|

نقد سیاست «نگاه به شرق» در گفت‌وگو با الهه کولایی: ‌

نمی‌توانیم با هیچ کشوری اتحاد استراتژیک داشته باشیم

کمتر کسی در بین روزنامه‌نگاران است که الهه کولایی را نشناسد، بین روزنامه‌خوان‌ها هم همینطور. به‌ویژه آنها که دوره مجلس ششم را به یاد دارند که او به‌عنوان نماینده تهران حضور پررنگی در آن مجلس داشت. اگر چه او استاد روابط بین‌الملل است اما به همان اندازه به‌عنوان یک عضو فعال عرصه حقوق زنان نیز شناخته‌ می‌شود. او اکنون استاد علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و عضو شورای هماهنگی مجمع زنان اصلاح‌طلب است. کولایی مدتی در روزنامه اطلاعات کار روزنامه‌نگاری کرده به همین دلیل مصاحبه کردن با او کار سختی نیست؛ زبان مطبوعات را می‌شناسد به همان اندازه که حساسیت‌ها و اولویت‌های دیپلماسی را. مصاحبه پیش‌رو نظرات اوست در مورد اولویت‌های سیاست خارجی به‌ویژه شرایط آینده پرونده هسته‌ای ایران در دوره حسن روحانی.

‌می‌خواهم نظر شما را در مورد اولویت‌های سیاست خارجی آقای روحانی بدانم. از اینجا شروع می‌کنم که به نظر شما سیاست خارجی حسن روحانی چقدر با سیاست خارجی احمدی‌نژاد متفاوت خواهد بود؟
اولین انتظار و امیدواری که می‌توان برای تحول در مورد سیاست خارجی دولت جمهوری اسلامی در دوره دکتر روحانی داشت، تجربه و پیشینه فعالیت‌های ایشان در مرکز تحقیقات استراتژیک و حضور فعال در زمینه‌های مختلف در سیاست خارجی ایران است. با توجه به این سابقه، دکتر روحانی تجربه و ارتباط خوبی با پژوهشگران و سیاستمداران این حوزه دارند. در کنار این موضوع، شعارها، برنامه‌ها و محورهای انتخاباتی ایشان در مورد تعامل با جهان در مقایسه به دوره هشت ساله احمدی‌نژاد، نیز انتظار تغییر را معنادار می‌کند. نحوه فعالیت آقای روحانی در مذاکرات هسته‌ای، نوع دستاورد‌ها و موفقیت‌های ایشان، این انتظار را تقویت می‌کند که در یک رویکرد واقع‌گرایانه بتوانند روابط ایران را با کشورهای مختلف جهان ساماندهی کنند. از آنجا که این روابط، در تک‌تک ابعاد زندگی مردم ایران تاثیر مستقیم دارد، سیاست خارجی مهم‌ترین حوزه در برنامه‌های آقای روحانی است تا کشور ما از مرحله تقابل و برخی برداشت‌های غیرواقع‌بینانه نسبت به جامعه بین‌المللی خارج شود و با استفاده از دیپلمات‌های باتجربه، موقعیت و جایگاهی برای ایران فراهم شود که زیبنده ایران باشد تا ایرانیان زندگی شایسته‌ای که لایق آن هستند، داشته‌باشند.
