جیبها و پول: نابودی خوشبختی
کریم میرزادهاهری
در کنار بسیاری از خصیصههای غریب و تأملانگیز جهان و مخلوقات کارتونی (همچون سخنگفتن حیوانات و اشیا، هیولاشدگی حشرات، زندهشدن بلافاصله بعد از لهولوردهشدن، ظهور هستندههای حیوان-ماشینی و...) یکی از آن خصیصههای غریب آن هنگامی عیان میشود که او (یا «آن»؟ )، حال چه در هیات یک حیوان سخنگو یا در هیاتی کاریکاتورگون از انسان، دست میبرد توی کیفش و ابزاری را، خوردنیای را، و هر چیز دیگری را، همچون یک شعبدهباز، بیرون میآورد، نهفقط از کیفش که از جیبهایش، از جیب نداشتهاش حتی، از هوا. کارتونها همچون هر متن و امر ساختهشده دیگر، نمایشی از میلها، آگاهیها و امکانات آدمی و البته حیاتاند. بهواسطه چنین خصیصهای و چنان عملی، کدام میل و آگاهی، کدام امکان نشان داده میشود؟ و اگر کارتونها، بنا به سنت نانوشتهشان، متعلق به جهان کودکیاند، آنگاه چرا چنان خصیصه و عملی را تنها - یا اغلب - در کارتونها مییابیم؟ چه نسبتی هست میان کارتونها (آن خصیصه) و جهان کودکی، که نهفقط کودکان، که بزرگسالان را نیز مجذوب خویش میکند؟
جیبها، کیفها و جعبهابزارها - که در عصر کنونی روزاروز بر کمیت و تنوعشان افزوده میشود - علیرغم تفاوتهای تاریخی و مهمشان، حقیقتی را در مورد هستی و نیز هستی انسانی فاش میکنند؛ آنها بیانهایی از درونهای نهفته، گسستگیها و تاخوردگیهای یک بدناند. در این میان، شاید «جیب» بتواند نمونه سنخنمای چنین مفاهیم و پدیدههایی باشد. جیب، نه صرفاً یک مکان، بل آن وهلهای است که در آن، لباس به درون تا خورده است. گویی کیفها و جعبهابزارها، گسترش ایده جیب و - البته - تاخوردگیاند. تاخوردگیها، مکانهای نهفته و واقعیتنیافته یک چیز، یک لباس، یک بدناند؛ مکانهایی در سایه، ژرفاهای تاریک، همچون تاخوردگیهای زمین در هیات غار (در حکایتها بسیار خواندهایم که چگونه غار مکانی برای گنجهای «نهفته» - همچنین غولها، هیولاها و ناانسانها - است). نهفتگی جیبها، یا درونیبودنشان، بیشاز آنکه مبتنی بر دوگانه مکانشناسانه درون-بیرون، عمق-سطح، یا هسته-پوسته باشد، برآمده از توپولوژیای موبیوسگون است؛ بیرونی که به درون تاخورده است و بالعکس. (نوار موبیوس نواری است که دو لبه آن بر هم قرار گرفته و
حلقهای به وجود میآورد که بیرون و درون ندارد) بهواسطه قرارگیری در چشماندازی وسیع و عاری از خودمحوری، بیرونِ جیب، بیرونی است شامل تمامی جهان و بالقوگیهایش (جهانهای ممکن)، پس درون جیب نیز میتواند شامل تمامی جهان(ها) و بالقوگیهای آن باشد. لباسهای مربوط به آیینها و افراد مقدس، اغلب لباسهایی ساده، بلند و بدونجیباند. اما بیجیببودگی چنین لباسهایی امحاء ایده تاخوردگی نیست، چراکه هر پارچهای و لباسی، بههرحال، در هر اکنون و لحظهای حاوی تاخوردگیهایی است؛ تاخوردگیهایی حادث. پس جیب، که حالا یک جایگاه یا وضعیت (توپوس) برای جاگرفتن امربالقوه و نهفته در آن است، قلمروزدایی شده، و در تمامی سطح لباس منتشر میشود. راهبان، به این ترتیب، جیب را نه حذف، که تکثیر و تشدید میکنند. تکثیر و انتشار جیب/تاخوردگی در تمامی سطح لباس، تمامی بیرون را بدل به درون میکند. بیرون، هرلحظه، آماده تاخوردن است و درون، هرلحظه بهسوی بیرون گشوده است. به بیانی دیگر جیب در چنین حالتی و در چنین شکلی از حیات، از حصار تن تعریفشده من و البته - به زبانی اقتصادیتر- از چنبره مالکیت خصوصی خلاصی مییابد تا بتواند خودش
