|

پنجاه‌ویک شعر کاوافی با ترجمه بیژن الهی

دیروز آه که از دیروز

«نامی که به یونانی، یونانی‌ی نو، کابافیس می‌نویسند و کاوافی می‌خوانند گویا همریشه‌ی قاب میفتد که واژه‌ای ترکی‌ست. کاوافی‌ها اقل‌کم از سده هیجدهم جزو جمعیت یونانی‌ی قسطنطنیه بوده‌اند که یعنی بوزنته‌ی پریروز و استامبول امروز و بعضی احتمال داده‌اند که اصلا از پشت ارامنه ایران بوده باشند. در همین قسطنطنیه‌ست که پدر و مادر شاعر پیوند زناشویی می‌بندند (1849) و، پس از چندی که در انگلستان می‌گذرانند، در اواخر 1854 یا اوایل 1855 به اسکندریه می‌کوچند. در همین اسکندریه‌ست که کنستانتین کاوافی -ته‌تغاره‌ی این خانواده پر زادو رود- به دنیا می‌آید: 29 آوریل 1863. و باز در همین‌جاست که هفتاد سال بعد می‌رود از دنیا، و باز در آوریل 1933: سالروز مرگ او سالروز ولادت اوست». این بخشی از «مقدمات»ی است که بیژن الهی درباره کنستانتین کاوافی و در معرفی او نوشته است.
به‌تازگی یکی دیگر از کتاب‌های بیژن الهی که ترجمه‌های او از پنجاه‌ویک‌شعر کنستانتین کاوافی است با عنوان «صبح روان» توسط نشر بیدگل به چاپ رسیده است. نشر بیدگل پیش‌تر آثار دیگری از الهی به چاپ رسانده بود و درواقع «دوره ده‌‌تایی» بیژن الهی در نشر بیدگل منتشر شده که از این‌ قرارند: «جوانی‌ها» اشعار 41 تا 51، «دیدن» اشعار 47 تا 50، «مستغلات» هانری میشو، «اشراقها» آرتور رمبو، «نیت خیر» فریدریش هلدرلین، «بهانه‌های مانوس» شامل داستان‌هایی از فلوبر، پروست، جویس و نابوکف، «حلاج‌الاسرار» با عنوان فرعی اخبار و اشعار، «دره علف‌هزار رنگ» با عنوان فرعی جنگی از گردانده‌ها، «زمرد و حمله» الیوت و رستان، و همین کتاب «صبح روان».
«ناگهان که نیمه‌های شب به گوش/ می‌شنوی فوج، فوج نامرئی، می‌گذرد/ با نوای دل‌انگیز، با خروش-/ بی‌هوده مزاری که وفا نکرد بخت/ با تو، با نقشه‌های نقش بر آب،/ با تو، با تیره‌های خورده به سنگ./ گویی از دیرباز حاضر وقت،/ بدرود گو دلیر/ به اسکندریه که می‌رود.../ به‌ویژه خطا نکنی:/ نگویی همه‌اش خواب و خیالی بود،/ همه‌اش گوش تو گولت زد./ دل به این امیدهای باطل ندهی،/ دلیروار،/ گویی از دیرباز حاضر وقت،/ چنان که زیبنده‌ی‌ توست که زیبنده‌ی این شهری،/ به پنجره نزدیک شو با پای استوار،/ گوش بدار، با هیجان،/ نه که با تضرع و با زار بزدلان،/ به نواها، از آخرین لذت مست،/ به سازهای دل‌انگیز فوج رازآمیز،/ و بدرود گو، به اسکندریه که می‌رود از دست.» این یکی از شعرهای کاوافی است که با ترجمه الهی در «صبح روان» به‌چاپ رسیده است. کاوافی، آن‌طور که در سطرهای ابتدایی هم آمد، شاعر یونانی است که شهرتی جهانی دارد و به چند زبان از جمله به انگلیسی و فرانسوی و یونانی شعر نوشته است. الهی در بخشی دیگر از «مقدمات» نوشته: «از نظر کاوافی، مهم نیست که چه می‌گوییم، مهم این که چگونه می‌گوییم. حواشی‌ی او بر منتخباتی از جان راسکین، جای جای، گویای همین قصه‌ست. راسکین می‌نویسد: نه نحوه ارائه و گفت، که مالا آنچه ارائه و گفته می‌شود تعیین‌کننده عظمت نقاش یا نویسنده‌ست. کاوافی خونسرد جواب می‌دهد که ولی خیلی از عالی‌ترین آثار هنری محصول طرز ارائه بوده‌اند و نحوه گفت. در تایید همین نظر، نگاهی بیندازیم به مثلا این بیت حافظ: جمله وصف عشق من بوده‌ست و حسن روی او/ آن حکایت‌ها که بر فرهاد و شیرین بسته‌اند. پس نگاهی بیندازیم به تمتس انطاکی، 400 میلادی. هردو یک چیز گفته‌اند، ولی چگونگی‌ست، چگونگی‌ی گفتن که حافظ را حافظ کرده، کاوافی را کاوافی، چنان که به هم هیچ دخل ندارند واقعا. هم از این روست که خود را معطل قضیه یا قصه نمی‌کند (و مگر شکسپیر جزین می‌کرد؟)