‌ یکی از سیاست‌های دولت احمدی‌نژاد سیاست نگاه به شرق و پشت کردن به غرب بود، به اعتقاد شما چقدر این نگاه در راستای منافع ملی ما بود؟ فکر می‌کنید این نگاه در دولت یازدهم نیز ادامه پیدا می‌کند یا نه؟
کشور ما یک موقعیت ژئوپلیتیک ویژه در غرب آسیا دارد که به ما توان بازی‌کردن و استفاده از اختلاف‌های کشورهای دور و نزدیک را می‌دهد. این موقعیت برای کشور ما در سیاست خارجی و تعامل با دنیا امتیازی چشمگیر ایجاد می‌کند. با توجه به تجربه وابستگی‌های قبل از انقلاب اسلامی، در زمان انقلاب شعار «نه شرقی و نه غربی» مطرح شد اما در عمل هیچگاه شاهد رویکردی متعادل در سیاست خارجی نبودیم. توجه داشته باشید که این شعار مربوط به دوره جنگ سرد است، اما اکنون ما در دوره پس از جنگ سرد زندگی می‌کنیم. الان معنای شرق و غرب تغییر کرده است. ولی در این دوره هم نمی‌توانیم به هیچ کشوری در جهان اتکا کنیم و حتی با هیچ کشوری در جهان اتحاد استراتژیک داشته باشیم. همکاری‌های فزاینده با کشورهایی مثل روسیه، اگر بی‌توجه به ملاحظات و منافع کشور در سطح منطقه و جهان صورت گیرد، ما را تبدیل به اهرمی برای تامین منافع این کشورها می‌کند. این وضعیت در ارتباط با آمریکا، چین و اتحادیه اروپا هم می‌تواند تحقق پیدا کند. در واقع این ما هستیم که باید تحلیل صحیح و واقع‌بینانه‌ای از منافع خود و اهداف و منافع بازیگران در عرصه بین‌المللی داشته باشیم. آنچه در دوران احمدی‌نژاد اتفاق افتاد، یعنی سیاست نگاه به شرق، معلول تقابل با غرب سیاسی بود نه غرب جغرافیایی. وقتی ایران مشمول فشار تحریم‌های روزافزون غرب، آمریکا و به‌طور کلی فشارهای بین‌المللی و قطعنامه‌ها ‌شد؛ تصور نادرستی بود که شرق یا کشورهایی مثل روسیه یا چین می‌توانند از ما محافظت کنند، یا منافع ما را تامین کنند، یا محلی برای تامین منافع ما در شرایطی دشوار باشند.«سیاست نگاه به شرق» اگر در شرایط حفظ روابط سازنده و متناسب با غرب دنبال شود، می‌تواند سازنده باشد، در شرایطی که ما با غرب تعامل گسترده اقتصادی داشته باشیم و گزینه شرق هم به انتخاب‌هایمان اضافه شود، می‌تواند تامین‌کننده منافع ما باشد. ولی «سیاست نگاه به شرق» از سر ناچاری و اضطرار، تنها تامین‌کننده منافع کشورهایی مانند روسیه و چین است و منجر به کوتاه‌آمدن از منافع کشور به دلیل اجبار در شرایط پیش‌آمده برای ایران در شرایط بین‌المللی می‌شود. سیاست نگاه به شرق، غلط نیست. روسیه همسایه ماست، ما با این کشور از طریق دریای خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز در ارتباط هستیم. منافع مشترک و زمینه‌های متعدد برای همکاری داریم. تصور حذف روسیه از روابط سیاست خارجی، تصور غلط و غیرواقع‌بینانه‌ای است. ولی از آنجا که ما در سیاست خارجی و داخلی دچار افراط و تفریط هستیم، کمتر شاهد رویکرد متعادل هستیم. شعارهای دکتر روحانی این انتظار و امید را به‌وجود می‌آورد که شاهد رویکردی متعادل در سیاست خارجی باشیم. یعنی بر خلاف دوره هشت‌ساله گذشته به قول انگلیسی‌ها «همه تخم مرغ‌ها را در سبد روسیه و چین قرار ندهیم»، بلکه با بهبود روابط، با دنیا تعامل سازنده داشته باشیم. ایران به لحاظ ویژگی ژئوپلیتیکی خود می‌تواند و این توان را دارد که با غرب و شرق سیاسی روابط سازنده‌ای داشته باشد، ایران و ایرانی از تعارض‌ این کشورها به نفع خود استفاده کند نه آنها از مثلا اختلاف‌های ایران و آمریکا به سود خود بهره‌برداری کنند. ایران به لحاظ فضای ژئوپلیتیک این توان را دارد که هم با غرب و هم با شرق روابط سازنده و همه‌جانبه داشته باشد؛ هم با روسیه و چین، هم اروپا و آمریکا. به جای اینکه کشورهایی مثل روسیه و چین از این تقابل و تعارض به نفع خود بهره‌برداری کنند، ایران و ایرانی از تعارض‌ها، تقابل‌ها و اختلافات این کشورها به نفع خود استفاده کنند. بنابراین ما نیازمند یک رویکرد متعادل و متوازن به مقتضیات ژئوپلیتیک ایران هستیم که هم با روسیه و چین و هم با همه دنیا، نزدیکی داشته باشیم. البته می‌دانید نوع مسایل ما با آمریکا مسایلی نیست که به سادگی و در یک روند هموار، قابل حل و فصل باشد. شما شاهد هستید که برخلاف همه توصیه‌هایی که پژوهشگران و سیاستمداران به‌نام آمریکایی در ماه‌های اخیر به دولت اوباما در مورد تغییر نوع رابطه و سیاست با ایران کردند، باز هم شاهد افزایش فشار از سوی کنگره آمریکا هستیم. این نشان می‌دهد که ما نیازمند تدبیر برای رفع این چالش‌ها هستیم؛ آنچه که دولت آقای روحانی بعد از اعتدال اساس کار خود را بر آن قرار داده است و ما نیازمند تدبیر در مورد این چالش‌ها در سیاست خارجی ایران هستیم.