را در تمامی سطوح حیات گسترش دهد (رهایی امر اقتصاد از اقتصاد کاپیتالیستی)؛ آنچه در بیرون است، و امری است مربوط به همگان و بهواقع «در دسترس عموم» - و نه این شخص یا آن شخص-، در هر درون و تاخوردگیای هم حاضر است. در چنین فرمی از حیات، دیگر هیچ چیز صرفاً از آنِ من نیست و نمیتواند باشد تا درون جیب - و کیف و جعبه ابزار تخصصی- من باشد. رویه بلافاصله دیگرِ جمله پیشین این است: همه چیز از آن من است و نهفقط این چیز یا آن چیز. (با پیشبردن چنین نگرشی که مبتنی بر نیروی مفهوم تاخوردگی است، این نتیجه حاصل میآید که «من» نیز یک تاخوردگی است میان تاخوردگیها و رخدادهای دیگر؛ حیات، تا میخورد یا تایی را میگشاید، و آنگاه من بر سطح جهان آشکار میشوم؛ «من» رخ میدهد؛ چنین تصویری را هم در کارتونها بسیار دیدهایم که چگونه بهیکباره، یک کاراکتر بر سطح زمین، بر سطح خود نمایشگر آشکار میشود و رخ میدهد). دستمالهای شعبدهبازان نیز میتواند هر چیزی را حاضر کرده و متجسد سازد؛ شعبدهباز ابتدا دستمال را تماماً باز و پهن میکند، پشتورو میکند و میتکاند تا نشان دهد چیزی در آن وجود ندارد (هیچ) و هم این را که
تمامی کلیشهها را از آن زدوده است. سپس دستمال را چندینوچندبار «تا میزند» تا با گشودهشدن دوبارهاش، ابزاری، حیوانی، و هر پدیده دیگری، بر صحنه آشکار شود (همه). حق با شعبدهبازان است، آنها هیچ حقهای سوار نکردهاند؛ مساله نه بر سر پشتورو، یا مخفیکاری، و نه بر سر سطحی تماماً باز و گشوده است؛ داستان از خود سطح آغاز میشود، آنهنگام که تایی بر آن رخ میدهد. اما پارادایم پنهانگرایی رابطهای دیگر با پارچه یا پرده دارد؛ چیزی اصیل در پشت پرده/سطح هست که با کنارزدن سطح، ظاهر خواهد شد. جیبهای مدرن، بیش از آنکه جایگاهی (توپوس) برای امر بالقوه، که امری همگانی است، باشند، مکان و محدودهای هستند برای انباشت و ذخیرهسازی. و این انباشت و ذخیرهسازی، که محصول حق بدیهیانگاشتهشده مالکیت خصوصی است، در پدیده «پول» حالتی مضاعف مییابد؛ پول، همان قدرت خریدن و داشتن چیزهاست. بههمیندلیل با داشتن پول در جیبهایمان، گویی، تمامی چیزهای لازم برای حیاتورزی - و نه زیستن صرف و بقاء- را در اختیار (در دست؟) داریم. اما ۱) با پول، تنها آن چیزهایی را میشود خرید که کاملاً بیرونی، ۲) و خریدنیاند؛ یعنی
به هیات کالا درآمدهاند. ۳) قدرت خرید، چیزی غیر و کمتر از بالقوگی است؛ امر بالقوه - بهمثابه قسمی توان همزمان انجامدادن و «انجامندادن»- نهصرفاً شامل «داشتن» کالاها، که دربردارنده تمامی ناکالاها و ناشناختهها، در حوزههایی چون اشیا و زبان و کنشها نیز هست. این عقیده عامیانه که «با پول میشود هرکاری کرد» از مشتبهانگاری قدرت خرید و امر بالقوه، کالا و ناکالا، خرید و کنش، و جایگزینشدگی/فروکاهش اولی با/به دومی ناشی شدهاست. عقیدهای که انسان را در آپاراتوس مارکت، به نرمی، محبوس و
- در عین حال - آواره میکند.
