|

در نشست نقدوبررسی «فلسفه ادبیات» مطرح شد:

نجومیان: وظیفه‌ فلسفه ادبیات تعریف ادبیات نیست

امیرعلی نجومیان می‌گوید: ده هدف است که از دید من فلسفه ادبیات را تعریف می‌کند و کتاب هم تا حد زیادی به این ده هدف می‌پردازد. لامارک به این موضوع اشاره می‌کند که فلسفه ادبیات پژوهشی است فلسفی و بنیادین درباره مفاهیم بنیادی ادبی.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران، نشست نقدوبررسی کتاب «فلسفه ادبیات» نوشته پیتر لامارک، (دوشنبه 20فروردین) در مرکز فرهنگی شهرکتاب برگزار شد. در این نشست علی اصغر محمدخانی، امیرعلی نجومیان، حسین شیخ‌رضایی و میثم محمدامینی حضور داشتند.
در ابتدای نشست، علی اصغر محمدخانی، معاون فرهنگی شهرکتاب، به ضایعه درگذشت داریوش شایگان اشاره و اظهار امیدواری کرد که سال جدید سال خوبی برای اهالی فرهنگ و هنر باشد.
او درباره کتاب «فلسفه ادبیات» توضیحاتی داد و گفت: توجه به فلسفه‌های مضاف، امری قابل توجه است. کتاب‌های زیادی مانند فلسفه علم، دین، ذهن و... ترجمه شده‌اند، اما به فلسفه ادبیات توجه کمتری شده است. این کتاب نگاهی آموزشی و تحلیلی دارد و پرسش از چیستی ادبیات است. پیتر لامارک در این کتاب بیشتر به نثر و داستان و نمایش‌نامه پرداخته و این کتاب مشتمل بر هفت فصل است. لامارک به ویژگی‌هایی می‌پردازد که یک اثر مکتوب را اثری ادبی تلقی می‌کند؛ همچنین مرزها و تفاوت‌ها و اشتراکات فلسفه ادبیات با نقد ادبی را بیان کرده و در نهایت کذب در ادبیات را بررسی می‌کند.
سخنران بعدی این نشست میثم محمدامینی، مترجم کتاب، بود. این مترجم درباره مباحث مطرح‌شده در کتاب گفت: این کتاب برای علاقه‌مندان به ادبیات، کتابی جالب و خواندنی است و نیازی به دانستن مقدمات فلسفه برای خواندنش نیست و حتی به‌لحاظی می‌توان گفت که کتابی مقدماتی است. سؤل اصلی فیلسوف این است که شأن آثار ادبی چیست و چه ویژگی مشترکی برخی متون را به متن ادبی تبدیل می‌کند؟ چه انتظاری از یک اثر ادبی است؟ یک اثر اصیل مانند آثار شکسپیر مفهومی است که با گذشت زمان عوض می‌شود یا اینکه در ملل مختلف معیارهای مختلفی برای تعیین آن وجود دارد؟
محمدامینی افزود: این کتاب به قراردادها و پیش‌فرض‌های این فعالیت‌ها می‌پردازد. منبع نهایی توجیه هم باید با انتخاب دوستداران ادبیات همخوانی داشته باشد. لامارک در این کتاب معتقد است که بوطیقای فن شعر ارسطو با ارزش‌ترین کاری است که در زمینه ادبیات انجام شده و متأسف است که این رویه ادامه پیدا نکرده است. لامارک در این کتاب درباره اینکه به چه چیزی فلسفه ادبیات نمی‌گویند هم بحث می‌کند. در این کتاب با نظریه ادبی به‌معنای مرسوم آن مواجه نیستیم و لامارک معتقد به مرگ نظریه است.
در ادامه محمدامینی قسمت‌هایی از کتاب را برای حضار خواند و توضیح داد: لامارک ادبیات را پدیده‌‌ اجتماعی بسیار مقاوم‌تری نسبت‌به نظریه می‌داند. او ابتدا پرسش‌هایی را مطرح می‌کند و سپس مثال‌های نقضی می‌آورد. برای مثال ابتدا ادبیات را به‌عنوان زیبانویسی مطرح می‌کند و سپس مثالی از خاطرات چرچیل می‌آورد که اثری ادبی است و در دسته متون زیبا قرار نمی‌گیرد. لامارک به ذات ادبیات می‌پردازد و چهار محور جهان، مؤلف، اثر و خواننده را مطرح می‌کند. سپس با نظریات معناشناختی گفته‌هایش را تکمیل می‌کند و وارد بحث نظریات ذات‌گرایانه می‌شود. او همچنین از مفهومی به نام جهان هنر و نهاد ادبیات سخن به میان می‌آورد. فصل انتهایی کتاب درباره نقد اخلاقی است که به نقد محتوای اخلاقی آثار ادبی می‌پردازد.