‌ برای رسیدن به این دورنما، آیا متعادل‌شدن شرایط دستگاه دیپلماسی کافی است یا شرایط دیگری هم لازم است؟
تصور من این است که دیپلماسی قوی بدون بهره‌گیری از شرایط داخلی نمی‌تواند اهداف خود را به خوبی تامین کند. امروز در جهانی زندگی می‌کنیم که جداکردن حوزه داخلی و خارجی در آن دشوار است. شاید زمانی اینگونه تفسیر می‌شد که سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی است، اما امروز اینطور نیست، سیاست داخلی همان سیاست خارجی است. در همان حال فراموش نکنیم که ما در غرب آسیا (خاورمیانه) زندگی می‌کنیم، ما نمی‌توانیم به واقعیت‌های پیرامونمان، چه در شمال آفریقا چه در قفقاز و خلیج‌فارس یا هر جای دیگر بی‌تفاوت باشیم. با در نظرگرفتن همه تفاوت‌های ایران با این کشورها، نمی‌توانیم فرهنگ سیاسی و شرایط خاص جهان، ساختارهای اجتماعی و اقتصادی خاص منطقه را نادیده بگیریم. بدون تردید تنظیم روابط خارجی با ساختارهای داخلی ارتباط دارد؛ بین سطح توسعه کشور چه در داخل و چه در خارج نوعی توازن وجود دارد و با کارآمدی دیپلماسی خارجی و توازن داخلی ارتباط مستقیم پیدا می‌کند. اینکه دستگاه دیپلماسی کشور چقدر توان این ‌را دارد که مانند بقیه اعضای دیوانسالاری در کشور، از شایسته‌ترین‌ها، زبده‌ترین‌ها و ماهرترین‌ نیروها استفاده کند. شاید این به طور مستقیم، مساله دیپلماسی نباشد. ما این مساله را در وزارت نیرو یا وزارت کشور و دیگر دستگاه‌ها هم داریم، اما در دستگاه دیپلماسی پیامدهای آن چشمگیر است. در شرایط جهانی‌شدن، ما از معدود کشورهایی هستیم که ارتباط بین محیط داخلی و خارجی‌مان تشدید شده است. اصولا در دهه‌های گذشته تاثیر عوامل بین‌المللی از بیرون به درون بیشتر شده ‌است. طبیعی است که اگر دستگاه مربوطه توان پاسخگویی به این مسایل را نداشته باشد، آثار و پیامدهایش ملموس‌تر و بیشتر خواهد بود. بنابراین کارآمدی دستگاه دیپلماسی، جدا از بقیه اجزای دیوا‌ن‌سالاری نخواهد بود و با سطح توسعه نهادهای اجرایی در کشور ارتباط مستقیم پیدا می‌کند. ما در دهه‌های گذشته، رویکردهای متنوع و متفاوتی را در سیاست‌ خارجی کشور تجربه کردیم. امروز برای دولت دکتر روحانی این فرصت وجود دارد تا رویکرد تقابلی یا تعاملی، رویکرد واقع‌گرایانه یا عمل‌گرایانه و رویکرد ذهن‌گرایانه و توهم‌گرایانه را با هم ارزیابی و مقایسه کنند. من یقین دارم که امروز آقای روحانی می‌تواند از ذخیره عظیمی از کارشناسان و پژوهشگران و صاحبنظران در حوزه سیاست خارجی در داخل کشور استفاده کند. چون ایشان در نطق خود در مراسم تنفیذ هم اشاره کردند که امیدوارند بتوانند از سرنوشت پیشینیان خود استفاده کنند. این نکته به این مفهوم است که ما بتوانیم تجربه پیشینیان را در چند دهه گذشته نقد، ارزیابی و بررسی کنیم. ببینیم که کدام سیاست، ما را به هدف نزدیک‌تر کرده و کدام سیاست ما را از هدف دورتر می‌کند. دکتر روحانی این فرصت را دارد که با نقد و ارزیابی گذشتگان، بررسی دستاوردها و هزینه‌ها و پرهیز از شعارزدگی و عوامگرایی و با استفاده از متخصصان، ادامه راه را ترسیم کند و از ظرفیت‌های موجود برای تامین منافع ایران استفاده کند.
‌ چقدر نگرانی برای کارشکنی و موازی‌کاری و دودستگی در فضای سیاسی در دولت دکتر روحانی وجود دارد؟
من فکر می‌کنم نباید دنبال انقطاع باشیم. یعنی تصور نکنیم که با انتخاب آقای روحانی شرایط واقعی سیاست در کشور تحول اساسی و بنیادی پیدا کرده است. چنین اتفاقی نیفتاده است. این رییس‌جمهوری در چارچوب‌های حاکم بر سیاست کشور به لحاظ سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، فردی با نگاه متفاوت و با تجربه‌ای ارزشمند هستند که وارد عرصه مدیریت دستگاه اجرایی کشور شده ‌است. توجه دارید که نهاد دولت در ایران در بخشی که آقای روحانی مسوولیتش را بر عهده گرفته، در حوزه اجرایی تمرکز دارد. تصور من این است که موانع و چالش‌ها تداوم خواهد یافت. انتظار نقطه ‌پایان‌گذاشتن بر این تعارض‌ها، واقع‌بینانه نیست. اما نکته مهم این است که آقای دکتر روحانی چقدر می‌تواند از ذخیره واقعی کشور بر اساس ارزیابی آنچه تاکنون گذشته، به‌درستی استفاده کند. تدبیری که ایشان به‌ آن اشاره می‌کند، تدبیر بهره‌گیری از منابع موجود است، یعنی ایجاد فرصت و امکان برای همه کسانی‌که دل در گرو ایران و ایرانیان دارند. نکاتی که شما به آن اشاره کردید به نظر من با توان اجرایی‌کردن واژه‌هایی که دکتر روحانی در مراسم تنفیذ گفته ارتباط مستقیم پیدا می‌کند. اینکه آیا او در عمل توان اجرایی‌کردن این سخنان را دارد؟ باید در عمل دید. نهادهای پژوهشی و تحقیقاتی، باید ظرفیت و توان دیپلماسی کارآمد را در خدمت تامین این اهداف قرار دهند و یک رویکرد واقع‌گرایانه و عمل‌گرایانه را اجرایی کنند. من روی تدبیرکردن دکتر روحانی تمرکز می‌کنم. تدبیرکردن معطوف به این است که آرمان‌ها و اهداف متعالی در ظرف واقعیت‌ها دنبال شود. اگر به واقعیت‌ها درست توجه نشود، بدون تردید توفیقی به دست نخواهد آمد. این چالش بسیار بزرگی است. این شکاف‌ها و چالش‌ها در ذات جامعه ما قرار گرفته، بنابراین نباید انتظار معجزه داشته باشیم؛ همه کسانی‌که دل در گرو ایران و آینده ایران و ایرانیان دارند و نگران وضعیت امروز ایران هستند، باید به دکتر روحانی کمک کنند. لازمه ‌این شرایط، شنیدن همه حرف‌ها و دیدن همه دیدگاه‌هاست، تا به سازماندهی و نهادسازی او برای ایفای وظایفش کمک کند. در کشوری که ما زندگی می‌کنیم، احزاب سیاسی نداریم. یعنی برنامه از پیش تعیین‌شده، توسط گروهی از صاحبنظران و صاحبان دغدغه‌ها شکل نگرفته که دکتر روحانی مجری آن باشد. ضمن اینکه ما اسناد بالادستی داریم. کشور به این احتیاج دارد که دکتر روحانی در تداوم آنچه بر ما گذشته - مثبت یا منفی- نکات مثبت را افزایش و نکات منفی را کاهش دهد و درواقع روحیه تعاملی را در کشور تقویت کند. اگر این تعامل در داخل تقویت و نهادینه شود، بدون شک دولت در موضع سیاست خارجی هم خواهد توانست تعامل با جهان را عینیت بخشد. فکر می‌کنم این فرصت ‌بی‌نظیری برای کشور ماست -که فرصت بسیاری را از دست داده- ما با فرصت‌های بی‌نظیری در گذشته مواجه بودیم که به‌درستی از آنها استفاده نشد. امیدواریم آقای دکتر روحانی با توجه به تجربه‌های ارزشمند، بتوانند وظایف پیش‌رو را به‌درستی انجام دهند.