فیلم «جیببر» روبر برسون، نه یک داستان اخلاقگرایانه درباره یک کاراکتر جیببر، که اندیشهای سینماتوگرافیک پیرامون دستها، تاخوردگیها (جیبها، کیفها) و چیزها است. و نیز اندیشهورزیای در باب آنچه انسان و بدناش میتوانند انجام دهند یا ندهند. دستهای او دستهایی فکرورز و آفرینشگرند. صحنههای باشکوهی در فیلم هست که ما را با قسمی بوطیقای دست مواجه میکند؛ دستی که با ظرافت و زیبایی دستان یک هنرمند، در جیبی، کیفی، تاخوردگیای فرومیرود و چیزی را از آن بیرون میکشد و به سطح روزمره زندگی وارد میکند؛ بهویژه پولها و ساعتها را. پول و ساعت، نهفقط محصولات، که ساختارهای حامی انباشت و پیشرفتاند (بانکها یکی از لوکیشنهای اصلی این فیلماند؛ مکانی نه برای حمل امر بالقوه، که برای انباشت شبهبالقوگیهایی چون پول و زمان). زمان و تاخوردگیهایش در ساعت محصور میشود و بالقوگی در پول. او میخواهد زمان و بالقوگیهایش را از چنگ این حصارها و آپاراتوسها خارج سازد؛ گویی او هنر و (شعبده) بازی را وارد حیات مسدود شهر میکند. کاراکتر غریب، زاهدمآب و دوستداشتنی فیلم ایدهای درباب جهان و انسان دارد. او
بارها و بارها با «قانون» دیالوگ میکند تا بتواند ایده خود درباره شکلی خاصی از حیات را به آن (او؟ ) بباوراند؛ اما قانون - که خود را یگانهشکل حیات میانگارد - پیوسته مونولوگ خود را تکرار میکند و نهایتاً به دستهای او «دستبند» میزند.
اینکه دستت را دراز کنی و هر آنچه را که میخواهی - بیآنکه نگران وجودداشتن یا نداشتنش باشی- برگیری، ایدهای و تمایلی است برآمده از شکاف دردسرساز میان امر بالقوه درونبود و امر بالفعل، همان شکافی که ماهیت هستی انسانی را برمیسازد. میل و خواست، ضرورت برآمده از چنین شکافی است؛ برای بالفعلشدن، بایستی نیروی میل، امر بالقوه را فراخوانی، دستکاری و فرممند کند. هایپرمارکتهای عظیم و چندطبقه را میتوان براساس چنین مکانیزمی مورد خوانش قرار داد؛ در هایپرمارکت، خرندگان موقتاً شاد، دستهایشان را دراز میکنند و هر آن چیزی را که میخواهند برمیگیرند؛ گویی شعبدهای درکار است و همگان شعبدهباز شدهاند، گویی جهان با تمامی بالقوگیهایش، اینک آماده پذیرش خواستها و کیمیاگریهای توست تا طلاگونگیهای ناب خویش را به تو و دستانت عرضه کند؛ گویی بهشت تحقق یافته است و نیازی به
کار-گریهای فرسایشگر نیست؛ چراکه کافی است دستت را دراز کنی و هر آنچه را در آن لحظه ضروری است، همچون مخلوقات کارتونی، برگیری. چنین میانگاریم که با پول، چیزی را - هر چیزی را - بر تمامی سطوح زندگی آشکار کردهایم. اما هایپرمارکتها ازسویی محدودههایی فروبستهاند و ازسویدیگر آنچه برای «عموم» آزاد است، «خریدن» است، و نه یک کنش و حتی برگرفتنای ساده و راستین. خریدکردن، نمیتواند حامل نیرویی باشد که کار تلقی گردد؛ چراکه ما با خرید یک کالا، چیزی را تولید یا آشکار نکردهایم و صرفاً چیزی ازپیشموجود را به جمع داراییهای همیشه اندکمان اضافه کردهایم. هنوز در هایپرمارکتهای عظیم میان خواست و تحقق، میان امر بالقوه و امکان بالفعلشدگیاش، پلی هست به نام پول که بهطرزی پارادوکسیکال درمقام مانعی برای جریان میل عمل میکند. کالاها، به این ترتیب و چنانکه آگامبن تحلیل میکند، ازآنجاکه از حیطه استفاده/دسترسی همگانی بیرون گذاشته شدهاند، به اموری مقدس بدل میشوند؛ کالای پشت شیشه ویترینها، همان جایگاه مقدسگون و دسترسیناپذیر اشیای عتیقهای را اشغال کردهاند که در موزهها میان حفاظهای شیشهای
محصور شدهاند. اینچنین است که خرندگان درک امر بالقوه و بالقوگیهای جهان را از دست میدهند تا در توهم وفوری که در هایپرمارکتها موج میزند، غرق شوند؛ سوژههای ادیپیشدهای که خواهان بازگشت به زهدان گرم و بیتاریخ مادر، به برهه ناموجود پیشازباناند؛ به پشت پردهها.