امیرعلی نجومیان، پژوهشگر و استاد دانشگاه، سخنران بعدی این نشست بود. او درباره ترجمه دقیق و کیفیت مناسب چاپ و ویراستاری کتاب توضیحاتی داد و از این بابت اظهار خرسندی کرد. نجومیان این کتاب را جامع‌ترین کتاب ترجمه حال حاضر درباره فلسفه ادبیات دانست و گفت: لامارک هم ادبیات خوانده و هم فلسفه و درحال‌حاضر استاد دانشگاه یورک است. ارجاعاتی که لامارک در این کتاب به ادبیات می‌دهد گویای اشراف او بر این موضوع است. من قصد خلاصه‌کردن این کتاب 600 صفحه‌ای را ندارم و در واقع رویکرد لامارک را در حوزه ادبیات بررسی می‌کنم.
لامارک به‌خوبی فلسفه ادبیات را در این کتاب توضیح می‌دهد و می‌گوید: فلسفه ادبیات وظیفه‌اش این نیست که ادبیات را تعریف کند.
نجومیان ادامه داد: این کتاب برای تدریس بسیار مناسب است و مقوله‌ها و نکاتی که فلسفه تحلیلی برایش مهم است، در این کتاب وجود دارد. مباحثی مانند معناشناسی و رابطه بین صدق و کذب و پیش‌فرض‌های دیگر در این کتاب مطرح شده است. پیش‌فرض اصلی لامارک این است که ادبیات یک ابژه هنری است و همین‌جاست که گفتار لامارک دچار کمی تناقض می‌شود. لامارک از یک‌سو حرف از نهادی‌بودن آن می‌زند و از‌سویی‌دیگر آن را ابژه هنری می‌داند. اما اگر درگیر نهادی‌بودن ادبیات بشویم، درگیر حوزه‌های دیگری می‌شویم و لامارک از این حوزه‌ها صحبتی به میان نمی‌آورد.
سپس نجومیان از کتاب‌های «رویداد ادبیات» نوشته‌ تری ایگلتون و «یگانگی ادبیات» نوشته درک اتریچ سخن به میان آورد و اظهار امیدواری کرد که این کتاب‌ها هرچه زودتر به فارسی ترجمه شوند. سپس به کتاب «درباره ادبیات» نوشته میلر اشاره کرد و آن را با لامارک در کتاب «فلسفه ادبیات» مقایسه کرد.
او درباره پارادوکسی که لامارک در این کتاب مطرح می‌کند، گفت: بحثی که لامارک مطرح می‌کند این است که ما با اینکه می‌دانیم جهان داستانی واقعی نیست چرا با جهان داستان و قهرمان‌ها همدلی می‌کنیم و لذت می‌بریم و در مواردی متأثر می‌شویم؟ ما می‌دانیم که همه‌چیز تخیلی است و لامارک در این مورد نظریه اندیشه را مطرح می‌کند و می‌گوید که خیال روشن جایگزین مناسبی برای این باور است و خواننده با تجسم رویدادها در ذهن خود ممکن است حسش تحریک شود
و این یک سازوکار علّی است.
حسین شیخ‌رضایی، عضو هیئت‌علمی مؤسسه پژوهشی حکمت‌و‌فلسفه ایران، آخرین سخنران این نشست بود. او به فصل ششم که درباره صدق و کذب ادبیات است، پرداخت و توضیح داد: کار فیلسوف علمی مدل‌سازی است برای مفاهیم. لامارک اشاره می‌کند که نگاهی منفی به نظریه و نقد دارد و کار خودش را مدل‌سازی نمی‌داند. مثلا در فلسفه ورزش به این صورت نیست که عده‌ای ورزش ‌کنند و فیلسوف ورزش کار آنها را تحلیل ‌کند؛ فلسفه ورزش و فلسفه چیزهای دیگر مستقیما به خود آن چیز می‌پردازد. اما فلسفه ادبیات گره و پیچیدگی دیگری هم دارد که در کتاب هم تا حدی به آن اشاره می‌شود؛ ادبیات بدون حضور گروهی که اسم آنها منتقد است، وجود ندارد. سؤالی اصلی که در فصل ششم مطرح می‌شود این است که ارزش ادبی یک اثر، ربطی به صدق آن با جهان دارد و اینکه نازیبایی یک اثر ربطی به کذبی که مطرح می‌کند، دارد یا نه؟ لامارک در این کتاب وقتی از صدق صحبت می‌کند، به معنای بازتری معنای فلسفی آن را به کار می‌برد؛ یعنی به معنای استعاری و نه صرفا تحت‌اللفظی.