‌بسیاری معتقدند مهم‌ترین مساله‌ای که حسن روحانی در دوره ریاست‌جمهوری خود با آن مواجه است، بحث پرونده هسته‌ای ایران است. خود او سال‌ها دغدغه داشت که پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت واگذار نشود و بررسی آن در آژانس انرژی اتمی باقی بماند. فکر می‌کنید چه بازه زمانی لازم است که تیم هسته‌ای دولت جدید، پرونده هسته‌ای ایران را از شورای امنیت خارج کند و بررسی آن را به آژانس واگذار کند؟
بدون‌شک موضوع پرونده هسته‌ای جمهوری‌اسلامی‌ایران مهم‌ترین موضوعی است که ایران در روابط با جهان با آن روبه‌رو است و مهم‌ترین تکلیف دکتر روحانی برای ایفای وظایف گوناگونی است که با رای مردم ایران بر دوش ایشان قرار گرفته که باید از پس آنها برآید. پس باید اول به این مساله رسیدگی کرد. خوشبختانه ایشان از تجربه ارزشمندی در این مذاکرات برخوردار است. البته نمی‌توان مساله هسته‌ای را از بقیه مسایل سیاست خارجی ایران جدا کرد. اگرچه پرونده ایران یک بحث تکنیکی است، اما بیشتر از تکنیکی‌بودن یک بحث سیاسی شده است؛ بنابراین به نوع رویکردهای سیاست خارجی کشور ارتباط پیدا می‌کند. مسایلی که در طول سال‌های اخیر در ارتباط با ایران پیش آمده، کم‌نظیرترین و کم‌سابقه‌ترین رفتاری است که جامعه جهانی با یکی از اعضای خود دنبال می‌کند، در حالی‌که، ایران از جایگاه ویژه‌ای در جهان برخوردار است. ما در منطقه‌ای زندگی می‌کنیم که پیرامون ما مسایل و مشکلاتی وجود دارد که ایران در حل‌وفصل آنها می‌تواند نقش موثر و سازنده ایفا کند؛ هم به‌عنوان بازیگر اثرگذار و هم به‌عنوان یک رقیب قابل‌ملاحظه و قابل‌توجه. پیچیدگی‌های پرونده هسته‌ای ایران بسیار است. روند حقوقی و قانونی وضع و لغو تحریم‌ها، هر دو زمان‌بر است. تحریم‌ها به‌سرعت و سادگی برداشتنی نیست، در همان حال جمهوری‌اسلامی این توان را دارد که با رفتارهای اعتمادآفرین رویکرد سازنده خود را نشان‌ دهد. آقای روحانی امروز این توان را دارد که برخلاف همه عداوت‌ها و کینه‌توزی‌هایی که در رفتارهای اخیر نمایندگان کنگره آمریکا شاهد بودیم، رویکردی را درمورد سیاست خارجی ایران اتخاذ کند که در ارتباط با مذاکرات هسته‌ای در راستای اعتمادسازی و خلع‌سلاح‌کردن کسانی باشد که در پی افزایش فشار بر کشور ما هستند. به‌نظر من او این امکان را دارد که با استفاده از فضای داخلی و شرایط جدید، برپایه شعارهای انتخاباتی خود، شرایطی فراهم کند که پرونده هسته‌ای ایران در مسیر حل‌وفصل یا کاهش تحریم‌ها قرار گیرد. این موضوع نیازمند همان تدبیری است که او مبنای سخنان خود قرار داده‌اند.
