|

روزنگاشت جشنواره جهانی فیلم تهران – اردیبهشت ۹۷ (2)

فقدان زيبايي و لذت

محسن خیمه‌دوز

نسل - a generation - آندره وایدا - لهستان ۱۹۵۵
فیلم، ماجراهای مبارزه نسلی از جوانان مارکسیست و پارتیزان است با نازی‌ها در زمان اشغال لهستان. نسلی که هم آرمان‌های خودش را از ایدئولوژی مسلط زمانه‌اش (مارکسیسم) گرفته، هم در مبارزه دوستانش را از‌ دست داده، هم عاشق می‌شود، اما مجبور می‌شود عشقش را فدای آرمان‌های ایدئولوژیکی‌اش کند و هم در تلاش دائمی برای تحقق آرمان‌هایش در سطح جامعه و رهاندن آن از دست دشمنان نازی‌ است. فیلم «نسل»، نقدی تاریخی ا‌ست به روش آرمان‌گرایی ایدئولوژیک برای حل مسائل سیاسی، به‌ویژه وقتی پارتیزان‌ها و کمونیست‌ها به جان هم می‌افتند و جدالشان هم خونین می‌شود. اما «وایدا» در این نقد، از مفاهیم آکادمیک استفاده نمی‌کند، بلکه از همان خلائی بهره می‌برد که ویژگی زندگی آن نسل بود؛ یعنی فقدان زیباشناسی و فقدان‌ لذت زندگی‌کردن. شاید به‌همین‌دلیل است که در فیلم از زبان یکی از جوانان می‌شنویم که گفت: زندگی‌کردن چه چیز خوبیه. فیلم «نسل» در وجوه فنی، بصری و کارگردانی هم از چند ویژگی خوب برخوردار است؛ دکوپاژ خوب و ریتم خوب، به‌ویژه «ریتم در قاب» که بخشی از ریتم بیرونی فیلم ا‌ست. نسخه پالایش‌شده خوبی از این فیلم در جشنواره به نمایش درآمد که جدا از مضمون و فرم فیلم، دیدنی‌ است.
حفّار - excavator - کره‌جنوبی ۲۰۱۷
فیلم، داستان یک سرباز چترباز کره‌جنوبی‌ است که در عمل سرکوب جنبش دموکراسی‌خواهی مردم، تعدادی از افراد معترض را به قتل رسانده، اما بعد از گذشت نزدیک به 30 سال وقتی به‌عنوان راننده یک جرثقیل چنگک‌دار مشغول حفاری‌ است، با اجساد همان افراد روبه‌رو شده و منقلب می‌شود و تصمیم می‌گیرد به سراغ فرماندهان آن زمان و خانواده‌های آنها برود و آنها را وادار کند به اشتبا‌هشان اعتراف کنند. سیاست‌مداران فعلی که همان مدیران نظامی قبل هستند، در برابر پرسش این چترباز سابق و راننده فعلی قادر به پاسخ‌گویی نیستند و برخی از آنها خودکشی می‌کنند. فیلم حفاری در دو وجه درخشان است؛ اول انتخاب سوژه جسارت‌آمیز و دوم تلاش برای نقد آن در یک روایت دراماتیک؛ یعنی همان دو ‌وجهی که سینمای ایران به‌طور ‌عام و فیلم‌های ایرانی همین جشنواره به‌طور‌ خاص،
فاقد آنها هستند.
مسیرها - directions - استفان کوماندارف
- بلغارستان ۲۰۱۷