امیرعلی نجومیان می‌گوید: ده هدف است که از دید من فلسفه ادبیات را تعریف می‌کند و کتاب هم تا حد زیادی به این ده هدف می‌پردازد. لامارک به این موضوع اشاره می‌کند که فلسفه ادبیات پژوهشی است فلسفی و بنیادین درباره مفاهیم بنیادی ادبی.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران، نشست نقدوبررسی کتاب «فلسفه ادبیات» نوشته پیتر لامارک، (دوشنبه 20فروردین) در مرکز فرهنگی شهرکتاب برگزار شد. در این نشست علی اصغر محمدخانی، امیرعلی نجومیان، حسین شیخ‌رضایی و میثم محمدامینی حضور داشتند.
در ابتدای نشست، علی اصغر محمدخانی، معاون فرهنگی شهرکتاب، به ضایعه درگذشت داریوش شایگان اشاره و اظهار امیدواری کرد که سال جدید سال خوبی برای اهالی فرهنگ و هنر باشد.
او درباره کتاب «فلسفه ادبیات» توضیحاتی داد و گفت: توجه به فلسفه‌های مضاف، امری قابل توجه است. کتاب‌های زیادی مانند فلسفه علم، دین، ذهن و... ترجمه شده‌اند، اما به فلسفه ادبیات توجه کمتری شده است. این کتاب نگاهی آموزشی و تحلیلی دارد و پرسش از چیستی ادبیات است. پیتر لامارک در این کتاب بیشتر به نثر و داستان و نمایش‌نامه پرداخته و این کتاب مشتمل بر هفت فصل است. لامارک به ویژگی‌هایی می‌پردازد که یک اثر مکتوب را اثری ادبی تلقی می‌کند؛ همچنین مرزها و تفاوت‌ها و اشتراکات فلسفه ادبیات با نقد ادبی را بیان کرده و در نهایت کذب در ادبیات را بررسی می‌کند.
سخنران بعدی این نشست میثم محمدامینی، مترجم کتاب، بود. این مترجم درباره مباحث مطرح‌شده در کتاب گفت: این کتاب برای علاقه‌مندان به ادبیات، کتابی جالب و خواندنی است و نیازی به دانستن مقدمات فلسفه برای خواندنش نیست و حتی به‌لحاظی می‌توان گفت که کتابی مقدماتی است. سؤل اصلی فیلسوف این است که شأن آثار ادبی چیست و چه ویژگی مشترکی برخی متون را به متن ادبی تبدیل می‌کند؟ چه انتظاری از یک اثر ادبی است؟ یک اثر اصیل مانند آثار شکسپیر مفهومی است که با گذشت زمان عوض می‌شود یا اینکه در ملل مختلف معیارهای مختلفی برای تعیین آن وجود دارد؟
محمدامینی افزود: این کتاب به قراردادها و پیش‌فرض‌های این فعالیت‌ها می‌پردازد. منبع نهایی توجیه هم باید با انتخاب دوستداران ادبیات همخوانی داشته باشد. لامارک در این کتاب معتقد است که بوطیقای فن شعر ارسطو با ارزش‌ترین کاری است که در زمینه ادبیات انجام شده و متأسف است که این رویه ادامه پیدا نکرده است. لامارک در این کتاب درباره اینکه به چه چیزی فلسفه ادبیات نمی‌گویند هم بحث می‌کند. در این کتاب با نظریه ادبی به‌معنای مرسوم آن مواجه نیستیم و لامارک معتقد به مرگ نظریه است.
در ادامه محمدامینی قسمت‌هایی از کتاب را برای حضار خواند و توضیح داد: لامارک ادبیات را پدیده‌‌ اجتماعی بسیار مقاوم‌تری نسبت‌به نظریه می‌داند. او ابتدا پرسش‌هایی را مطرح می‌کند و سپس مثال‌های نقضی می‌آورد. برای مثال ابتدا ادبیات را به‌عنوان زیبانویسی مطرح می‌کند و سپس مثالی از خاطرات چرچیل می‌آورد که اثری ادبی است و در دسته متون زیبا قرار نمی‌گیرد. لامارک به ذات ادبیات می‌پردازد و چهار محور جهان، مؤلف، اثر و خواننده را مطرح می‌کند. سپس با نظریات معناشناختی گفته‌هایش را تکمیل می‌کند و وارد بحث نظریات ذات‌گرایانه می‌شود. او همچنین از مفهومی به نام جهان هنر و نهاد ادبیات سخن به میان می‌آورد. فصل انتهایی کتاب درباره نقد اخلاقی است که به نقد محتوای اخلاقی آثار ادبی می‌پردازد.