، از هرکجا باشد فرامی‌گیرد، خواه از اخبار اوایل، خواه از هر داستان بنجل یک‌بار مصرفی. مثلا هیچ دور نیست که قضیه‌ی گلهای همیشه خوش -شعر به آن زیبایی- ماخوذ از همین بنجل‌نامه‌ها باشد. حذف نحوه گفت، ازین شعر چه می‌ماند؟ میان کتاب‌ها که عمدتا در سال‌های 1890 تا 1903 فراهم آمده‌‌اند اثری از آثار ادبای بزرگ ربع اول قرن نیست، نه ییتس، نه ریلکه، نه جویس، نه پروست، و نه حتا مثلا کلودل که از نظر کاوافی بهترین شاعر فرانسوی‌ همروزگار اوست. دفاتری که این و آن پس از 1920، که او کم و بیش از محاق گمنامی بیرون آمده بود، از آثار خود به او هدیه کرده‌اند همگی دست‌ نخورده مانده، صفحه‌ها بسته. با بررسی‌ اطلاعات عمومی‌ او و دانشش در زمینه ادبیات، به قول آقای مالانوس، درمی‌یابیم که حول و حوش 1900 به نقطه ایست رسیده. پس ازین تاریخ علاقه‌اش به هر چیز تازه، هر چیز معاصر، رفته رفته به صفر رسید. دران هفده‌سالی که می‌شناختمش (1916 تا 1933) هیچ کتاب تازه‌ای نخرید، هرچه هم قرض می‌گرفت فقط منابع تاریخی بود که برای کار لازم داشت.»
«نامی که به یونانی، یونانی‌ی نو، کابافیس می‌نویسند و کاوافی می‌خوانند گویا همریشه‌ی قاب میفتد که واژه‌ای ترکی‌ست. کاوافی‌ها اقل‌کم از سده هیجدهم جزو جمعیت یونانی‌ی قسطنطنیه بوده‌اند که یعنی بوزنته‌ی پریروز و استامبول امروز و بعضی احتمال داده‌اند که اصلا از پشت ارامنه ایران بوده باشند. در همین قسطنطنیه‌ست که پدر و مادر شاعر پیوند زناشویی می‌بندند (1849) و، پس از چندی که در انگلستان می‌گذرانند، در اواخر 1854 یا اوایل 1855 به اسکندریه می‌کوچند. در همین اسکندریه‌ست که کنستانتین کاوافی -ته‌تغاره‌ی این خانواده پر زادو رود- به دنیا می‌آید: 29 آوریل 1863. و باز در همین‌جاست که هفتاد سال بعد می‌رود از دنیا، و باز در آوریل 1933: سالروز مرگ او سالروز ولادت اوست». این بخشی از «مقدمات»ی است که بیژن الهی درباره کنستانتین کاوافی و در معرفی او نوشته است.
به‌تازگی یکی دیگر از کتاب‌های بیژن الهی که ترجمه‌های او از پنجاه‌ویک‌شعر کنستانتین کاوافی است با عنوان «صبح روان» توسط نشر بیدگل به چاپ رسیده است. نشر بیدگل پیش‌تر آثار دیگری از الهی به چاپ رسانده بود و درواقع «دوره ده‌‌تایی» بیژن الهی در نشر بیدگل منتشر شده که از این‌ قرارند: «جوانی‌ها» اشعار 41 تا 51، «دیدن» اشعار 47 تا 50، «مستغلات» هانری میشو، «اشراقها» آرتور رمبو، «نیت خیر» فریدریش هلدرلین، «بهانه‌های مانوس» شامل داستان‌هایی از فلوبر، پروست، جویس و نابوکف، «حلاج‌الاسرار» با عنوان فرعی اخبار و اشعار، «دره علف‌هزار رنگ» با عنوان فرعی جنگی از گردانده‌ها، «زمرد و حمله» الیوت و رستان، و همین کتاب «صبح روان».