فیلم درباره ماجراهای چند راننده‌ تاکسی ا‌ست که در یک شب در خیابان‌های بلغارستان، می‌گذرد. فرم فیلم با دوربین روی دست، نوعی شبه‌مستند، شبه‌داستانی را بازسازی کرده که تنوع خرده‌روایت‌ها به جذابیت آن می‌افزاید. مسیرها، یک آسیب‌شناسی دقیق از جامعه فعلی بلغارستان است؛ آسیب‌شناسی از جوانانی که بی‌تربیتند و خلافکار یا روسپی‌اند و خیابانی و پیرانی که زیر فشار سنگین مناسبات بی‌رحم اجتماعی در حال جان‌کندنند. از دکترای دانشگاه که به دلیل فقر قصد خودکشی دارد تا راننده تاکسی که به مال مسافرش طمع می‌کند و در نهایت جانش را در همین مسیر از دست می‌دهد. از زن راننده‌ای که با شکنجه‌گر سابق خودش روبه‌رو می‌شود که اینک در قالب مدافع حقوق بشر و جامعه مدنی منتقد اوضاع زمانه شده، تا کشیشی که عصرها مسافرکشی می‌کند. و در این میان هم صدای شنونده یک برنامه رادیویی را می‌شنویم که می‌گوید: بلغارستان مرکز جهان و بلکه مرکز کهکشان‌هاست و مردم جهان منتظرند تا بلغارستان ظهور کند و آنها را نجات دهد. ریتم فیلم «مسیرها» بهترین امتیاز فیلم است که باعث شد در جشنواره کن هم بدرخشد. و ریتم، همان گوهر گمشده فیلم‌های ایرانی‌ است.
آنسوی ابرها - مجید مجیدی - هند ۲۰۱۷
داستان فیلم ماجراهای یک خواهر و برادر هندی‌ است که خلافکار‌بودن پسر و تنها و آسیب‌دیده‌بودن دختر، آنها را درگیر با پلیس و باند مافیای مواد‌مخدر می‌کند و طبق‌ معمول این‌گونه فیلم‌ها، بقیه ماجرای فیلم مربوط می‌شود به رفتن به زندان و تلاش برای رهایی از زندان. این فیلم مجیدی که تماما در هند و با عوامل هندی ساخته شده، مثل فیلم قبلی او، فاقد ارزش هنری و بی‌نیاز از نقد و بررسی‌ است، زیرا فیلم متوسطی‌ است، در حوزه سینمای عامه‌پسند قصه‌گو، بدون هیچ امتیاز فرمال و محتوایی. فیلم «آنسوی ابرها»، می‌تواند به‌مثابه تمرینی متوسط برای ورود به بازار جهانی دیده شود، بی‌آنکه نیازی به بزرگ‌نمایی‌های بی‌دلیل و بی‌نتیجه باشد. سینمای ایران دیر یا زود باید راه ترکیب‌شدن در بازار فیلم‌سازی جهان را تجربه می‌کرد. اگر هنوز در بازار جهانی فاقد جایگاه مناسب هستیم و اگر هیاهوهای جشنواره‌ای یا شهرت یکی، دو فیلم‌ساز ایرانی را به حساب جهانی‌شدن سینمای ایران نگذاریم، تنها یک دلیل برای جهانی‌نشدن سینمای ایران باقی می‌ماند؛ اینکه دیر اقدام کرده‌ایم، خیلی دیر. شاید نهاد «جشنواره جهانی فیلم تهران»، بتواند به این نیاز پاسخ دهد.

