاصر و چهره‌هاي شاخص آن مورد بررسي قرار داده است.
جلد نخست «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» با آقاعلي‌اكبر فراهاني شروع شده بود و همان‌طور كه گفته شد عارف قزويني نخستين چهره‌اي است كه در جلد دوم مورد بررسي قرار گرفته است. عارف قزويني چهره‌اي چندوجهي است كه در سه حوزه موسيقي، شعر و آواز فعاليت مي‌كرد و بنا به اقتضاي زمانه‌اش هنرش پيوند عميقي با سياست داشته است. عارف به اعتبار فعاليت‌هاي مختلف ادبي و هنري‌اش در همان زمان خودش به هنرمندي بدل شده بود كه در ميان عوام هم به خوبي شناخته مي‌شد. عارف قزويني از هنرمندان مهم مشروطيت به‌شمار مي‌رود و به عنوان موسيقي‌دان، رديف‌دان، آهنگساز و خواننده نقش مهمي در موسيقي آن دوران دارد. هوشنگ اتحاد در همان ابتداي جلد دوم «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» درباره عارف قزويني نوشته: «عارف را بسياري شاعر انقلابي خوانده‌اند. عارف بي‌ترديد سرآمد همه تصنيف‌سازان است. تصنيف معروف او از خون جوانان وطن لاله دميده، كه وي با افزودن ملودي‌هايي همچون چه كج‌رفتاري اي چرخ/ چه بدرفتاري‌ اي چرخ، نه دين داري/ نه آيين داري اي چرخ/، تحولي شگرف در كار تصنيف‌سازي به وجود آورد به‌حدي كه داوود پيرنيا تاثير آن را در انقلاب مشروطيت، هم‌سنگ با سرود مارسيز در انقلاب كبير 1789 فرانسه مي‌داند.» از صداي عارف صفحه‌اي ضبط نشده و امروز چيزي از آوازخواني او در دست نيست بااين‌حال به‌واسطه توصيف‌هايي كه ديگران از صداي او كرده‌اند مي‌توان دريافت كه آواز عارف آوازي تاثيرگذار و درعين‌حال بازتابنده غم‌هاي مردمانش بوده است. محمدعلي سپانلو از عارف به‌عنوان يكي از «چهار شاعر آزادي» نام برده و چهره او را چنين مجسم كرده است: «عارف نشسته است، در اتاقي يا در صحن باغي، با انحناي خفيفي به پهلو لم داده است، آرنج دست راستش روي ميز است، با نرمشي ظريف و تربيت‌شده، انگشتان به ظاهر تكيه‌گاه صورتش هستند، اما فاصله‌اي ناديدني در كار است، يك فاصله ناديدني ميان صورت و دست وجود دارد. چهار انگشت بسته رو به پايين و انگشت سبابه بلند و آرام به سوي شقيقه بالا آمده، همان‌جا به خواب رفته است. دست ديگر غالبا كتابي يا سيگاري دارد. سيبيل‌هاي كشيده و سربالاي آن روزگار - مد مجاهدان- صورتش را استحكام مي‌دهد. و بعد... نگاهش كه به روبه‌رو يا كنار است. اين نگاه حتي اگر به درون عدسي دوربين هم متوجه باشد، به شما نگاه نمي‌كند بلكه يك چيز را در ماورا مي‌بيند، ‌يك چيز مرده را مي‌جويد، يك مفقود عزيز ازكف‌رفته، و يك اميد را براي رستاخيز همان مفقود عزيز. بيش‌تر تصاويري كه از ابوالقاسم عارف‌ قزويني به جا مانده به شيوه غريبي، اين حس ويژه را القا مي‌كند، و اين روح تلخ قانع‌نشدني و پرتوقع و جست‌وجوگر را به ياد مي‌آورد. چگونه مي‌توان از درون عكسي دل يك شاعر را پيدا كرد؟ آن دل تپنده‌اي را كه پشت اين نگاه ابهام‌آميز و كاونده پنهان شده است؟» هوشنگ اتحاد در سراسر كتاب جابه‌جا به منابع مختلف ارجاع داده و نقل‌قول‌هاي متعددي درباره چهره‌هايي كه مورد بررسي قرار گرفته‌اند آورده است.
