|

پرونده‌هاي باز روي ميز ديپلماسي

شرق، زينب اسماعيلي : ديپلماسي جمهوري اسلامي در سالي كه گذشت در چند جبهه فعال بود؛ از يك‌ سو برجام و حفظ اين توافق كه در معرض تهديدهاي مدام مقامات ايالات متحده آمريكا به‌ويژه دونالد ترامپ قرار داشت، در ديگر سو همچنان مسائل منطقه‌اي و همسايگان براي ديپلماسي كشور در اولويت قرار داشت. روابط دوجانبه در اولين سال دولت دوازدهم اما نقطه عطف خاصي نداشت. بيشترين ملاقات‌ها و تعدد ديدارها در اين سال بين مقامات ارشد، وزيران خارجه و معاونان تهران- مسكو انجام شد. در يك سو موضوع برجام روي ميز دو طرف بود كه تلاش داشتند با نشان‌دادن اتحادشان ترامپ را از نقض برجام منصرف كنند و در ديگر سو موضوع سوريه روي ميز دو طرف بود كه با نشست‌هاي آستانه و سوچي توانستند آتش‌بس و ايجاد مناطق امن را در اين سرزمين اجرائي كنند. همچنين ملاقات‌هاي سران دو كشور توانست به روابط استراتژيكي كه بين تهران- مسكو در چهار سال گذشته، آغاز شده بود، سرعت بيشتري ببخشد.
نگاهي به عمده تحولات رخ‌داده در سال 96، سفرها و ملاقات‌هاي رئيس‌جمهوري و وزير خارجه شايد بتواند تصويري واضح‌تر از ديپلماسي كشور به دست دهد.
كج‌دار‌ و مريز برجام
سالي 96، سال دلهره از اقدامات ترامپ در مورد برجام بود. توافقي كه به كج‌دار و مريز نگه داشته ‌شد تا در سال پيش‌رو و در ارديبهشت ماه نتيجه اجرائي‌شدن تهديد جديد ترامپ را ببينيم. دونالد ترامپ كه از ابتدا مخالف ادامه‌يافتن برجام و مدعي پاره‌كردنش بود، تقريبا در هيچ‌يك از موعدهاي سه‌ماهه و شش‌ماهه تمديد تعليق تحريم‌هاي هسته‌اي و تأييد پايبندي ايران به برجام، نگذاشت آب خوش از گلوي برجام پايين برود. توافق اگرچه هنوز به قوت خود باقي است اما آنچه ترامپ و تيم مخالفان همراهش در آمريكا انجام دادند موجب نقض برخي بندهای توافق شده است. موضوعي كه بارها توسط ايران در مجامع مرتبط اعلام شده است. بندهايي كه آمريكا را موظف مي‌كرد براي بهتر اجرائي‌شدن توافق بسترسازي كند و فضا را از التهابات موجود نجات دهد. اما تيم ترامپ و خود او به‌شدت ناقض اين بندها بودند. خطابه مفصل او در طرح ادعاهايي در مورد حكومت ايران و بازتعريف طرح تغيير رژيم در ايران كه به نظر مي‌رسيد از دكترين آمريكا حذف شده، خود ضدتبليغي جدي براي ايران و برجام بود. ترامپ مسائل منطقه‌اي و موشكي ايران را نيز به موضوع توافق و ايران افزود تا بتواند ماهي خود را از آب گل‌آلود شرايط بگيرد. حالا او به شركاي اروپايي‌ برجام اولتيماتوم داده كه اگر تا موعد ماه مي‌ (ارديبهشت) آنچه نواقص برجام مي‌خواند را رفع نكنند، او ديگر تعليق تحريم‌هاي هسته‌اي ايران را تمديد نمي‌كند. اين اقدام مي‌تواند به‌مثابه نقض برجام باشد و آن‌وقت ماجرا شكل ديگري خواهد گرفت. ايران مي‌گويد كاملا آماده واكنش مناسب است و حتي مي‌تواند ديگران را شگفت‌زده كند ولي اروپا دنبال راه‌هاي ميانه مي‌گردد؛ تلاش براي حفظ برجام با راضي‌كردن ايران و آمريكا. مكانيسم آنها نيز اين است كه گفت‌وگوهاي منطقه‌اي را با ايران پيش ببرند، فرانسه به‌عنوان يكي از شركاي اروپايي مدعي مذاكره بر سر مسائل موشكي باشد و حتي با طرح برخي تحريم‌هاي جديد منطقه‌اي يا موشكي، آمريكا را راضي به ادامه همراهي با توافق كنند، زیرا به دنبال راهگشايي اقتصادي برجام، اروپا علاقه‌مند به حفظ اين توافق است نه راحت از‌دست‌دادن آن.