‌می‌خواهم کمی به عقب برگردیم. پیگیری پرونده هسته‌ای در همان سال‌هایی به شواریعالی امنیت ملی واگذار شد که شما در مجلس ششم نماینده بودید. به ما بگویید که چه الزاماتی موجب شد تا پیگیری پرونده هسته‌ای از وزارت‌خارجه به شورایعالی امنیت ملی واگذار شود؟
حساسیت و اهمیت این موضوع و گستره پیامدهای امنیتی که برای کشور داشت، سبب شد وزارت امورخارجه به‌عنوان تنها نهاد درگیر در این مذاکرات، جای خود را به شورایعالی امنیت ملی بدهد. در آنجا نهادهای متفاوت و متنوع دیگری هم در کنار نهادهای اجرایی و نهاد عالی دیپلماسی وارد مذاکرات شدند. چندلایه‌شدن این مذاکرات و حساسیت‌های متنوع آن، ضرورت حضور نهادهای دیگر را موجب شد. نکته مهم اینجاست که در آن مقطع برخلاف انعطافی که از سوی جمهوری اسلامی ایران نشان داده شد، متاسفانه کشورهای غربی به‌ویژه کشورهای اروپایی به تعهدهای خود پایبند نبودند و در زمان مقرر اقدام‌های مناسب انجام نشد. این رفتاری بود که بعدها از سوی بسیاری از پژوهشگران مورد نقد قرار گرفت و زمینه را برای تقویت موضع و رویکرد تندروها مهیا کرد.
‌ جک استراو، وزیر خارجه انگلیس در آن زمان، چند هفته پیش در مصاحبه‌ای به این نکته اشاره کرد که عملکرد اروپا و آمریکا باعث شد محافظه‌کاران در ایران قوی شوند.
این نکته‌ای بود که همان موقع که من در مجلس بودم به خصوص در پایان دوره مجلس، به اشکال مختلف متذکر می‌شدم. آنها به رویکرد متعادل و منعطف، پاسخ مناسب ارایه نکردند و این زمینه را برای تندروها در داخل و خارج فراهم کرد. متاسفانه این روند، سبب شد پرونده هسته‌ای ایران در مسیر تحول خود، از بحث فنی به بحث سیاسی تبدیل شود. زمانی خانم کاندولیزا رایس این ‌را مطرح می‌کرد که این حق جمهوری اسلامی است که فعالیت هسته‌ای داشته باشد، اما ما اجازه نمی‌دهیم. این از موضع زور است و موجب می‌شود ماهیت مساله از ماهیت تکنیکی و فنی تغییر کرده و ماهیت سیاسی -امنیتی بگیرد. امنیتی‌شدن پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی در آن زمان از بدترین شرایطی بود که برای آینده پرونده ایران تصور می‌شد؛ اینکه جمهوری اسلامی ایران به موضوع امنیتی برای جامعه جهانی و فصل 7 منشور ملل متحد و به‌عنوان تهدید امنیتی مطرح شود و زمینه را برای قطعنامه‌های شورای امنیت فراهم کند. آن زمان تلاش می‌شد که از امنیتی‌شدن پرونده هسته‌ای ایران جلوگیری شود. من فکر می‌کنم دکتر روحانی با استفاده از این تجربه‌ها و تحولات و پیامدهای مثبت و منفی و احتمالا زیان‌ها و آسیب‌های فرآیندی که در پرونده هسته‌ای پشت سر گذاشته شده، می‌تواند تحولی در این روند به‌وجود آورند.
‌در گذشته، مواردی مانند پذیرفتن قطعنامه صلح در جنگ ایران و عراق و تصمیم‌گیری درمورد آن با خود وزارت خارجه بوده و وزیرخارجه در مذاکرات حضور داشته است. آیا پیش‌برد پرونده‌ هسته‌ای شرایط سخت و پیچیده‌تری از پذیرش صلح بعد از هشت‌سال جنگ دارد که همچنان در دست شورایعالی امنیت است؟
من فکر می‌کنم این مساله خیلی پیچیده و بسیار دشوار و چالشی است. این بحث از توان یک مرجع سیاسی در کشور خارج و به یک مساله امنیتی - سیاسی و درواقع به یک چالش بسیار جدی برای کشور تبدیل شده است. پس به نهادی ارجاع می‌شود که بتواند موضوع را از زوایای گوناگون مورد ارزیابی قرار دهد. دکتر روحانی آن‌زمان دبیر این شورا بود. اگر منطقی بر این ورود وجود داشته باشد، ایشان همچنان باید مدافع این منطق باشند. با توجه به وجود دیپلمات‌های ورزیده و با سابقه که در این نهاد هستند- البته بسیاری از آنان بازنشسته شده‌اند- بی‌تردید نقش اول و تعیین‌کننده را در این پرونده باید وزارت امورخارجه برعهده گیرد.
