پیراندللو و دیگران در «دفترهای تئاتر» نیلا سرود گمشده
مدتی پیش دفتر سیزدهم «دفترهای تئاتر» نشر نیلا که مجموعهای از مقالات و گفتگوهایی درباره ادبیات نمایشی و تئاتر است به کوشش ژیلا اسماعیلیان منتشر شد. در این شماره «دفترهای تئاترِ» نشر نیلا، نخست گفتوگویی با مرتضی احمدی آمده که مدتی پیش از درگذشت او در تابستان 1393 انجام شده است. در این گفتوگوی طولانی، مرتضی احمدی درباره تصنیفها و قطعات نمایشی و همچنین فرهنگ عامیانه و بهویژه فرهنگ نمایشی تهران صحبت کرده است. بعد از این گفتوگو، مقالهای از محمد چرمشیر با عنوان «فروردینهای ارسلان پوریا» آمده که درباره فعالیتهای ارسلان پوریا در ادبیات نمایشی و ارتباط سیاست و هنر در فعالیتهای اوست. در بخشی از مقاله چرمشیر میخوانیم: «مشخصههای نمایشی ارسلان پوریا از این حیث اهمیت دارند که بعد از گذشت بیش از نیمقرن، رویکرد غالب تاریخینویسی در تئاتر ما، و نیز رویکرد غالب نمایشنامهنویسی بر اساس ادبیات کهن در تئاتر ما، هنوز همان رویکردیست که نوشین-پوریا بر پدیدآمدن و استمرارش همت گماشتند. هنوز رویکرد ایدئولوژیک در سپید و سیاه ساختن شخصیتها، اعلام مواضع به جای گفتوگو، و ساختن نوعی زبان اختراعی که فخامتش را بر دستور
زبان نوشتاری بنا میکند نزد نویسندگان امروز رایج و جاریست. آثار ارسلان پوریا به ما نشان میدهند تا چه اندازه درجا زدهایم و گذشت نیمقرن نتوانسته است ما را در شکستن این قالبها یاری کند. موضوع بر سر خوب یا بد بودن این قالبها نیست، موضوع عدم درک این نکته ساده است که این قالبها هیچوقت، حتا در نهایت مطلوب خود، آنچنان که مثلا در تازیانه بهرام ساخته میشوند، نتوانستهاند نمایشی باشند. اگر ارسلان پوریا نتوانست حتا در زمانه خود اقبال اجرایی بیابد، یکی از دلایل مهمش را باید در همین نکته جستوجو کرد. تعقیب مسیر چهاردهساله نویسندگی ارسلان پوریا روشن میکند او قدم به قدم به سوی این اندیشه رفت که نمایشنامه اثریست برای خواندن؛ یعنی همان خصلتی که ما امروز، با زبان ساده، غیرنمایشی میخوانیم، و هنوز در بسیاری نمایشنامههای امروز هم شاهدش هستیم».
«گزارش کتاب»، بخش بعدی دفتر است که در آن مروری بر چند کتاب حوزه ادبیات نمایشی و تئاتر صورت گرفته است. در ادامه، پروندهای به لوییجی پيراندللو اختصاص یافته است. پیراندللو چهره شناختهشدهای در ایران است و در توضیح «دفترهای تئاتر» درباره مناسبت پرداختن به او آمده: «درام لوییجی پیراندللو در ایران خوشبختانه سالهاست که شناخته شده است؛ چه در قالب ترجمه تعدادی از نمایشنامهها و چه با اجراهایی حرفهای یا دانشگاهی طی دستکم پنج دهه. همینها پرداختن به او را بینیاز از بهانه میسازد، با اینحال دفترهای تئاتر انتشار سلسلهای از نمایشنامههای او را مناسبتی مییابد برای مرور دیدگاهها و درام او و سیر تاریخی تحلیل آن در جهان و نیز در ایران، و بررسی نمونهوار تاثیرش بر درامنویسی پس از خودش در کشورهای دیگر». در این پرونده، مقالهای از پیراندللو با عنوان «تئاتر جدید و تئاتر قدیم» با ترجمه امیر روشنضمیر، مقالهای از رابرت بروستاین با عنوان «تئاتر طغیان» با ترجمه احسان نوروزی، مقالهای از محمد کوثر با عنوان «نظر تیلگر درباره لوییجی پیراندللو و هانری چهارم او»، نقدهایی از آنتونیو گرامشی درباره تئاتر پیراندللو با ترجمه
