|

دو قاب از شریعتی

نشست «اندیشه شریعتی در دو روایت» با نقد و بررسی کتاب‌های «فراسوی شریعتی: مدرنیته، جهان وطنی و اسلام در اندیشه سیاسی ایرانی» نوشته سیاوش صفاری و «علی شریعتی: ملاقاتی این‌بار متفاوت» نوشته عباس منوچهری در پژوهشکده روایت برگزار شد. هر دو کتاب به زبان انگلیسی نوشته شده‌اند و به‌تازگی با ترجمه علی خالندی به همت انتشارات «نگارستان اندیشه» به فارسی منتشر شده‌اند. صفاری در کتاب خود به کاربست اندیشه شریعتی در ایران معاصر می‌پردازد و منوچهری نیز مجموعه‌مقالاتی را که درخصوص اندیشه شریعتی و تأثیراتی که خود از اندیشه شریعتی پذیرفته گردآوری و در این کتاب منتشر کرده است. در این نشست احسان شریعتی، عباس منوچهری، حسین مصباحیان و مترجم کتاب حضور داشتند. در ادامه گزیده‌ای از سخنرانی شریعتی و منوچهری را به‌نقل از ایران‌آنلاین می‌خوانید:

شریعتی: با جهان وارد گفت‌وگوی جدی نشده‌ایم
هر دو کتاب در حوزه «گفتمان نوشریعتی» قرار دارند و چون به زبان انگلیسی نوشته شده‌اند، می‌توانند نسخه جهانی برای معرفی گفتمان «نوشریعتی» باشند. به زعم او، اقدام به «نوشتن آراء به زبان جهانی» یک پدیده نو است، اینکه بتوانیم نظریات‌مان را به صورت گفت‌وگویی و آکادمیک در عرصه جهانی ارائه کنیم. این در حالی است که ما چندان حضوری به‌لحاظ فکری، در سطح جهانی نداریم و وارد گفت‌وگویی جدی نشده‌ایم. از دوره مشروطه تاکنون علی‌رغم اینکه روشنفکرانی ظهور می‌کنند اما این روشنفکران در قدوقامت متفکران جهانی ظاهر نشدند و بیشتر بازگوکننده آرای متفکران غرب بودند. امروز هم روشنفکران ما حتی آنان که به زبان‌های جهانی می‌نویسند، در سطح جهانی بیشتر به‌عنوان ایران‌شناس و اسلام‌شناس، شناخته می‌شوند: یعنی کسانی که متخصص مسائل خودشان هستند نه‌اینکه یک ایده تازه و جهانشمول داشته باشند. ما مفاهیمی را در سطح جهانی عرضه نکرده‌ایم. در این میان، شریعتی اغلب به‌عنوان «اتوپین» کسی که «اهل ناکجاآباد‌پردازی بوده» معرفی شده است. معمولا آغاز هر قرنی با «اتوپی» و «امید» شکل می‌گیرد اما امروز امثال هابرماس بر مفهوم مسئولیت تأکید دارند. بنابراین، اتوپین‌ها، در برابر رویاپردازی‌هایشان مسئول شناخته شدند. به همین دلیل است که گاهی می‌شنویم شریعتی مقصر است، چراکه او آرمانی را مطرح کرد که منجر به تکاپوهایی شد اما هنوز نتایجی که باید از آن استخراج نشده است.
آنچه این کتاب‌ها می‌کوشند بر آن تأکید بگذارند، مفهوم «نوشریعتی» است که در سی‌امین سال بزرگداشت شریعتی نخستین‌بار از سوی مقصود فراستخواه عنوان شد. اهمیت این گفتمان این است که می‌کوشد تا تصویر اصیلی از شریعتی ارائه کند چراکه از شریعتی روایت‌های ضدونقیض بسیاری وجود دارد. همین حواشی بر متن مسلط شد تا آنجا که ما نمی‌دانیم با چه موضوعی مواجه‌ایم.