‌ اکنون وزارت خارجه یک وزیر متخصص این حوزه دارد. در این شرایط این وزارتخانه به سال‌های اوج خود برمی‌گردد؟
حضور موثر مردم در پای صندوق‌های رای و انتخاب فردی با شعارهایی روحانی - شعار تعامل نه تقابل و به‌جای هیچ انگاشتن هنجارها با استانداردهای حاکم بر روابط بین‌الملل با جهان تعامل‌کردن و تلاش بر ایجاد ارتباط- فکر می‌کنم مقدمات ایفای نقش موثر در سیاست خارجی و درواقع داشتن دیپلماسی موفق فراهم شده ‌است. البته ممکن است دستگاه دیپلماسی نتواند توانمندی‌های خود و افرادی که دارای نگرش مناسب و مکفی برای ایفای وظایف خود در این دستگاه باشند، به کار گیرد. درواقع ما نمی‌توانیم میراث هشت‌سال گذشته را نادیده بگیریم. تعداد زیادی از دیپلمات‌های با‌تجربه بازنشسته شده‌اند. افراد زیادی وارد این مجموعه شدند که شرایط مناسب و لازم را برای ایفای نقش‌های خود نداشته باشند. درواقع باید نگاه واقع‌گرایانه به امکانات موجود در حوزه دیپلماسی داشت. این مجموعه از کفایت و کارآمدی لازم برای ایفای چنین نقشی برخوردار نیست. به نظر می‌رسد اگر ارتباط مناسب برای ایجاد ارتباط با دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی اندک، راه‌اندازی مراکز فکر و اندیشه که در خدمت سیاست خارجی و دیپلماسی کشور و مراکز مشاوره هستند، برقرار شود شاید تا حدودی این نارسایی‌ها جبران شود. ممکن است با میراث هشت‌سال گذشته، دکتر روحانی دست چندان بالایی برای ایفای این نقش نداشته باشد تا نیروهای مکفی در خدمت بگیرد. با این حال ایشان می‌تواند با انجام اصلاحات کوتاه و میان‌مدت، با به‌کارگیری نیروهای منزوی این بدنه را برای ایفای وظایف مناسب آماده کند.
‌ آینده پرونده هسته‌ای را در دولت روحانی چگونه می‌بینید؟
برنامه هسته‌ای باید در کنار رفع نیاز مردم قرار گیرد. در کنار این بخش، مسایل ‌اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی قرار گیرد که در جای خود بحث کافی می‌طلبد. باید نیازهای مردم به شکل همه‌جانبه دیده شود. اگر قرار است از این حقوق دفاع شود، باید به شکل همه‌جانبه دیده شود و شرایطی برای ایرانیان به وجود آید که شایستگی‌اش را دارند. من فکر می‌کنم آقای روحانی در سخنان خود این رویکرد را مشخص کردند و جایگاه برنامه هسته‌ای را در دیپلماسی جمهوری اسلامی در سیاست داخلی و سیاست خارجی کشور مشخص کردند که باید به صورت متعادل هم از حقوق هسته‌ای و هم از دیگر حقوق‌ مشروع مردم دفاع شود.
کمتر کسی در بین روزنامه‌نگاران است که الهه کولایی را نشناسد، بین روزنامه‌خوان‌ها هم همینطور. به‌ویژه آنها که دوره مجلس ششم را به یاد دارند که او به‌عنوان نماینده تهران حضور پررنگی در آن مجلس داشت. اگر چه او استاد روابط بین‌الملل است اما به همان اندازه به‌عنوان یک عضو فعال عرصه حقوق زنان نیز شناخته‌ می‌شود. او اکنون استاد علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و عضو شورای هماهنگی مجمع زنان اصلاح‌طلب است. کولایی مدتی در روزنامه اطلاعات کار روزنامه‌نگاری کرده به همین دلیل مصاحبه کردن با او کار سختی نیست؛ زبان مطبوعات را می‌شناسد به همان اندازه که حساسیت‌ها و اولویت‌های دیپلماسی را. مصاحبه پیش‌رو نظرات اوست در مورد اولویت‌های سیاست خارجی به‌ویژه شرایط آینده پرونده هسته‌ای ایران در دوره حسن روحانی.