اما کودکان در هایپرمارکتها و در سطوح دیگر زندگی نیز کاری دیگر میکنند؛ آنان هر چیزی را برمیگیرند (ارزش مصرف)، و بزرگسالان، که به قیمت آن کالا آگاهاند (ارزش مبادله)، پس آن را بهزور از دست کودک بیرون میکشند؛ گریه کودک آغاز میشود و بزرگسال از حماقت کودک به خشم میآید (شاید بشود این را پرسید که: واقعاً کدامیک احمقاند؟).
کودک میتواند هر کالایی را، و هر امر کالاییگونشده دیگر را برگیرد و با قصدیتی شعبدهبازانه، آن کالا را به چیزی دیگر بدل کند. جدیترین و اخلاقیترین رفتارها، بااهمیتترین و ضروریترینِ شیءها، و مقدسترین یا معنیدارترینِ کلمهها، اگر به دست کودک بیفتند، بلافاصله به کنشهایی ناجدی و نااخلاقی، به اشیایی پیشپاافتاده و ناضروری، و به کلماتی تقدسزداییشده و نامعنادار بدل میشوند. کودکی یعنی امکان بهبازیگرفتن هر چیز دادهشده و بالفعل، تا بالقوگی آن چیز را دوباره به آن اعاده کرده، کاربردها و فعلیتیابیهای دیگر را ممکن سازد؛ کودک کتابی - فیالمثل - حقوقی را برمیگیرد و روی آن مینشیند (کتاب به نشستنگاه بدل میشود)، بر زمین عمودش میکند (به خانه عروسکها بدل میشود)، زیر پایش میگذارد (به آجر یا چارپایه بدل میشود). نابودی کودکی، همانا نابودی امکان بازی با کالاهاست؛ و از همینروست که انسان مدرن به مارکت و گیم رو آورده است.
دستهایی که بر مانیتورها میلغزند؛ این تصویری است هژمونیک از جهان معاصر. دستها میخواهند جهان را لمس کنند، بر آن کار کنند، بالقوگیها و تاخوردگیهای آن را آشکار کنند. مانیتورها - سطح/پارچههای جهان کنونی - برآمده از ایده تاخوردگیاند؛ گویی هر صفحهای، در هر نقطهای، میتواند تا بخورد یا تایی را بگشاید و متنی، تصویری، جهانی دیگر را آشکار کند. اما آنچه اساسی است، فهم و دریافت یک پارادایم از خلال این نوع سطح/پارچههاست، و نه صرفاً محتواها، دادهها؛ کاربران موبایل، صرفاً مصرفکنندگان تصویر-کالاهاییاند که به آنها عرضه میشود؛ کالاهای حاضر و آماده. آنها نیز چیزی جز امور بالفعل دریافت نمیکنند. در جهان کاپیتالیسم، هر بالقوگی و امکانی در سه حیطه شیء و کار و زبان، به کالا بدل شده است؛ اشیا فروکاهیده به کالا، کار فروکاهیده به شغل بیگانه با من، زبان فروکاهیده به ابزار ارتباط و سرکوب.
تفکر، تأمل «بر» حیات و شناخت آن نیست، بلکه کشف و آفرینش نه-آن است؛ کشف و آفرینشی که همزمان دیگرشدگی «من»، به «نا-من» بدلشدنم را نیز موجب میشود. پس هیچ کالایی - که نامی دیگر بر امر بالفعلِ کنارگذاشتهشده از حوزه استفاده عمومی است - نمیتواند حاوی نیروی حیات و شادی باشد.
زهد فیلسوفانه یا راهبانه، چنان توهمی و چنین مصرفزدگیای را در پرانتز میگذارد و از کار میاندازد تا مگر همچون آن مخلوقات کارتونی، تمامی زمان و حیات را به سطوح فراخ تفکر، شادی و آفرینشگری استعلاء بخشد. ارسطو گفته بود؛ فیلسوفان خوشبختترین انسانها هستند.