منوچهری: آیا شریعتی «متفکر سیاسی» بود؟
آیا شریعتی متفکر سیاسی است؟ واقعیت این است که اندیشه سیاسی صرفا فلسفه سیاسی نیست؛ یعنی ادب سیاسی، کلام سیاسی، ایدئولوژی‌های سیاسی و... اینها انواع تفکر سیاسی‌اند. حال این پرسش مطرح می‌شود که وجه ممیز «فلسفه سیاسی» و «اندیشه سیاسی» چیست؟ واقعیت این است که «تفکر سیاسی» آن نوع تفکری است که همیشه در شرایطی که بحران یا مسئله‌ای در جامعه هست، ظهور و بروز پیدا می‌کند. ازاین‌رو، متفکر سیاسی متفاوت از بقیه متوجه بحران‌های موجود و یا حتی بحران‌های در راه می‌شود و ریشه‌یابی می‌کند. آنچه «تفکر سیاسی» را از سایر دانش‌ها متفاوت می‌کند، به‌دست‌دادن تعریفی از هنجارهاست، یعنی خیر و خوبی را برای زندگی خوب تعریف می‌کند. موضوع «تفکر سیاسی» چندوچون و امکان زندگی خوب است. تعریف خوب در میان فلاسفه گوناگون به شکل‌های مختلفی عنوان شده است: افلاطون خوب را در «عدالت»، ارسطو در «اعتدال»، هابرماس در «همبستگی و گفت‌وگو» عنوان می‌کند. وجه ممیز «فلسفه سیاسی» از دیگر انواع تفکر سیاسی این است که برای تمام بحث‌های خود «استدلال عقلانی» دارد. این شاخص فلسفه سیاسی است. افلاطون، ارسطو و حتی فارابی از نمایندگان فلسفه سیاسی هستند اما به‌عنوان‌مثال فردی همچون فردوسی، یکی از غنی‌ترین انواع ادب سیاسی را دارد، به‌همین‌ترتیب می‌توان از سعدی و سنایی هم سخن گفت. کلام سیاسی هم به نوبه خود نمایندگانی را همچون خواجه نصیرالدین طوسی، آکویناس و... دارد. بنابراین، در این مجموعه، ما با انواع تفکر سیاسی مواجه هستیم. فارابی به‌جای علم سیاست، از علم مدنی استفاده می‌کند، دلیل او هم به‌خاطر نکته‌سنجی اوست. ارسطو نیز همچنین خیر عالی را دوستی مدنی می‌داند. به این معنا که هر شهروند خیر «دیگری» را برای خود او بخواهد. حال، اگر همه خیر همدیگر را بخواهند، این به معنای خیر همه است و «خود»ها می‌شوند «دیگری» همدیگر. در دنیای مدرن، موضوع سیاست «قدرت» است، درحالی‌که برای یونانیان معنای مدنی داشته است و مسئله آنان اساسا قدرت نبود بلکه زندگی مدنی خوب بود، یا مثلا برای هابرماس زندگی خوب و عادلانه بود. اما ما امروزه سیاست را به معنای مدرن آن به کار می‌گیریم.
پرسشی که طی 10 سال اخیر دنبال می‌کنیم این است که آیا می‌توانیم شریعتی را به‌عنوان یک متفکر سیاسی تلقی کنیم یا خیر؟ اگر هست، اولا چه نوع متفکر سیاسی‌ای است؟ در ثانی، به‌عنوان یک متفکر سیاسی، چه دیدگاهی دارد؟ واقعیت این است که ما هیچ‌گاه مدعی نشده‌ایم که شریعتی یک «فیلسوف سیاسی» به معنای آکادمیک است. او یک متفکر سیاسی است چراکه به دنبال امکان یک زندگی خوب است و خیر و خوبی را برای زندگی خوب تعریف می‌کند. موضوع تفکر سیاسی او بر یک مفهوم مدنی از سیاست استوار شده است. با این تعبیر، امر سیاسی برای شریعتی «امر مدنی» است. یعنی به زندگی خوب مدنی باور دارد. ازاین‌رو، بحث «عرفان، برابری و آزادی» را هم با توجه به اهمیت بحث دوستی بیان می‌کند. این مفاهیم هم در آثار شریعتی و هم امروزه در سطح جهانی جاری و ساری است.