آتش‌بس منهاي عفرين
بحران سوريه در سال 96 نيز دست از دامن ايران برنداشت، چه آنكه ايران به يكي از اثرگذارترين بازيگران مسائل منطقه تبديل شده و حال در حل و فصل بحران كشوري مثل سوريه بايد نقش ويژه‌اي ايفا كند. به قدرشناسي حمايت حافظ اسد از ايران در جنگ با صدام حسين بود يا مسائلي ديگر، جمهوري اسلامي از ابتداي بحران سوريه بر يك محور تأكيد داشت؛ «بشار اسد نبايد حذف شود». همين استراتژي در صحنه سياست و نبرد ادامه يافت و چه مستشاران نظامي و چه مدافعان حرم ايراني در اين صحنه به ايفاي نقش پرداختند.
اما در عرصه ديپلماسي، تلاش براي فراگيري آتش‌بس از طريق مذاكرات آستانه و سوچي در سطوح معاونان وزير خارجه، وزرا و سران سه كشور ايران، تركيه، روسيه و نماينده دولت سوريه پي گرفته شد. اگرچه نشست آستانه از اواخر سال 95 آغاز شد اما دستيابي به برخي اهداف آن در سالي كه گذشت محقق شد. مهم‌ترين تفاوت اين مذاكرات با ديگر مذاكرات بي‌نتيجه در مورد سوريه، حضور و مذاكره با معارضان و مخالفان سوريه بود كه به نظر مي‌رسد بالاخره سلاح را به زمين گذاشته و البته دنبال سهم خود در آينده سوريه هستند. تقسيم مناطق بحران به پنج منطقه آتش‌بس، كمك‌رساني و ايجاد آرامش در اين كشور بحران‌زده را بيش از پيش شدني كرد. آن‌گونه كه مذاكره‌كنندگان حالا به دنبال اين هستند كه پيش‌نويس قانون اساسي اين كشور را تنظيم كرده و نهايتا آن‌ را در سازمان ملل به تصويب برسانند. شايد حالا كه سوريه به صحنه نبرد جهاني تبديل شده، اين امر خيلي غيرمعمول به نظر نيايد. مسئله سوريه اما با دخالت نظامي تركيه در منطقه عفرين شكلي ديگر گرفت؛ منطقه‌اي كردنشين كه گويا در تسويه‌حساب سياسي تركيه و سوريه و ديگران گير افتاده كه با گذشت دو ماه، بين نيروهاي ترك و نيروهاي اسد دست به دست شده است.
عراق بدون داعش
پيگيري مسئله سوريه در سال 96 هم‌زمان بود با ادامه نبرد در عراق. نبرد با داعش و آزادسازي يك به يك مناطق توسط نيروهاي عراقي، حشد الشعبي و لشكر فاطميون؛ اما مهم‌ترين اتفاق سال 96 در حوزه عراق، آزادسازي موصل از دست داعش بود. موصل مركز استان نينوا دومين شهر بزرگ عراق بود كه از سال 2014 به تصرف داعش درآمده بود؛ تصرفي رقت‌بار. دو سال متوالي در دو نوبت تلاش شد تا شهر را از چنگ داعش نجات دهند اما موفق نشدند؛ نهايتا در عمليات مشتركي بين نیروهای دولت عراق، نیروهای حشد الشعبی، كردها و نیروهای بین‌المللی تيرماه سال 96 موصل از دست داعش آزاد شد. 18 تير بود كه نخست‌وزير آزادسازي كامل شهر از دست داعش را اعلام كرد و نويد داد به زودي داعش از همه عراق پاك‌سازي مي‌شود. اين را در اعلاميه‌هايي توسط هلي‌كوپتر در شهري مثل تلعفر نيز پخش كردند.