در کنار بسیاری از خصیصههای غریب و تأملانگیز جهان و مخلوقات کارتونی (همچون سخنگفتن حیوانات و اشیا، هیولاشدگی حشرات، زندهشدن بلافاصله بعد از لهولوردهشدن، ظهور هستندههای حیوان-ماشینی و...) یکی از آن خصیصههای غریب آن هنگامی عیان میشود که او (یا «آن»؟ )، حال چه در هیات یک حیوان سخنگو یا در هیاتی کاریکاتورگون از انسان، دست میبرد توی کیفش و ابزاری را، خوردنیای را، و هر چیز دیگری را، همچون یک شعبدهباز، بیرون میآورد، نهفقط از کیفش که از جیبهایش، از جیب نداشتهاش حتی، از هوا. کارتونها همچون هر متن و امر ساختهشده دیگر، نمایشی از میلها، آگاهیها و امکانات آدمی و البته حیاتاند. بهواسطه چنین خصیصهای و چنان عملی، کدام میل و آگاهی، کدام امکان نشان داده میشود؟ و اگر کارتونها، بنا به سنت نانوشتهشان، متعلق به جهان کودکیاند، آنگاه چرا چنان خصیصه و عملی را تنها - یا اغلب - در کارتونها مییابیم؟ چه نسبتی هست میان کارتونها (آن خصیصه) و جهان کودکی، که نهفقط کودکان، که بزرگسالان را نیز مجذوب خویش میکند؟
جیبها، کیفها و جعبهابزارها - که در عصر کنونی روزاروز بر کمیت و تنوعشان افزوده میشود - علیرغم تفاوتهای تاریخی و مهمشان، حقیقتی را در مورد هستی و نیز هستی انسانی فاش میکنند؛ آنها بیانهایی از درونهای نهفته، گسستگیها و تاخوردگیهای یک بدناند. در این میان، شاید «جیب» بتواند نمونه سنخنمای چنین مفاهیم و پدیدههایی باشد. جیب، نه صرفاً یک مکان، بل آن وهلهای است که در آن، لباس به درون تا خورده است. گویی کیفها و جعبهابزارها، گسترش ایده جیب و - البته - تاخوردگیاند. تاخوردگیها، مکانهای نهفته و واقعیتنیافته یک چیز، یک لباس، یک بدناند؛ مکانهایی در سایه، ژرفاهای تاریک، همچون تاخوردگیهای زمین در هیات غار (در حکایتها بسیار خواندهایم که چگونه غار مکانی برای گنجهای «نهفته» - همچنین غولها، هیولاها و ناانسانها - است). نهفتگی جیبها، یا درونیبودنشان، بیشاز آنکه مبتنی بر دوگانه مکانشناسانه درون-بیرون، عمق-سطح، یا هسته-پوسته باشد، برآمده از توپولوژیای موبیوسگون است؛ بیرونی که به درون تاخورده است و بالعکس. (نوار موبیوس نواری است که دو لبه آن بر هم قرار گرفته و
حلقهای به وجود میآورد که بیرون و درون ندارد) بهواسطه قرارگیری در چشماندازی وسیع و عاری از خودمحوری، بیرونِ جیب، بیرونی است شامل تمامی جهان و بالقوگیهایش (جهانهای ممکن)، پس درون جیب نیز میتواند شامل تمامی جهان(ها) و بالقوگیهای آن باشد. لباسهای مربوط به آیینها و افراد مقدس، اغلب لباسهایی ساده، بلند و بدونجیباند. اما بیجیببودگی چنین لباسهایی امحاء ایده تاخوردگی نیست، چراکه هر پارچهای و لباسی، بههرحال، در هر اکنون و لحظهای حاوی تاخوردگیهایی است؛ تاخوردگیهایی حادث. پس جیب، که حالا یک جایگاه یا وضعیت (توپوس) برای جاگرفتن امربالقوه و نهفته در آن است، قلمروزدایی شده، و در تمامی سطح لباس منتشر میشود. راهبان، به این ترتیب، جیب را نه حذف، که تکثیر و تشدید میکنند. تکثیر و انتشار جیب/تاخوردگی در تمامی سطح لباس، تمامی بیرون را بدل به درون میکند. بیرون، هرلحظه، آماده تاخوردن است و درون، هرلحظه بهسوی بیرون گشوده است. به بیانی دیگر جیب در چنین حالتی و در چنین شکلی از حیات، از حصار تن تعریفشده من و البته - به زبانی اقتصادیتر- از چنبره مالکیت خصوصی خلاصی مییابد تا بتواند خودش