اثمار موسوینیا و مقالهای از جیمز جی.ترویانو با عنوان «پیراندللوگرایی در تئاتر روبرتو آرلت» با ترجمه مجید مصطفوی منتشر شده است. در ادامه این دفتر، آثار و مقالاتی دیگر به چاپ رسیدهاند که عبارتند از: «پینتر و چخوف: پیوند ناتورالیسم» از جیمز جی ترویانو، «پیشنهاد مخصوص» از هارولد پینتر، «منوچهر شیبانی و هنرهای نمایشی» و «دو متن منظوم از منوچهر شیبانی» یا عناوین «غضب» و «رهگذر». در توضیح «دفترهای تئاتر» درباره منوچهر شیبانی آمده: «منوچهر شیبانی، از چهرههای موثر در شکلگیری مفهوم و جایگاه هنر معاصر ایران، با تخصصهای چندگانه و تجارب گوناگونش در رشتههای مختلف هنری، امروز بیشتر به عنوان شاعر و نقاش به یاد آورده میشود. اما آشنایی با فعالیتهای او از دهه 1320 تا 1370 در زمینههای مرتبط با دنیای نمایش -از نوشتن نمایشنامه منظوم و لیبرتو برای اپرا تا طراحی صحنه برای نمایش و کارگردانی صحنه و فیلم و تئاتر تلویزیونی، و تا مقالات نظریاش درباره رویکردهای نمایشی به آیینها و اساطیر- نه فقط پیشگامیاش در بسیاری زمینههای نمایشی را گواهی میدهند، بلکه از آن جهت نیز که مسیرهای پیموده را یادآور میشوند و امروز ما را از
توهم تازگی و ناپیمودگی بسیاری راههای رفته و بازپیمودنشان معاف میکنند، اهمیت مضاعف دارند...». نویسندگان و مترجمان دفتر سیزدهم دفترهای تئاتر نیلا عبارتند از: مرتضی احمدی، محمد چرمشیر، عرفان خلاقی، امید روشنضمیر، امیرحسین سیادت، منوچهر شیبانی، غلامرضا صراف، مهدی صفارینژاد، محمد کوثر، مجید مصطفوی، اثمار موسوینیا، احسان نوروزی و همچنین؛ رابرت بروستاین، لوییجی پیراندللو، جیمز جی.ترویانو، هارولد پینتر، گرامشی و جان لار.
مدتی پیش دفتر سیزدهم «دفترهای تئاتر» نشر نیلا که مجموعهای از مقالات و گفتگوهایی درباره ادبیات نمایشی و تئاتر است به کوشش ژیلا اسماعیلیان منتشر شد. در این شماره «دفترهای تئاترِ» نشر نیلا، نخست گفتوگویی با مرتضی احمدی آمده که مدتی پیش از درگذشت او در تابستان 1393 انجام شده است. در این گفتوگوی طولانی، مرتضی احمدی درباره تصنیفها و قطعات نمایشی و همچنین فرهنگ عامیانه و بهویژه فرهنگ نمایشی تهران صحبت کرده است. بعد از این گفتوگو، مقالهای از محمد چرمشیر با عنوان «فروردینهای ارسلان پوریا» آمده که درباره فعالیتهای ارسلان پوریا در ادبیات نمایشی و ارتباط سیاست و هنر در فعالیتهای اوست. در بخشی از مقاله چرمشیر میخوانیم: «مشخصههای نمایشی ارسلان پوریا از این حیث اهمیت دارند که بعد از گذشت بیش از نیمقرن، رویکرد غالب تاریخینویسی در تئاتر ما، و نیز رویکرد غالب نمایشنامهنویسی بر اساس ادبیات کهن در تئاتر ما، هنوز همان رویکردیست که نوشین-پوریا بر پدیدآمدن و استمرارش همت گماشتند. هنوز رویکرد ایدئولوژیک در سپید و سیاه ساختن شخصیتها، اعلام مواضع به جای گفتوگو، و ساختن نوعی زبان اختراعی که فخامتش را بر دستور
زبان نوشتاری بنا میکند نزد نویسندگان امروز رایج و جاریست. آثار ارسلان پوریا به ما نشان میدهند تا چه اندازه درجا زدهایم و گذشت نیمقرن نتوانسته است ما را در شکستن این قالبها یاری کند. موضوع بر سر خوب یا بد بودن این قالبها نیست، موضوع عدم درک این نکته ساده است که این قالبها هیچوقت، حتا در نهایت مطلوب خود، آنچنان که مثلا در تازیانه بهرام ساخته میشوند، نتوانستهاند نمایشی باشند. اگر ارسلان پوریا نتوانست حتا در زمانه خود اقبال اجرایی بیابد، یکی از دلایل مهمش را باید در همین نکته جستوجو کرد. تعقیب مسیر چهاردهساله نویسندگی ارسلان پوریا روشن میکند او قدم به قدم به سوی این اندیشه رفت که نمایشنامه اثریست برای خواندن؛ یعنی همان خصلتی که ما امروز، با زبان ساده، غیرنمایشی میخوانیم، و هنوز در بسیاری نمایشنامههای امروز هم شاهدش هستیم».