آخر آبان‌ماه، سردار قاسم سليماني در نامه‌اي به مقام معظم رهبري، پيروزي بر داعش در سوريه و عراق را اعلام كرد و از پايان بحراني شش‌ساله خبر داد. سليماني در نامه‌اش نوشته بود: «حرکت خبیثانه‌ای که تحت نام «حکومت اسلامی عراق و شام» در همان ماه‌های اولیه موفق شد با اغفال ده‌ها هزار جوان مسلمان دو کشور، بسیار اثرگذار و سرنوشت‌ساز عالم اسلامی «عراق» و «سوریه» را دچار بحران بسیار خطرناکی کند و صدها هزار کیلومترمربع از اراضی این کشورها را همراه با هزاران روستا، شهر و مراکز مهم استانی به تصرف درآورد و هزاران کارگاه و کارخانه و زیرساخت‌های مهم این کشورها از جمله، راه‌ها، پل‌ها، پالایشگاه‌ها، چاه‌ها و خطوط نفت و گاز و نیروگاه‌های برق و موارد دیگری از این نوع را تخریب كردند و شهرهای مهمی همراه با آثار گران‌بهای تاریخی و تمدن ملی آنها را با بمب‌گذاری از بین برده یا سوزاندند. اگرچه آمار خسارت‌های وارده قابل احصا نیست اما بررسی‌های اولیه حاکی از 500 میلیارد دلار است».
يك همه‌پرسي بي‌نتيجه
يكي از مسائلي كه در سال 96 ايران در حوزه همسايگان با آن مواجه بود، تصميم اقليم كردستان عراق براي برگزاري رفراندوم بود؛ تصميمي كه مخالفت‌هاي ايران در محافل خصوصي، مخالفت‌هاي جدي و رسمي هيچ‌كدام نتوانست مقامات اقليم كردستان عراق را از آن منصرف كند. برگزاري همه‌پرسي استقلال، موجب بسته‌شدن راه‌هاي هوايي ايران به سمت اقليم و بستن گذرگاه‌ها شد و اگرچه رفراندوم برگزار شد، اما به نتيجه موردنظر مقامات كردستان نرسيد و تنها موجب ايجاد كدورت بين اقليم و دولت مركزي عراق شد كه در سفر بارزاني به تهران و ملاقات در حاشيه مونيخ دنبال بهسازي روابط بودند؛ اتفاقي كه شايد با اندكي تأخير انجام شود.
بحران در سرزمين يماني
موضوع يمن در سالي كه گذشت روي ميز ايران و كشورهاي منطقه باز بود، اما تقريبا هيچ اقدام ويژه و مشخصي در موردش انجام نشد؛ پرونده بازي كه تنها به آمار كشته‌ها و مجروحان و ميزان بمب‌هايش افزوده شد و وبا این سرزمين را درنورديد. جنگ در يمن اما موجب شد كه سلسله‌اي از اتهامات در مورد ايران مطرح شود. اتهام ارسال سلاح به يمن زماني‌ كه يك موشك از يمن به فرودگاهي در رياض اصابت كرد آغاز شد. اگرچه ايران اين اتهام را رد كرد، اما سناريوي عربستان و ايالات متحده آمريكا تازه آغاز شده بود. نيكي هيلي، نماينده آمريكا در سازمان ملل، همين سناريو را در شوراي امنيت ادامه داد، همچنين در جمع خبرنگاران تكه‌هاي فلزي را كه مدعي شد همان موشك است، براي نمایندگان اعضاي دائم شوراي امنيت نيز به نمايش گذاشت. همه اينها در حالي ادامه مي‌يافت كه ايران پاسخ مي‌داد اين موشك متعلق به خود يمن است، نه ايران، اما بهانه‌ای براي طرح پاره‌اي ادعاها از سوی وليعهد عربستان نيز شد.موضوع يمن اما در حاشيه اجلاس مونيخ بين ايران و كشورهاي اروپايي براي اولين‌بار به موضوع مذاكره درآمد كه گمانه‌هايي از مذاكره منطقه‌اي با اروپايي‌ها را از سوی اصحاب رسانه مطرح كرد.
خزر شايد با رژيم جديد
به نظر مي‌رسد در سال پيش‌رو همه مسائل در بالا گفته‌شده همچنان روي ميز دستگاه ديپلماسي جمهوري اسلامي ايران باز باشد و همين روند را طي كند. ممكن است تنها موضوع تدوين رژيم حقوقي خزر تحول چشمگيري بعد از دو دهه مذاكره پيدا كند كه بخش‌هايي از رژيم حقوقي بدون تعيين‌تكليف بحث سرزميني تدوين شود و در جلسه سران در قزاقستان به تصويب برسد.