نسل - a generation - آندره وایدا - لهستان ۱۹۵۵
فیلم، ماجراهای مبارزه نسلی از جوانان مارکسیست و پارتیزان است با نازی‌ها در زمان اشغال لهستان. نسلی که هم آرمان‌های خودش را از ایدئولوژی مسلط زمانه‌اش (مارکسیسم) گرفته، هم در مبارزه دوستانش را از‌ دست داده، هم عاشق می‌شود، اما مجبور می‌شود عشقش را فدای آرمان‌های ایدئولوژیکی‌اش کند و هم در تلاش دائمی برای تحقق آرمان‌هایش در سطح جامعه و رهاندن آن از دست دشمنان نازی‌ است. فیلم «نسل»، نقدی تاریخی ا‌ست به روش آرمان‌گرایی ایدئولوژیک برای حل مسائل سیاسی، به‌ویژه وقتی پارتیزان‌ها و کمونیست‌ها به جان هم می‌افتند و جدالشان هم خونین می‌شود. اما «وایدا» در این نقد، از مفاهیم آکادمیک استفاده نمی‌کند، بلکه از همان خلائی بهره می‌برد که ویژگی زندگی آن نسل بود؛ یعنی فقدان زیباشناسی و فقدان‌ لذت زندگی‌کردن. شاید به‌همین‌دلیل است که در فیلم از زبان یکی از جوانان می‌شنویم که گفت: زندگی‌کردن چه چیز خوبیه. فیلم «نسل» در وجوه فنی، بصری و کارگردانی هم از چند ویژگی خوب برخوردار است؛ دکوپاژ خوب و ریتم خوب، به‌ویژه «ریتم در قاب» که بخشی از ریتم بیرونی فیلم ا‌ست. نسخه پالایش‌شده خوبی از این فیلم در جشنواره به نمایش درآمد که جدا از مضمون و فرم فیلم، دیدنی‌ است.
حفّار - excavator - کره‌جنوبی ۲۰۱۷
فیلم، داستان یک سرباز چترباز کره‌جنوبی‌ است که در عمل سرکوب جنبش دموکراسی‌خواهی مردم، تعدادی از افراد معترض را به قتل رسانده، اما بعد از گذشت نزدیک به 30 سال وقتی به‌عنوان راننده یک جرثقیل چنگک‌دار مشغول حفاری‌ است، با اجساد همان افراد روبه‌رو شده و منقلب می‌شود و تصمیم می‌گیرد به سراغ فرماندهان آن زمان و خانواده‌های آنها برود و آنها را وادار کند به اشتبا‌هشان اعتراف کنند. سیاست‌مداران فعلی که همان مدیران نظامی قبل هستند، در برابر پرسش این چترباز سابق و راننده فعلی قادر به پاسخ‌گویی نیستند و برخی از آنها خودکشی می‌کنند. فیلم حفاری در دو وجه درخشان است؛ اول انتخاب سوژه جسارت‌آمیز و دوم تلاش برای نقد آن در یک روایت دراماتیک؛ یعنی همان دو ‌وجهی که سینمای ایران به‌طور ‌عام و فیلم‌های ایرانی همین جشنواره به‌طور‌ خاص،
فاقد آنها هستند.
مسیرها - directions - استفان کوماندارف
- بلغارستان ۲۰۱۷
فیلم درباره ماجراهای چند راننده‌ تاکسی ا‌ست که در یک شب در خیابان‌های بلغارستان، می‌گذرد. فرم فیلم با دوربین روی دست، نوعی شبه‌مستند، شبه‌داستانی را بازسازی کرده که تنوع خرده‌روایت‌ها به جذابیت آن می‌افزاید. مسیرها، یک آسیب‌شناسی دقیق از جامعه فعلی بلغارستان است؛ آسیب‌شناسی از جوانانی که بی‌تربیتند و خلافکار یا روسپی‌اند و خیابانی و پیرانی که زیر فشار سنگین مناسبات بی‌رحم اجتماعی در حال جان‌کندنند. از دکترای دانشگاه که به دلیل فقر قصد خودکشی دارد تا راننده تاکسی که به مال مسافرش طمع می‌کند و در نهایت جانش را در همین مسیر از دست می‌دهد. از زن راننده‌ای که با شکنجه‌گر سابق خودش روبه‌رو می‌شود که اینک در قالب مدافع حقوق بشر و جامعه مدنی منتقد اوضاع زمانه شده، تا کشیشی که عصرها مسافرکشی می‌کند. و در این میان هم صدای شنونده یک برنامه رادیویی را می‌شنویم که می‌گوید: بلغارستان مرکز جهان و بلکه مرکز کهکشان‌هاست و مردم جهان منتظرند تا بلغارستان ظهور کند و آنها را نجات دهد. ریتم فیلم «مسیرها» بهترین امتیاز فیلم است که باعث شد در جشنواره کن هم بدرخشد. و ریتم، همان گوهر گمشده فیلم‌های ایرانی‌ است.
آنسوی ابرها - مجید مجیدی - هند ۲۰۱۷
داستان فیلم ماجراهای یک خواهر و برادر هندی‌ است که خلافکار‌بودن پسر و تنها و آسیب‌دیده‌بودن دختر، آنها را درگیر با پلیس و باند مافیای مواد‌مخدر می‌کند و طبق‌ معمول این‌گونه فیلم‌ها، بقیه ماجرای فیلم مربوط می‌شود به رفتن به زندان و تلاش برای رهایی از زندان. این فیلم مجیدی که تماما در هند و با عوامل هندی ساخته شده، مثل فیلم قبلی او، فاقد ارزش هنری و بی‌نیاز از نقد و بررسی‌ است، زیرا فیلم متوسطی‌ است، در حوزه سینمای عامه‌پسند قصه‌گو، بدون هیچ امتیاز فرمال و محتوایی. فیلم «آنسوی ابرها»، می‌تواند به‌مثابه تمرینی متوسط برای ورود به بازار جهانی دیده شود، بی‌آنکه نیازی به بزرگ‌نمایی‌های بی‌دلیل و بی‌نتیجه باشد. سینمای ایران دیر یا زود باید راه ترکیب‌شدن در بازار فیلم‌سازی جهان را تجربه می‌کرد. اگر هنوز در بازار جهانی فاقد جایگاه مناسب هستیم و اگر هیاهوهای جشنواره‌ای یا شهرت یکی، دو فیلم‌ساز ایرانی را به حساب جهانی‌شدن سینمای ایران نگذاریم، تنها یک دلیل برای جهانی‌نشدن سینمای ایران باقی می‌ماند؛ اینکه دیر اقدام کرده‌ایم، خیلی دیر. شاید نهاد «جشنواره جهانی فیلم تهران»، بتواند به این نیاز پاسخ دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.