نشست «اندیشه شریعتی در دو روایت» با نقد و بررسی کتاب‌های «فراسوی شریعتی: مدرنیته، جهان وطنی و اسلام در اندیشه سیاسی ایرانی» نوشته سیاوش صفاری و «علی شریعتی: ملاقاتی این‌بار متفاوت» نوشته عباس منوچهری در پژوهشکده روایت برگزار شد. هر دو کتاب به زبان انگلیسی نوشته شده‌اند و به‌تازگی با ترجمه علی خالندی به همت انتشارات «نگارستان اندیشه» به فارسی منتشر شده‌اند. صفاری در کتاب خود به کاربست اندیشه شریعتی در ایران معاصر می‌پردازد و منوچهری نیز مجموعه‌مقالاتی را که درخصوص اندیشه شریعتی و تأثیراتی که خود از اندیشه شریعتی پذیرفته گردآوری و در این کتاب منتشر کرده است. در این نشست احسان شریعتی، عباس منوچهری، حسین مصباحیان و مترجم کتاب حضور داشتند. در ادامه گزیده‌ای از سخنرانی شریعتی و منوچهری را به‌نقل از ایران‌آنلاین می‌خوانید:

شریعتی: با جهان وارد گفت‌وگوی جدی نشده‌ایم
هر دو کتاب در حوزه «گفتمان نوشریعتی» قرار دارند و چون به زبان انگلیسی نوشته شده‌اند، می‌توانند نسخه جهانی برای معرفی گفتمان «نوشریعتی» باشند. به زعم او، اقدام به «نوشتن آراء به زبان جهانی» یک پدیده نو است، اینکه بتوانیم نظریات‌مان را به صورت گفت‌وگویی و آکادمیک در عرصه جهانی ارائه کنیم. این در حالی است که ما چندان حضوری به‌لحاظ فکری، در سطح جهانی نداریم و وارد گفت‌وگویی جدی نشده‌ایم. از دوره مشروطه تاکنون علی‌رغم اینکه روشنفکرانی ظهور می‌کنند اما این روشنفکران در قدوقامت متفکران جهانی ظاهر نشدند و بیشتر بازگوکننده آرای متفکران غرب بودند. امروز هم روشنفکران ما حتی آنان که به زبان‌های جهانی می‌نویسند، در سطح جهانی بیشتر به‌عنوان ایران‌شناس و اسلام‌شناس، شناخته می‌شوند: یعنی کسانی که متخصص مسائل خودشان هستند نه‌اینکه یک ایده تازه و جهانشمول داشته باشند. ما مفاهیمی را در سطح جهانی عرضه نکرده‌ایم. در این میان، شریعتی اغلب به‌عنوان «اتوپین» کسی که «اهل ناکجاآباد‌پردازی بوده» معرفی شده است. معمولا آغاز هر قرنی با «اتوپی» و «امید» شکل می‌گیرد اما امروز امثال هابرماس بر مفهوم مسئولیت تأکید دارند. بنابراین، اتوپین‌ها، در برابر رویاپردازی‌هایشان مسئول شناخته شدند. به همین دلیل است که گاهی می‌شنویم شریعتی مقصر است، چراکه او آرمانی را مطرح کرد که منجر به تکاپوهایی شد اما هنوز نتایجی که باید از آن استخراج نشده است.
آنچه این کتاب‌ها می‌کوشند بر آن تأکید بگذارند، مفهوم «نوشریعتی» است که در سی‌امین سال بزرگداشت شریعتی نخستین‌بار از سوی مقصود فراستخواه عنوان شد. اهمیت این گفتمان این است که می‌کوشد تا تصویر اصیلی از شریعتی ارائه کند چراکه از شریعتی روایت‌های ضدونقیض بسیاری وجود دارد. همین حواشی بر متن مسلط شد تا آنجا که ما نمی‌دانیم با چه موضوعی مواجه‌ایم.