«ناگهان که نیمه‌های شب به گوش/ می‌شنوی فوج، فوج نامرئی، می‌گذرد/ با نوای دل‌انگیز، با خروش-/ بی‌هوده مزاری که وفا نکرد بخت/ با تو، با نقشه‌های نقش بر آب،/ با تو، با تیره‌های خورده به سنگ./ گویی از دیرباز حاضر وقت،/ بدرود گو دلیر/ به اسکندریه که می‌رود.../ به‌ویژه خطا نکنی:/ نگویی همه‌اش خواب و خیالی بود،/ همه‌اش گوش تو گولت زد./ دل به این امیدهای باطل ندهی،/ دلیروار،/ گویی از دیرباز حاضر وقت،/ چنان که زیبنده‌ی‌ توست که زیبنده‌ی این شهری،/ به پنجره نزدیک شو با پای استوار،/ گوش بدار، با هیجان،/ نه که با تضرع و با زار بزدلان،/ به نواها، از آخرین لذت مست،/ به سازهای دل‌انگیز فوج رازآمیز،/ و بدرود گو، به اسکندریه که می‌رود از دست.» این یکی از شعرهای کاوافی است که با ترجمه الهی در «صبح روان» به‌چاپ رسیده است. کاوافی، آن‌طور که در سطرهای ابتدایی هم آمد، شاعر یونانی است که شهرتی جهانی دارد و به چند زبان از جمله به انگلیسی و فرانسوی و یونانی شعر نوشته است. الهی در بخشی دیگر از «مقدمات» نوشته: «از نظر کاوافی، مهم نیست که چه می‌گوییم، مهم این که چگونه می‌گوییم. حواشی‌ی او بر منتخباتی از جان راسکین، جای جای، گویای همین قصه‌ست. راسکین می‌نویسد: نه نحوه ارائه و گفت، که مالا آنچه ارائه و گفته می‌شود تعیین‌کننده عظمت نقاش یا نویسنده‌ست. کاوافی خونسرد جواب می‌دهد که ولی خیلی از عالی‌ترین آثار هنری محصول طرز ارائه بوده‌اند و نحوه گفت. در تایید همین نظر، نگاهی بیندازیم به مثلا این بیت حافظ: جمله وصف عشق من بوده‌ست و حسن روی او/ آن حکایت‌ها که بر فرهاد و شیرین بسته‌اند. پس نگاهی بیندازیم به تمتس انطاکی، 400 میلادی. هردو یک چیز گفته‌اند، ولی چگونگی‌ست، چگونگی‌ی گفتن که حافظ را حافظ کرده، کاوافی را کاوافی، چنان که به هم هیچ دخل ندارند واقعا. هم از این روست که خود را معطل قضیه یا قصه نمی‌کند (و مگر شکسپیر جزین می‌کرد؟)، از هرکجا باشد فرامی‌گیرد، خواه از اخبار اوایل، خواه از هر داستان بنجل یک‌بار مصرفی. مثلا هیچ دور نیست که قضیه‌ی گلهای همیشه خوش -شعر به آن زیبایی- ماخوذ از همین بنجل‌نامه‌ها باشد. حذف نحوه گفت، ازین شعر چه می‌ماند؟ میان کتاب‌ها که عمدتا در سال‌های 1890 تا 1903 فراهم آمده‌‌اند اثری از آثار ادبای بزرگ ربع اول قرن نیست، نه ییتس، نه ریلکه، نه جویس، نه پروست، و نه حتا مثلا کلودل که از نظر کاوافی بهترین شاعر فرانسوی‌ همروزگار اوست. دفاتری که این و آن پس از 1920، که او کم و بیش از محاق گمنامی بیرون آمده بود، از آثار خود به او هدیه کرده‌اند همگی دست‌ نخورده مانده، صفحه‌ها بسته. با بررسی‌ اطلاعات عمومی‌ او و دانشش در زمینه ادبیات، به قول آقای مالانوس، درمی‌یابیم که حول و حوش 1900 به نقطه ایست رسیده. پس ازین تاریخ علاقه‌اش به هر چیز تازه، هر چیز معاصر، رفته رفته به صفر رسید. دران هفده‌سالی که می‌شناختمش (1916 تا 1933) هیچ کتاب تازه‌ای نخرید، هرچه هم قرض می‌گرفت فقط منابع تاریخی بود که برای کار لازم داشت.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.