نوروز، مرگ و زندگي
بابک زمانی-رئیس انجمن سکته مغزی
امسال وقتي همه از تعطيلات بازگشتند چارچوبهايي كه دنياي ما را تعريف میکرد با دو مرگ اندكي تغيير كرده بود:
1- استيفن هاوكينگ يكي از اضلاع مهم جهانی بود که از چند دهه پیش با آن خو گرفته بودیم. او خود مرگ بود؛ هاوکینگ با چشماني به رنگ آسماني روشن، با تني پيچخورده، نشسته بر يك صندلي چرخدار با نيشخندي كه دانايي و اعجاب آن را تنها در مرگ ميتوان سراغ گرفت در ما مينگريست. او خود مرگ بود؛ يعني با تمام پيشرفتهاي تكنولوژي همچنان «ايالاس» و دهها بيماري ناتوانكننده ديگر هم هستند كه ميتوانند ما را از پا بيندازند؛ يعني تكنولوژي پزشكي تا به آنجا پيشرفت كرده كه ميتواند مغزي را كه ميانديشد و عميق ميانديشد، دهها سال روي تني كه تبديل به بار گراني شده است، زنده و سالم نگه دارد. از يكسو «ايالاس» را به بزرگترين دلهره و بيمارهراسي جوامع مدرن تبديل ميكند و از سوي ديگر پيام ميدهد كه فلجی، پايان زندگي و اساسا زندگي، تنها دويدن و راهرفتن و بلعيدن نيست. زندگي بيش از آن؛ ديدن، فهميدن، لذتبردن، غمگينشدن، نوشتن، خواندن و روايتكردن است. با حضور مرگ، نشسته بر آن صندلي اهريمني، اگر خوب نگاه میکرديد زندگي معنايي عميقتر و باارزشتر مييافت. مگر نهآنكه مهمترين ارزش سياهي در كنار سفيدي است؟! استيفن هاوكينگ 40 سال مرگ
را زندگي كرده بود. آنچه درباره مرگ بزرگان بعد از وقوع ميگويند او خود با زندگياش گفته بود. چيزي براي گفتن باقي نگذاشت. او با مرگ رقصي زيبا كرد و آخر او را در جامه «ايالاس» شكست داد. اگر آن بیماری کشنده را هم نداشت، شايد در همين سنين ميمرد.
2- داريوش شایگان اما خود زندگي بود. در چارچوب «ايراني»اي كه براي خود ساخته بوديم او داشت به يكي از اضلاع مهم آن تبديل ميشد. با ميراثي ديرپا از فرهنگي كهن همراه با افتخارات، عادات و خرافات داشتيم با سيل سراسيمه دنياي مدرن كه از جهات مختلف بر ما وارد ميشد چالش يا گفتوگو میکرديم. در اين گفتوگو هربار بيراههاي ما را با خود ميبرد؛ يك روز تمام فرهنگ كهن خود را وانهاده و دانشگاهمان را كيلومترها دور از حوزه بنا میکرديم و در دور بعد ميكوشيديم از اساس منكر دومي شويم. يك روز شيفته خوشبيني عقلگرايانه، ايندنيايي و بهشدت يوتوپيايي چپ ميشديم و براي آن جان ميداديم و روز دیگر از هرچه واقعيت ايندنيايي است رخ برميتافتيم و دولت خود بر آن عالم بنا میکرديم. داريوش شایگان داشت به ما نشان ميداد كه ميتوان هم مدرن بود و هم شرقي. یاد میداد که ميتوان با تعمقي معنوي به دنيا نگريست، زندگي را بر پايههاي عقل بنا كرد و همچنان خوشبین بود. داريوش شایگان تنها زندگي بود و از زندگي ميگفت. مرگ در خيال او جايي نداشت. پيرانهسر با فكري جوان، گفتمان آينده ما بود. آنقدر نوشته دارد كه عبور آنها از هاضمه فرهنگي ما، سالها
طول ميكشد.
اگر هاوكينگ چيزي براي گفتن باقي نگذاشت، اما گويي جامعه ما شایگان را تازهتازه دارد كشف ميكند. بيهوده نيست كه بعد از مرگش، كتابهايش در كتابفروشيهاي پايتخت يافت نميشود!