را در تمامی سطوح حیات گسترش دهد (رهایی امر اقتصاد از اقتصاد کاپیتالیستی)؛ آنچه در بیرون است، و امری است مربوط به همگان و بهواقع «در دسترس عموم» - و نه این شخص یا آن شخص-، در هر درون و تاخوردگیای هم حاضر است. در چنین فرمی از حیات، دیگر هیچ چیز صرفاً از آنِ من نیست و نمیتواند باشد تا درون جیب - و کیف و جعبه ابزار تخصصی- من باشد. رویه بلافاصله دیگرِ جمله پیشین این است: همه چیز از آن من است و نهفقط این چیز یا آن چیز. (با پیشبردن چنین نگرشی که مبتنی بر نیروی مفهوم تاخوردگی است، این نتیجه حاصل میآید که «من» نیز یک تاخوردگی است میان تاخوردگیها و رخدادهای دیگر؛ حیات، تا میخورد یا تایی را میگشاید، و آنگاه من بر سطح جهان آشکار میشوم؛ «من» رخ میدهد؛ چنین تصویری را هم در کارتونها بسیار دیدهایم که چگونه بهیکباره، یک کاراکتر بر سطح زمین، بر سطح خود نمایشگر آشکار میشود و رخ میدهد). دستمالهای شعبدهبازان نیز میتواند هر چیزی را حاضر کرده و متجسد سازد؛ شعبدهباز ابتدا دستمال را تماماً باز و پهن میکند، پشتورو میکند و میتکاند تا نشان دهد چیزی در آن وجود ندارد (هیچ) و هم این را که
تمامی کلیشهها را از آن زدوده است. سپس دستمال را چندینوچندبار «تا میزند» تا با گشودهشدن دوبارهاش، ابزاری، حیوانی، و هر پدیده دیگری، بر صحنه آشکار شود (همه). حق با شعبدهبازان است، آنها هیچ حقهای سوار نکردهاند؛ مساله نه بر سر پشتورو، یا مخفیکاری، و نه بر سر سطحی تماماً باز و گشوده است؛ داستان از خود سطح آغاز میشود، آنهنگام که تایی بر آن رخ میدهد. اما پارادایم پنهانگرایی رابطهای دیگر با پارچه یا پرده دارد؛ چیزی اصیل در پشت پرده/سطح هست که با کنارزدن سطح، ظاهر خواهد شد. جیبهای مدرن، بیش از آنکه جایگاهی (توپوس) برای امر بالقوه، که امری همگانی است، باشند، مکان و محدودهای هستند برای انباشت و ذخیرهسازی. و این انباشت و ذخیرهسازی، که محصول حق بدیهیانگاشتهشده مالکیت خصوصی است، در پدیده «پول» حالتی مضاعف مییابد؛ پول، همان قدرت خریدن و داشتن چیزهاست. بههمیندلیل با داشتن پول در جیبهایمان، گویی، تمامی چیزهای لازم برای حیاتورزی - و نه زیستن صرف و بقاء- را در اختیار (در دست؟) داریم. اما ۱) با پول، تنها آن چیزهایی را میشود خرید که کاملاً بیرونی، ۲) و خریدنیاند؛ یعنی
به هیات کالا درآمدهاند. ۳) قدرت خرید، چیزی غیر و کمتر از بالقوگی است؛ امر بالقوه - بهمثابه قسمی توان همزمان انجامدادن و «انجامندادن»- نهصرفاً شامل «داشتن» کالاها، که دربردارنده تمامی ناکالاها و ناشناختهها، در حوزههایی چون اشیا و زبان و کنشها نیز هست. این عقیده عامیانه که «با پول میشود هرکاری کرد» از مشتبهانگاری قدرت خرید و امر بالقوه، کالا و ناکالا، خرید و کنش، و جایگزینشدگی/فروکاهش اولی با/به دومی ناشی شدهاست. عقیدهای که انسان را در آپاراتوس مارکت، به نرمی، محبوس و
- در عین حال - آواره میکند.