امیرعلی نجومیان، پژوهشگر و استاد دانشگاه، سخنران بعدی این نشست بود. او درباره ترجمه دقیق و کیفیت مناسب چاپ و ویراستاری کتاب توضیحاتی داد و از این بابت اظهار خرسندی کرد. نجومیان این کتاب را جامع‌ترین کتاب ترجمه حال حاضر درباره فلسفه ادبیات دانست و گفت: لامارک هم ادبیات خوانده و هم فلسفه و درحال‌حاضر استاد دانشگاه یورک است. ارجاعاتی که لامارک در این کتاب به ادبیات می‌دهد گویای اشراف او بر این موضوع است. من قصد خلاصه‌کردن این کتاب 600 صفحه‌ای را ندارم و در واقع رویکرد لامارک را در حوزه ادبیات بررسی می‌کنم.
لامارک به‌خوبی فلسفه ادبیات را در این کتاب توضیح می‌دهد و می‌گوید: فلسفه ادبیات وظیفه‌اش این نیست که ادبیات را تعریف کند.
نجومیان ادامه داد: این کتاب برای تدریس بسیار مناسب است و مقوله‌ها و نکاتی که فلسفه تحلیلی برایش مهم است، در این کتاب وجود دارد. مباحثی مانند معناشناسی و رابطه بین صدق و کذب و پیش‌فرض‌های دیگر در این کتاب مطرح شده است. پیش‌فرض اصلی لامارک این است که ادبیات یک ابژه هنری است و همین‌جاست که گفتار لامارک دچار کمی تناقض می‌شود. لامارک از یک‌سو حرف از نهادی‌بودن آن می‌زند و از‌سویی‌دیگر آن را ابژه هنری می‌داند. اما اگر درگیر نهادی‌بودن ادبیات بشویم، درگیر حوزه‌های دیگری می‌شویم و لامارک از این حوزه‌ها صحبتی به میان نمی‌آورد.
سپس نجومیان از کتاب‌های «رویداد ادبیات» نوشته‌ تری ایگلتون و «یگانگی ادبیات» نوشته درک اتریچ سخن به میان آورد و اظهار امیدواری کرد که این کتاب‌ها هرچه زودتر به فارسی ترجمه شوند. سپس به کتاب «درباره ادبیات» نوشته میلر اشاره کرد و آن را با لامارک در کتاب «فلسفه ادبیات» مقایسه کرد.
او درباره پارادوکسی که لامارک در این کتاب مطرح می‌کند، گفت: بحثی که لامارک مطرح می‌کند این است که ما با اینکه می‌دانیم جهان داستانی واقعی نیست چرا با جهان داستان و قهرمان‌ها همدلی می‌کنیم و لذت می‌بریم و در مواردی متأثر می‌شویم؟ ما می‌دانیم که همه‌چیز تخیلی است و لامارک در این مورد نظریه اندیشه را مطرح می‌کند و می‌گوید که خیال روشن جایگزین مناسبی برای این باور است و خواننده با تجسم رویدادها در ذهن خود ممکن است حسش تحریک شود
و این یک سازوکار علّی است.
حسین شیخ‌رضایی، عضو هیئت‌علمی مؤسسه پژوهشی حکمت‌و‌فلسفه ایران، آخرین سخنران این نشست بود. او به فصل ششم که درباره صدق و کذب ادبیات است، پرداخت و توضیح داد: کار فیلسوف علمی مدل‌سازی است برای مفاهیم. لامارک اشاره می‌کند که نگاهی منفی به نظریه و نقد دارد و کار خودش را مدل‌سازی نمی‌داند. مثلا در فلسفه ورزش به این صورت نیست که عده‌ای ورزش ‌کنند و فیلسوف ورزش کار آنها را تحلیل ‌کند؛ فلسفه ورزش و فلسفه چیزهای دیگر مستقیما به خود آن چیز می‌پردازد. اما فلسفه ادبیات گره و پیچیدگی دیگری هم دارد که در کتاب هم تا حدی به آن اشاره می‌شود؛ ادبیات بدون حضور گروهی که اسم آنها منتقد است، وجود ندارد. سؤالی اصلی که در فصل ششم مطرح می‌شود این است که ارزش ادبی یک اثر، ربطی به صدق آن با جهان دارد و اینکه نازیبایی یک اثر ربطی به کذبی که مطرح می‌کند، دارد یا نه؟ لامارک در این کتاب وقتی از صدق صحبت می‌کند، به معنای بازتری معنای فلسفی آن را به کار می‌برد؛ یعنی به معنای استعاری و نه صرفا تحت‌اللفظی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.