امسال وقتي همه از تعطيلات بازگشتند چارچوبهايي كه دنياي ما را تعريف میکرد با دو مرگ اندكي تغيير كرده بود:
1- استيفن هاوكينگ يكي از اضلاع مهم جهانی بود که از چند دهه پیش با آن خو گرفته بودیم. او خود مرگ بود؛ هاوکینگ با چشماني به رنگ آسماني روشن، با تني پيچخورده، نشسته بر يك صندلي چرخدار با نيشخندي كه دانايي و اعجاب آن را تنها در مرگ ميتوان سراغ گرفت در ما مينگريست. او خود مرگ بود؛ يعني با تمام پيشرفتهاي تكنولوژي همچنان «ايالاس» و دهها بيماري ناتوانكننده ديگر هم هستند كه ميتوانند ما را از پا بيندازند؛ يعني تكنولوژي پزشكي تا به آنجا پيشرفت كرده كه ميتواند مغزي را كه ميانديشد و عميق ميانديشد، دهها سال روي تني كه تبديل به بار گراني شده است، زنده و سالم نگه دارد. از يكسو «ايالاس» را به بزرگترين دلهره و بيمارهراسي جوامع مدرن تبديل ميكند و از سوي ديگر پيام ميدهد كه فلجی، پايان زندگي و اساسا زندگي، تنها دويدن و راهرفتن و بلعيدن نيست. زندگي بيش از آن؛ ديدن، فهميدن، لذتبردن، غمگينشدن، نوشتن، خواندن و روايتكردن است. با حضور مرگ، نشسته بر آن صندلي اهريمني، اگر خوب نگاه میکرديد زندگي معنايي عميقتر و باارزشتر مييافت. مگر نهآنكه مهمترين ارزش سياهي در كنار سفيدي است؟! استيفن هاوكينگ 40 سال مرگ
را زندگي كرده بود. آنچه درباره مرگ بزرگان بعد از وقوع ميگويند او خود با زندگياش گفته بود. چيزي براي گفتن باقي نگذاشت. او با مرگ رقصي زيبا كرد و آخر او را در جامه «ايالاس» شكست داد. اگر آن بیماری کشنده را هم نداشت، شايد در همين سنين ميمرد.
2- داريوش شایگان اما خود زندگي بود. در چارچوب «ايراني»اي كه براي خود ساخته بوديم او داشت به يكي از اضلاع مهم آن تبديل ميشد. با ميراثي ديرپا از فرهنگي كهن همراه با افتخارات، عادات و خرافات داشتيم با سيل سراسيمه دنياي مدرن كه از جهات مختلف بر ما وارد ميشد چالش يا گفتوگو میکرديم. در اين گفتوگو هربار بيراههاي ما را با خود ميبرد؛ يك روز تمام فرهنگ كهن خود را وانهاده و دانشگاهمان را كيلومترها دور از حوزه بنا میکرديم و در دور بعد ميكوشيديم از اساس منكر دومي شويم. يك روز شيفته خوشبيني عقلگرايانه، ايندنيايي و بهشدت يوتوپيايي چپ ميشديم و براي آن جان ميداديم و روز دیگر از هرچه واقعيت ايندنيايي است رخ برميتافتيم و دولت خود بر آن عالم بنا میکرديم. داريوش شایگان داشت به ما نشان ميداد كه ميتوان هم مدرن بود و هم شرقي. یاد میداد که ميتوان با تعمقي معنوي به دنيا نگريست، زندگي را بر پايههاي عقل بنا كرد و همچنان خوشبین بود. داريوش شایگان تنها زندگي بود و از زندگي ميگفت. مرگ در خيال او جايي نداشت. پيرانهسر با فكري جوان، گفتمان آينده ما بود. آنقدر نوشته دارد كه عبور آنها از هاضمه فرهنگي ما، سالها
طول ميكشد.
اگر هاوكينگ چيزي براي گفتن باقي نگذاشت، اما گويي جامعه ما شایگان را تازهتازه دارد كشف ميكند. بيهوده نيست كه بعد از مرگش، كتابهايش در كتابفروشيهاي پايتخت يافت نميشود!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.