به‌جز عارف قزويني، چهره‌هاي ديگري كه در جلد دوم اين كتاب مورد بررسي قرار گرفته‌اند عبارتند از: حسينعلي عراقي‌تفرشي، نصرالله مين‌باشيان، حسين طاهرزاده، ميرزا حبيب اصفهاني، سليمان اميرقاسمي، محمدتقي بهار، علي‌اكبر شاهي، حبيب‌الله شهردار، سورن آراكليان، علينقي وزيري،‌ ركن‌الدين مختاري، موسي معروفي، عبدالله دوامي، يوسف فروتن، عبدالحسين برازنده،‌ حسين گل‌گلاب، حسين استوار، محمدعلي اميرمجاهد، عبدالحسين صدراصفهاني،‌ علي‌محمد صفايي، حسين سنجري، علي‌اكبر شهنازي، سعيد هرمزي، يحيي زرپنجه، رضا محجوبي، ابراهيم منصوري، حسين پژمان بختياري، مرتضي محجوبي، رجبعلي اميرفلاح و حبيب سماعي. در تكه‌اي از بخش مربوط به علي‌اكبر شهنازي مي‌خوانيم: «شايد مهم‌ترين حلقه وصل گذشتگان و موسيقي‌دانان حال حاضر ايران علي‌اكبرخان شهنازي باشد، كسي كه كوله‌بار آموزه‌هاي كهن نوازندگان قاجار را به دوش كشيد و در نهايت امانت‌داري و گشاده‌دستي به شاگردانش بخشيد، شاگرداني كه استادان نسل امروزند: محمدرضا لطفي، حسين عليزاده، داريوش طلايي،‌ فرهنگ شريف،‌ عطا جنگوك و داريوش پيرنياكان.»

به‌تازگي جلد دوم كتاب «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» كه توسط هوشنگ اتحاد نوشته شده در نشر نو به‌ چاپ رسيده است. پيش‌تر جلد اول اين كتاب كه مربوط به دوره اول موسيقي معاصر ايران بود به چاپ رسيده بود و اينك جلد بعدي آن كه با عارف قزويني شروع مي‌شود منتشر شده است. هوشنگ اتحاد در پيشگفتار جلد اول كتاب، عدم شناخت و فقدان آشنايي با موسيقي ملي ايران را دليل نوشتن اين كتاب دانسته بود. نويسنده در نوشتن اين كتاب منابع متعدد و مختلفي را درباره موسيقي ايران در دوره معاصر و چهره‌هاي شاخص آن مورد بررسي قرار داده است.
جلد نخست «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» با آقاعلي‌اكبر فراهاني شروع شده بود و همان‌طور كه گفته شد عارف قزويني نخستين چهره‌اي است كه در جلد دوم مورد بررسي قرار گرفته است. عارف قزويني چهره‌اي چندوجهي است كه در سه حوزه موسيقي، شعر و آواز فعاليت مي‌كرد و بنا به اقتضاي زمانه‌اش هنرش پيوند عميقي با سياست داشته است. عارف به اعتبار فعاليت‌هاي مختلف ادبي و هنري‌اش در همان زمان خودش به هنرمندي بدل شده بود كه در ميان عوام هم به خوبي شناخته مي‌شد. عارف قزويني از هنرمندان مهم مشروطيت به‌شمار مي‌رود و به عنوان موسيقي‌دان، رديف‌دان، آهنگساز و خواننده نقش مهمي در موسيقي آن دوران دارد. هوشنگ اتحاد در همان ابتداي جلد دوم «چهره‌هاي موسيقي ايران معاصر» درباره عارف قزويني نوشته: «عارف را بسياري شاعر انقلابي خوانده‌اند. عارف بي‌ترديد سرآمد همه تصنيف‌سازان است. تصنيف معروف او از خون جوانان وطن لاله دميده، كه وي با افزودن ملودي‌هايي همچون چه كج‌رفتاري اي چرخ/ چه بدرفتاري‌ اي چرخ، نه دين داري/ نه آيين داري اي چرخ/، تحولي شگرف در كار تصنيف‌سازي به وجود آورد به‌حدي كه داوود پيرنيا تاثير آن را در انقلاب مشروطيت، هم‌سنگ با سرود مارسيز در انقلاب كبير 1789 فرانسه مي‌داند.» از صداي عارف صفحه‌اي ضبط نشده و امروز چيزي از آوازخواني او در دست نيست بااين‌حال به‌واسطه توصيف‌هايي كه ديگران از صداي او كرده‌اند مي‌توان دريافت كه آواز عارف آوازي تاثيرگذار و درعين‌حال بازتابنده غم‌هاي مردمانش بوده است. محمدعلي سپانلو از عارف به‌عنوان يكي از «چهار شاعر آزادي» نام برده و چهره او را چنين مجسم كرده است: «عارف نشسته است، در اتاقي يا در صحن باغي، با انحناي خفيفي به پهلو لم داده است، آرنج دست راستش روي ميز است، با نرمشي ظريف و تربيت‌شده، انگشتان به ظاهر تكيه‌گاه صورتش هستند، اما فاصله‌اي ناديدني در كار است، يك فاصله ناديدني ميان صورت و دست وجود دارد. چهار انگشت بسته رو به پايين و انگشت سبابه بلند و آرام به سوي شقيقه بالا آمده، همان‌جا به خواب رفته است. دست ديگر غالبا كتابي يا سيگاري دارد. سيبيل‌هاي كشيده و سربالاي آن روزگار - مد مجاهدان- صورتش را استحكام مي‌دهد. و بعد... نگاهش كه به روبه‌رو يا كنار است. اين نگاه حتي اگر به درون عدسي دوربين هم متوجه باشد، به شما نگاه نمي‌كند بلكه يك چيز را در ماورا مي‌بيند، ‌يك چيز مرده را مي‌جويد، يك مفقود عزيز ازكف‌رفته، و يك اميد را براي رستاخيز همان مفقود عزيز. بيش‌تر تصاويري كه از ابوالقاسم عارف‌ قزويني به جا مانده به شيوه غريبي، اين حس ويژه را القا مي‌كند، و اين روح تلخ قانع‌نشدني و پرتوقع و جست‌وجوگر را به ياد مي‌آورد. چگونه مي‌توان از درون عكسي دل يك شاعر را پيدا كرد؟ آن دل تپنده‌اي را كه پشت اين نگاه ابهام‌آميز و كاونده پنهان شده است؟» هوشنگ اتحاد در سراسر كتاب جابه‌جا به منابع مختلف ارجاع داده و نقل‌قول‌هاي متعددي درباره چهره‌هايي كه مورد بررسي قرار گرفته‌اند آورده است.
به‌جز عارف قزويني، چهره‌هاي ديگري كه در جلد دوم اين كتاب مورد بررسي قرار گرفته‌اند عبارتند از: حسينعلي عراقي‌تفرشي، نصرالله مين‌باشيان، حسين طاهرزاده، ميرزا حبيب اصفهاني، سليمان اميرقاسمي، محمدتقي بهار، علي‌اكبر شاهي، حبيب‌الله شهردار، سورن آراكليان، علينقي وزيري،‌ ركن‌الدين مختاري، موسي معروفي، عبدالله دوامي، يوسف فروتن، عبدالحسين برازنده،‌ حسين گل‌گلاب، حسين استوار، محمدعلي اميرمجاهد، عبدالحسين صدراصفهاني،‌ علي‌محمد صفايي، حسين سنجري، علي‌اكبر شهنازي، سعيد هرمزي، يحيي زرپنجه، رضا محجوبي، ابراهيم منصوري، حسين پژمان بختياري، مرتضي محجوبي، رجبعلي اميرفلاح و حبيب سماعي. در تكه‌اي از بخش مربوط به علي‌اكبر شهنازي مي‌خوانيم: «شايد مهم‌ترين حلقه وصل گذشتگان و موسيقي‌دانان حال حاضر ايران علي‌اكبرخان شهنازي باشد، كسي كه كوله‌بار آموزه‌هاي كهن نوازندگان قاجار را به دوش كشيد و در نهايت امانت‌داري و گشاده‌دستي به شاگردانش بخشيد، شاگرداني كه استادان نسل امروزند: محمدرضا لطفي، حسين عليزاده، داريوش طلايي،‌ فرهنگ شريف،‌ عطا جنگوك و داريوش پيرنياكان.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.