شرق، زينب اسماعيلي : ديپلماسي جمهوري اسلامي در سالي كه گذشت در چند جبهه فعال بود؛ از يك‌ سو برجام و حفظ اين توافق كه در معرض تهديدهاي مدام مقامات ايالات متحده آمريكا به‌ويژه دونالد ترامپ قرار داشت، در ديگر سو همچنان مسائل منطقه‌اي و همسايگان براي ديپلماسي كشور در اولويت قرار داشت. روابط دوجانبه در اولين سال دولت دوازدهم اما نقطه عطف خاصي نداشت. بيشترين ملاقات‌ها و تعدد ديدارها در اين سال بين مقامات ارشد، وزيران خارجه و معاونان تهران- مسكو انجام شد. در يك سو موضوع برجام روي ميز دو طرف بود كه تلاش داشتند با نشان‌دادن اتحادشان ترامپ را از نقض برجام منصرف كنند و در ديگر سو موضوع سوريه روي ميز دو طرف بود كه با نشست‌هاي آستانه و سوچي توانستند آتش‌بس و ايجاد مناطق امن را در اين سرزمين اجرائي كنند. همچنين ملاقات‌هاي سران دو كشور توانست به روابط استراتژيكي كه بين تهران- مسكو در چهار سال گذشته، آغاز شده بود، سرعت بيشتري ببخشد.
نگاهي به عمده تحولات رخ‌داده در سال 96، سفرها و ملاقات‌هاي رئيس‌جمهوري و وزير خارجه شايد بتواند تصويري واضح‌تر از ديپلماسي كشور به دست دهد.
كج‌دار‌ و مريز برجام
سالي 96، سال دلهره از اقدامات ترامپ در مورد برجام بود. توافقي كه به كج‌دار و مريز نگه داشته ‌شد تا در سال پيش‌رو و در ارديبهشت ماه نتيجه اجرائي‌شدن تهديد جديد ترامپ را ببينيم. دونالد ترامپ كه از ابتدا مخالف ادامه‌يافتن برجام و مدعي پاره‌كردنش بود، تقريبا در هيچ‌يك از موعدهاي سه‌ماهه و شش‌ماهه تمديد تعليق تحريم‌هاي هسته‌اي و تأييد پايبندي ايران به برجام، نگذاشت آب خوش از گلوي برجام پايين برود. توافق اگرچه هنوز به قوت خود باقي است اما آنچه ترامپ و تيم مخالفان همراهش در آمريكا انجام دادند موجب نقض برخي بندهای توافق شده است. موضوعي كه بارها توسط ايران در مجامع مرتبط اعلام شده است. بندهايي كه آمريكا را موظف مي‌كرد براي بهتر اجرائي‌شدن توافق بسترسازي كند و فضا را از التهابات موجود نجات دهد. اما تيم ترامپ و خود او به‌شدت ناقض اين بندها بودند. خطابه مفصل او در طرح ادعاهايي در مورد حكومت ايران و بازتعريف طرح تغيير رژيم در ايران كه به نظر مي‌رسيد از دكترين آمريكا حذف شده، خود ضدتبليغي جدي براي ايران و برجام بود. ترامپ مسائل منطقه‌اي و موشكي ايران را نيز به موضوع توافق و ايران افزود تا بتواند ماهي خود را از آب گل‌آلود شرايط بگيرد. حالا او به شركاي اروپايي‌ برجام اولتيماتوم داده كه اگر تا موعد ماه مي‌ (ارديبهشت) آنچه نواقص برجام مي‌خواند را رفع نكنند، او ديگر تعليق تحريم‌هاي هسته‌اي ايران را تمديد نمي‌كند. اين اقدام مي‌تواند به‌مثابه نقض برجام باشد و آن‌وقت ماجرا شكل ديگري خواهد گرفت. ايران مي‌گويد كاملا آماده واكنش مناسب است و حتي مي‌تواند ديگران را شگفت‌زده كند ولي اروپا دنبال راه‌هاي ميانه مي‌گردد؛ تلاش براي حفظ برجام با راضي‌كردن ايران و آمريكا. مكانيسم آنها نيز اين است كه گفت‌وگوهاي منطقه‌اي را با ايران پيش ببرند، فرانسه به‌عنوان يكي از شركاي اروپايي مدعي مذاكره بر سر مسائل موشكي باشد و حتي با طرح برخي تحريم‌هاي جديد منطقه‌اي يا موشكي، آمريكا را راضي به ادامه همراهي با توافق كنند، زیرا به دنبال راهگشايي اقتصادي برجام، اروپا علاقه‌مند به حفظ اين توافق است نه راحت از‌دست‌دادن آن.