فیلم «جیببر» روبر برسون، نه یک داستان اخلاقگرایانه درباره یک کاراکتر جیببر، که اندیشهای سینماتوگرافیک پیرامون دستها، تاخوردگیها (جیبها، کیفها) و چیزها است. و نیز اندیشهورزیای در باب آنچه انسان و بدناش میتوانند انجام دهند یا ندهند. دستهای او دستهایی فکرورز و آفرینشگرند. صحنههای باشکوهی در فیلم هست که ما را با قسمی بوطیقای دست مواجه میکند؛ دستی که با ظرافت و زیبایی دستان یک هنرمند، در جیبی، کیفی، تاخوردگیای فرومیرود و چیزی را از آن بیرون میکشد و به سطح روزمره زندگی وارد میکند؛ بهویژه پولها و ساعتها را. پول و ساعت، نهفقط محصولات، که ساختارهای حامی انباشت و پیشرفتاند (بانکها یکی از لوکیشنهای اصلی این فیلماند؛ مکانی نه برای حمل امر بالقوه، که برای انباشت شبهبالقوگیهایی چون پول و زمان). زمان و تاخوردگیهایش در ساعت محصور میشود و بالقوگی در پول. او میخواهد زمان و بالقوگیهایش را از چنگ این حصارها و آپاراتوسها خارج سازد؛ گویی او هنر و (شعبده) بازی را وارد حیات مسدود شهر میکند. کاراکتر غریب، زاهدمآب و دوستداشتنی فیلم ایدهای درباب جهان و انسان دارد. او
بارها و بارها با «قانون» دیالوگ میکند تا بتواند ایده خود درباره شکلی خاصی از حیات را به آن (او؟ ) بباوراند؛ اما قانون - که خود را یگانهشکل حیات میانگارد - پیوسته مونولوگ خود را تکرار میکند و نهایتاً به دستهای او «دستبند» میزند.
اینکه دستت را دراز کنی و هر آنچه را که میخواهی - بیآنکه نگران وجودداشتن یا نداشتنش باشی- برگیری، ایدهای و تمایلی است برآمده از شکاف دردسرساز میان امر بالقوه درونبود و امر بالفعل، همان شکافی که ماهیت هستی انسانی را برمیسازد. میل و خواست، ضرورت برآمده از چنین شکافی است؛ برای بالفعلشدن، بایستی نیروی میل، امر بالقوه را فراخوانی، دستکاری و فرممند کند. هایپرمارکتهای عظیم و چندطبقه را میتوان براساس چنین مکانیزمی مورد خوانش قرار داد؛ در هایپرمارکت، خرندگان موقتاً شاد، دستهایشان را دراز میکنند و هر آن چیزی را که میخواهند برمیگیرند؛ گویی شعبدهای درکار است و همگان شعبدهباز شدهاند، گویی جهان با تمامی بالقوگیهایش، اینک آماده پذیرش خواستها و کیمیاگریهای توست تا طلاگونگیهای ناب خویش را به تو و دستانت عرضه کند؛ گویی بهشت تحقق یافته است و نیازی به
کار-گریهای فرسایشگر نیست؛ چراکه کافی است دستت را دراز کنی و هر آنچه را در آن لحظه ضروری است، همچون مخلوقات کارتونی، برگیری. چنین میانگاریم که با پول، چیزی را - هر چیزی را - بر تمامی سطوح زندگی آشکار کردهایم. اما هایپرمارکتها ازسویی محدودههایی فروبستهاند و ازسویدیگر آنچه برای «عموم» آزاد است، «خریدن» است، و نه یک کنش و حتی برگرفتنای ساده و راستین. خریدکردن، نمیتواند حامل نیرویی باشد که کار تلقی گردد؛ چراکه ما با خرید یک کالا، چیزی را تولید یا آشکار نکردهایم و صرفاً چیزی ازپیشموجود را به جمع داراییهای همیشه اندکمان اضافه کردهایم. هنوز در هایپرمارکتهای عظیم میان خواست و تحقق، میان امر بالقوه و امکان بالفعلشدگیاش، پلی هست به نام پول که بهطرزی پارادوکسیکال درمقام مانعی برای جریان میل عمل میکند. کالاها، به این ترتیب و چنانکه آگامبن تحلیل میکند، ازآنجاکه از حیطه استفاده/دسترسی همگانی بیرون گذاشته شدهاند، به اموری مقدس بدل میشوند؛ کالای پشت شیشه ویترینها، همان جایگاه مقدسگون و دسترسیناپذیر اشیای عتیقهای را اشغال کردهاند که در موزهها میان حفاظهای شیشهای
محصور شدهاند. اینچنین است که خرندگان درک امر بالقوه و بالقوگیهای جهان را از دست میدهند تا در توهم وفوری که در هایپرمارکتها موج میزند، غرق شوند؛ سوژههای ادیپیشدهای که خواهان بازگشت به زهدان گرم و بیتاریخ مادر، به برهه ناموجود پیشازباناند؛ به پشت پردهها.