منوچهری: آیا شریعتی «متفکر سیاسی» بود؟
آیا شریعتی متفکر سیاسی است؟ واقعیت این است که اندیشه سیاسی صرفا فلسفه سیاسی نیست؛ یعنی ادب سیاسی، کلام سیاسی، ایدئولوژی‌های سیاسی و... اینها انواع تفکر سیاسی‌اند. حال این پرسش مطرح می‌شود که وجه ممیز «فلسفه سیاسی» و «اندیشه سیاسی» چیست؟ واقعیت این است که «تفکر سیاسی» آن نوع تفکری است که همیشه در شرایطی که بحران یا مسئله‌ای در جامعه هست، ظهور و بروز پیدا می‌کند. ازاین‌رو، متفکر سیاسی متفاوت از بقیه متوجه بحران‌های موجود و یا حتی بحران‌های در راه می‌شود و ریشه‌یابی می‌کند. آنچه «تفکر سیاسی» را از سایر دانش‌ها متفاوت می‌کند، به‌دست‌دادن تعریفی از هنجارهاست، یعنی خیر و خوبی را برای زندگی خوب تعریف می‌کند. موضوع «تفکر سیاسی» چندوچون و امکان زندگی خوب است. تعریف خوب در میان فلاسفه گوناگون به شکل‌های مختلفی عنوان شده است: افلاطون خوب را در «عدالت»، ارسطو در «اعتدال»، هابرماس در «همبستگی و گفت‌وگو» عنوان می‌کند. وجه ممیز «فلسفه سیاسی» از دیگر انواع تفکر سیاسی این است که برای تمام بحث‌های خود «استدلال عقلانی» دارد. این شاخص فلسفه سیاسی است. افلاطون، ارسطو و حتی فارابی از نمایندگان فلسفه سیاسی هستند اما به‌عنوان‌مثال فردی همچون فردوسی، یکی از غنی‌ترین انواع ادب سیاسی را دارد، به‌همین‌ترتیب می‌توان از سعدی و سنایی هم سخن گفت. کلام سیاسی هم به نوبه خود نمایندگانی را همچون خواجه نصیرالدین طوسی، آکویناس و... دارد. بنابراین، در این مجموعه، ما با انواع تفکر سیاسی مواجه هستیم. فارابی به‌جای علم سیاست، از علم مدنی استفاده می‌کند، دلیل او هم به‌خاطر نکته‌سنجی اوست. ارسطو نیز همچنین خیر عالی را دوستی مدنی می‌داند. به این معنا که هر شهروند خیر «دیگری» را برای خود او بخواهد. حال، اگر همه خیر همدیگر را بخواهند، این به معنای خیر همه است و «خود»ها می‌شوند «دیگری» همدیگر. در دنیای مدرن، موضوع سیاست «قدرت» است، درحالی‌که برای یونانیان معنای مدنی داشته است و مسئله آنان اساسا قدرت نبود بلکه زندگی مدنی خوب بود، یا مثلا برای هابرماس زندگی خوب و عادلانه بود. اما ما امروزه سیاست را به معنای مدرن آن به کار می‌گیریم.
پرسشی که طی 10 سال اخیر دنبال می‌کنیم این است که آیا می‌توانیم شریعتی را به‌عنوان یک متفکر سیاسی تلقی کنیم یا خیر؟ اگر هست، اولا چه نوع متفکر سیاسی‌ای است؟ در ثانی، به‌عنوان یک متفکر سیاسی، چه دیدگاهی دارد؟ واقعیت این است که ما هیچ‌گاه مدعی نشده‌ایم که شریعتی یک «فیلسوف سیاسی» به معنای آکادمیک است. او یک متفکر سیاسی است چراکه به دنبال امکان یک زندگی خوب است و خیر و خوبی را برای زندگی خوب تعریف می‌کند. موضوع تفکر سیاسی او بر یک مفهوم مدنی از سیاست استوار شده است. با این تعبیر، امر سیاسی برای شریعتی «امر مدنی» است. یعنی به زندگی خوب مدنی باور دارد. ازاین‌رو، بحث «عرفان، برابری و آزادی» را هم با توجه به اهمیت بحث دوستی بیان می‌کند. این مفاهیم هم در آثار شریعتی و هم امروزه در سطح جهانی جاری و ساری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.