آتش‌بس منهاي عفرين
بحران سوريه در سال 96 نيز دست از دامن ايران برنداشت، چه آنكه ايران به يكي از اثرگذارترين بازيگران مسائل منطقه تبديل شده و حال در حل و فصل بحران كشوري مثل سوريه بايد نقش ويژه‌اي ايفا كند. به قدرشناسي حمايت حافظ اسد از ايران در جنگ با صدام حسين بود يا مسائلي ديگر، جمهوري اسلامي از ابتداي بحران سوريه بر يك محور تأكيد داشت؛ «بشار اسد نبايد حذف شود». همين استراتژي در صحنه سياست و نبرد ادامه يافت و چه مستشاران نظامي و چه مدافعان حرم ايراني در اين صحنه به ايفاي نقش پرداختند.
اما در عرصه ديپلماسي، تلاش براي فراگيري آتش‌بس از طريق مذاكرات آستانه و سوچي در سطوح معاونان وزير خارجه، وزرا و سران سه كشور ايران، تركيه، روسيه و نماينده دولت سوريه پي گرفته شد. اگرچه نشست آستانه از اواخر سال 95 آغاز شد اما دستيابي به برخي اهداف آن در سالي كه گذشت محقق شد. مهم‌ترين تفاوت اين مذاكرات با ديگر مذاكرات بي‌نتيجه در مورد سوريه، حضور و مذاكره با معارضان و مخالفان سوريه بود كه به نظر مي‌رسد بالاخره سلاح را به زمين گذاشته و البته دنبال سهم خود در آينده سوريه هستند. تقسيم مناطق بحران به پنج منطقه آتش‌بس، كمك‌رساني و ايجاد آرامش در اين كشور بحران‌زده را بيش از پيش شدني كرد. آن‌گونه كه مذاكره‌كنندگان حالا به دنبال اين هستند كه پيش‌نويس قانون اساسي اين كشور را تنظيم كرده و نهايتا آن‌ را در سازمان ملل به تصويب برسانند. شايد حالا كه سوريه به صحنه نبرد جهاني تبديل شده، اين امر خيلي غيرمعمول به نظر نيايد. مسئله سوريه اما با دخالت نظامي تركيه در منطقه عفرين شكلي ديگر گرفت؛ منطقه‌اي كردنشين كه گويا در تسويه‌حساب سياسي تركيه و سوريه و ديگران گير افتاده كه با گذشت دو ماه، بين نيروهاي ترك و نيروهاي اسد دست به دست شده است.
عراق بدون داعش
پيگيري مسئله سوريه در سال 96 هم‌زمان بود با ادامه نبرد در عراق. نبرد با داعش و آزادسازي يك به يك مناطق توسط نيروهاي عراقي، حشد الشعبي و لشكر فاطميون؛ اما مهم‌ترين اتفاق سال 96 در حوزه عراق، آزادسازي موصل از دست داعش بود. موصل مركز استان نينوا دومين شهر بزرگ عراق بود كه از سال 2014 به تصرف داعش درآمده بود؛ تصرفي رقت‌بار. دو سال متوالي در دو نوبت تلاش شد تا شهر را از چنگ داعش نجات دهند اما موفق نشدند؛ نهايتا در عمليات مشتركي بين نیروهای دولت عراق، نیروهای حشد الشعبی، كردها و نیروهای بین‌المللی تيرماه سال 96 موصل از دست داعش آزاد شد. 18 تير بود كه نخست‌وزير آزادسازي كامل شهر از دست داعش را اعلام كرد و نويد داد به زودي داعش از همه عراق پاك‌سازي مي‌شود. اين را در اعلاميه‌هايي توسط هلي‌كوپتر در شهري مثل تلعفر نيز پخش كردند.