اما کودکان در هایپرمارکتها و در سطوح دیگر زندگی نیز کاری دیگر میکنند؛ آنان هر چیزی را برمیگیرند (ارزش مصرف)، و بزرگسالان، که به قیمت آن کالا آگاهاند (ارزش مبادله)، پس آن را بهزور از دست کودک بیرون میکشند؛ گریه کودک آغاز میشود و بزرگسال از حماقت کودک به خشم میآید (شاید بشود این را پرسید که: واقعاً کدامیک احمقاند؟).
کودک میتواند هر کالایی را، و هر امر کالاییگونشده دیگر را برگیرد و با قصدیتی شعبدهبازانه، آن کالا را به چیزی دیگر بدل کند. جدیترین و اخلاقیترین رفتارها، بااهمیتترین و ضروریترینِ شیءها، و مقدسترین یا معنیدارترینِ کلمهها، اگر به دست کودک بیفتند، بلافاصله به کنشهایی ناجدی و نااخلاقی، به اشیایی پیشپاافتاده و ناضروری، و به کلماتی تقدسزداییشده و نامعنادار بدل میشوند. کودکی یعنی امکان بهبازیگرفتن هر چیز دادهشده و بالفعل، تا بالقوگی آن چیز را دوباره به آن اعاده کرده، کاربردها و فعلیتیابیهای دیگر را ممکن سازد؛ کودک کتابی - فیالمثل - حقوقی را برمیگیرد و روی آن مینشیند (کتاب به نشستنگاه بدل میشود)، بر زمین عمودش میکند (به خانه عروسکها بدل میشود)، زیر پایش میگذارد (به آجر یا چارپایه بدل میشود). نابودی کودکی، همانا نابودی امکان بازی با کالاهاست؛ و از همینروست که انسان مدرن به مارکت و گیم رو آورده است.
دستهایی که بر مانیتورها میلغزند؛ این تصویری است هژمونیک از جهان معاصر. دستها میخواهند جهان را لمس کنند، بر آن کار کنند، بالقوگیها و تاخوردگیهای آن را آشکار کنند. مانیتورها - سطح/پارچههای جهان کنونی - برآمده از ایده تاخوردگیاند؛ گویی هر صفحهای، در هر نقطهای، میتواند تا بخورد یا تایی را بگشاید و متنی، تصویری، جهانی دیگر را آشکار کند. اما آنچه اساسی است، فهم و دریافت یک پارادایم از خلال این نوع سطح/پارچههاست، و نه صرفاً محتواها، دادهها؛ کاربران موبایل، صرفاً مصرفکنندگان تصویر-کالاهاییاند که به آنها عرضه میشود؛ کالاهای حاضر و آماده. آنها نیز چیزی جز امور بالفعل دریافت نمیکنند. در جهان کاپیتالیسم، هر بالقوگی و امکانی در سه حیطه شیء و کار و زبان، به کالا بدل شده است؛ اشیا فروکاهیده به کالا، کار فروکاهیده به شغل بیگانه با من، زبان فروکاهیده به ابزار ارتباط و سرکوب.
تفکر، تأمل «بر» حیات و شناخت آن نیست، بلکه کشف و آفرینش نه-آن است؛ کشف و آفرینشی که همزمان دیگرشدگی «من»، به «نا-من» بدلشدنم را نیز موجب میشود. پس هیچ کالایی - که نامی دیگر بر امر بالفعلِ کنارگذاشتهشده از حوزه استفاده عمومی است - نمیتواند حاوی نیروی حیات و شادی باشد.
زهد فیلسوفانه یا راهبانه، چنان توهمی و چنین مصرفزدگیای را در پرانتز میگذارد و از کار میاندازد تا مگر همچون آن مخلوقات کارتونی، تمامی زمان و حیات را به سطوح فراخ تفکر، شادی و آفرینشگری استعلاء بخشد. ارسطو گفته بود؛ فیلسوفان خوشبختترین انسانها هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.