«گزارش کتاب»، بخش بعدی دفتر است که در آن مروری بر چند کتاب حوزه ادبیات نمایشی و تئاتر صورت گرفته است. در ادامه، پروندهای به لوییجی پيراندللو اختصاص یافته است. پیراندللو چهره شناختهشدهای در ایران است و در توضیح «دفترهای تئاتر» درباره مناسبت پرداختن به او آمده: «درام لوییجی پیراندللو در ایران خوشبختانه سالهاست که شناخته شده است؛ چه در قالب ترجمه تعدادی از نمایشنامهها و چه با اجراهایی حرفهای یا دانشگاهی طی دستکم پنج دهه. همینها پرداختن به او را بینیاز از بهانه میسازد، با اینحال دفترهای تئاتر انتشار سلسلهای از نمایشنامههای او را مناسبتی مییابد برای مرور دیدگاهها و درام او و سیر تاریخی تحلیل آن در جهان و نیز در ایران، و بررسی نمونهوار تاثیرش بر درامنویسی پس از خودش در کشورهای دیگر». در این پرونده، مقالهای از پیراندللو با عنوان «تئاتر جدید و تئاتر قدیم» با ترجمه امیر روشنضمیر، مقالهای از رابرت بروستاین با عنوان «تئاتر طغیان» با ترجمه احسان نوروزی، مقالهای از محمد کوثر با عنوان «نظر تیلگر درباره لوییجی پیراندللو و هانری چهارم او»، نقدهایی از آنتونیو گرامشی درباره تئاتر پیراندللو با ترجمه
اثمار موسوینیا و مقالهای از جیمز جی.ترویانو با عنوان «پیراندللوگرایی در تئاتر روبرتو آرلت» با ترجمه مجید مصطفوی منتشر شده است. در ادامه این دفتر، آثار و مقالاتی دیگر به چاپ رسیدهاند که عبارتند از: «پینتر و چخوف: پیوند ناتورالیسم» از جیمز جی ترویانو، «پیشنهاد مخصوص» از هارولد پینتر، «منوچهر شیبانی و هنرهای نمایشی» و «دو متن منظوم از منوچهر شیبانی» یا عناوین «غضب» و «رهگذر». در توضیح «دفترهای تئاتر» درباره منوچهر شیبانی آمده: «منوچهر شیبانی، از چهرههای موثر در شکلگیری مفهوم و جایگاه هنر معاصر ایران، با تخصصهای چندگانه و تجارب گوناگونش در رشتههای مختلف هنری، امروز بیشتر به عنوان شاعر و نقاش به یاد آورده میشود. اما آشنایی با فعالیتهای او از دهه 1320 تا 1370 در زمینههای مرتبط با دنیای نمایش -از نوشتن نمایشنامه منظوم و لیبرتو برای اپرا تا طراحی صحنه برای نمایش و کارگردانی صحنه و فیلم و تئاتر تلویزیونی، و تا مقالات نظریاش درباره رویکردهای نمایشی به آیینها و اساطیر- نه فقط پیشگامیاش در بسیاری زمینههای نمایشی را گواهی میدهند، بلکه از آن جهت نیز که مسیرهای پیموده را یادآور میشوند و امروز ما را از
توهم تازگی و ناپیمودگی بسیاری راههای رفته و بازپیمودنشان معاف میکنند، اهمیت مضاعف دارند...». نویسندگان و مترجمان دفتر سیزدهم دفترهای تئاتر نیلا عبارتند از: مرتضی احمدی، محمد چرمشیر، عرفان خلاقی، امید روشنضمیر، امیرحسین سیادت، منوچهر شیبانی، غلامرضا صراف، مهدی صفارینژاد، محمد کوثر، مجید مصطفوی، اثمار موسوینیا، احسان نوروزی و همچنین؛ رابرت بروستاین، لوییجی پیراندللو، جیمز جی.ترویانو، هارولد پینتر، گرامشی و جان لار.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.