آخر آبان‌ماه، سردار قاسم سليماني در نامه‌اي به مقام معظم رهبري، پيروزي بر داعش در سوريه و عراق را اعلام كرد و از پايان بحراني شش‌ساله خبر داد. سليماني در نامه‌اش نوشته بود: «حرکت خبیثانه‌ای که تحت نام «حکومت اسلامی عراق و شام» در همان ماه‌های اولیه موفق شد با اغفال ده‌ها هزار جوان مسلمان دو کشور، بسیار اثرگذار و سرنوشت‌ساز عالم اسلامی «عراق» و «سوریه» را دچار بحران بسیار خطرناکی کند و صدها هزار کیلومترمربع از اراضی این کشورها را همراه با هزاران روستا، شهر و مراکز مهم استانی به تصرف درآورد و هزاران کارگاه و کارخانه و زیرساخت‌های مهم این کشورها از جمله، راه‌ها، پل‌ها، پالایشگاه‌ها، چاه‌ها و خطوط نفت و گاز و نیروگاه‌های برق و موارد دیگری از این نوع را تخریب كردند و شهرهای مهمی همراه با آثار گران‌بهای تاریخی و تمدن ملی آنها را با بمب‌گذاری از بین برده یا سوزاندند. اگرچه آمار خسارت‌های وارده قابل احصا نیست اما بررسی‌های اولیه حاکی از 500 میلیارد دلار است».
يك همه‌پرسي بي‌نتيجه
يكي از مسائلي كه در سال 96 ايران در حوزه همسايگان با آن مواجه بود، تصميم اقليم كردستان عراق براي برگزاري رفراندوم بود؛ تصميمي كه مخالفت‌هاي ايران در محافل خصوصي، مخالفت‌هاي جدي و رسمي هيچ‌كدام نتوانست مقامات اقليم كردستان عراق را از آن منصرف كند. برگزاري همه‌پرسي استقلال، موجب بسته‌شدن راه‌هاي هوايي ايران به سمت اقليم و بستن گذرگاه‌ها شد و اگرچه رفراندوم برگزار شد، اما به نتيجه موردنظر مقامات كردستان نرسيد و تنها موجب ايجاد كدورت بين اقليم و دولت مركزي عراق شد كه در سفر بارزاني به تهران و ملاقات در حاشيه مونيخ دنبال بهسازي روابط بودند؛ اتفاقي كه شايد با اندكي تأخير انجام شود.
بحران در سرزمين يماني
موضوع يمن در سالي كه گذشت روي ميز ايران و كشورهاي منطقه باز بود، اما تقريبا هيچ اقدام ويژه و مشخصي در موردش انجام نشد؛ پرونده بازي كه تنها به آمار كشته‌ها و مجروحان و ميزان بمب‌هايش افزوده شد و وبا این سرزمين را درنورديد. جنگ در يمن اما موجب شد كه سلسله‌اي از اتهامات در مورد ايران مطرح شود. اتهام ارسال سلاح به يمن زماني‌ كه يك موشك از يمن به فرودگاهي در رياض اصابت كرد آغاز شد. اگرچه ايران اين اتهام را رد كرد، اما سناريوي عربستان و ايالات متحده آمريكا تازه آغاز شده بود. نيكي هيلي، نماينده آمريكا در سازمان ملل، همين سناريو را در شوراي امنيت ادامه داد، همچنين در جمع خبرنگاران تكه‌هاي فلزي را كه مدعي شد همان موشك است، براي نمایندگان اعضاي دائم شوراي امنيت نيز به نمايش گذاشت. همه اينها در حالي ادامه مي‌يافت كه ايران پاسخ مي‌داد اين موشك متعلق به خود يمن است، نه ايران، اما بهانه‌ای براي طرح پاره‌اي ادعاها از سوی وليعهد عربستان نيز شد.موضوع يمن اما در حاشيه اجلاس مونيخ بين ايران و كشورهاي اروپايي براي اولين‌بار به موضوع مذاكره درآمد كه گمانه‌هايي از مذاكره منطقه‌اي با اروپايي‌ها را از سوی اصحاب رسانه مطرح كرد.
خزر شايد با رژيم جديد
به نظر مي‌رسد در سال پيش‌رو همه مسائل در بالا گفته‌شده همچنان روي ميز دستگاه ديپلماسي جمهوري اسلامي ايران باز باشد و همين روند را طي كند. ممكن است تنها موضوع تدوين رژيم حقوقي خزر تحول چشمگيري بعد از دو دهه مذاكره پيدا كند كه بخش‌هايي از رژيم حقوقي بدون تعيين‌تكليف بحث سرزميني تدوين شود و در جلسه سران در قزاقستان به تصويب برسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.