‌می‌خواهم نظر شما را در مورد اولویت‌های سیاست خارجی آقای روحانی بدانم. از اینجا شروع می‌کنم که به نظر شما سیاست خارجی حسن روحانی چقدر با سیاست خارجی احمدی‌نژاد متفاوت خواهد بود؟
اولین انتظار و امیدواری که می‌توان برای تحول در مورد سیاست خارجی دولت جمهوری اسلامی در دوره دکتر روحانی داشت، تجربه و پیشینه فعالیت‌های ایشان در مرکز تحقیقات استراتژیک و حضور فعال در زمینه‌های مختلف در سیاست خارجی ایران است. با توجه به این سابقه، دکتر روحانی تجربه و ارتباط خوبی با پژوهشگران و سیاستمداران این حوزه دارند. در کنار این موضوع، شعارها، برنامه‌ها و محورهای انتخاباتی ایشان در مورد تعامل با جهان در مقایسه به دوره هشت ساله احمدی‌نژاد، نیز انتظار تغییر را معنادار می‌کند. نحوه فعالیت آقای روحانی در مذاکرات هسته‌ای، نوع دستاورد‌ها و موفقیت‌های ایشان، این انتظار را تقویت می‌کند که در یک رویکرد واقع‌گرایانه بتوانند روابط ایران را با کشورهای مختلف جهان ساماندهی کنند. از آنجا که این روابط، در تک‌تک ابعاد زندگی مردم ایران تاثیر مستقیم دارد، سیاست خارجی مهم‌ترین حوزه در برنامه‌های آقای روحانی است تا کشور ما از مرحله تقابل و برخی برداشت‌های غیرواقع‌بینانه نسبت به جامعه بین‌المللی خارج شود و با استفاده از دیپلمات‌های باتجربه، موقعیت و جایگاهی برای ایران فراهم شود که زیبنده ایران باشد تا ایرانیان زندگی شایسته‌ای که لایق آن هستند، داشته‌باشند.
‌ یکی از سیاست‌های دولت احمدی‌نژاد سیاست نگاه به شرق و پشت کردن به غرب بود، به اعتقاد شما چقدر این نگاه در راستای منافع ملی ما بود؟ فکر می‌کنید این نگاه در دولت یازدهم نیز ادامه پیدا می‌کند یا نه؟
کشور ما یک موقعیت ژئوپلیتیک ویژه در غرب آسیا دارد که به ما توان بازی‌کردن و استفاده از اختلاف‌های کشورهای دور و نزدیک را می‌دهد. این موقعیت برای کشور ما در سیاست خارجی و تعامل با دنیا امتیازی چشمگیر ایجاد می‌کند. با توجه به تجربه وابستگی‌های قبل از انقلاب اسلامی، در زمان انقلاب شعار «نه شرقی و نه غربی» مطرح شد اما در عمل هیچگاه شاهد رویکردی متعادل در سیاست خارجی نبودیم. توجه داشته باشید که این شعار مربوط به دوره جنگ سرد است، اما اکنون ما در دوره پس از جنگ سرد زندگی می‌کنیم. الان معنای شرق و غرب تغییر کرده است. ولی در این دوره هم نمی‌توانیم به هیچ کشوری در جهان اتکا کنیم و حتی با هیچ کشوری در جهان اتحاد استراتژیک داشته باشیم. همکاری‌های فزاینده با کشورهایی مثل روسیه، اگر بی‌توجه به ملاحظات و منافع کشور در سطح منطقه و جهان صورت گیرد، ما را تبدیل به اهرمی برای تامین منافع این کشورها می‌کند. این وضعیت در ارتباط با آمریکا، چین و اتحادیه اروپا هم می‌تواند تحقق پیدا کند. در واقع این ما هستیم که باید تحلیل صحیح و واقع‌بینانه‌ای از منافع خود و اهداف و منافع بازیگران در عرصه بین‌المللی داشته باشیم. آنچه در دوران احمدی‌نژاد اتفاق افتاد، یعنی سیاست نگاه به شرق، معلول تقابل با غرب سیاسی بود نه غرب جغرافیایی. وقتی ایران مشمول فشار تحریم‌های روزافزون غرب، آمریکا و به‌طور کلی فشارهای بین‌المللی و قطعنامه‌ها ‌شد؛ تصور نادرستی بود که شرق یا کشورهایی مثل روسیه یا چین می‌توانند از ما محافظت کنند، یا منافع ما را تامین کنند، یا محلی برای تامین منافع ما در شرایطی دشوار باشند.«سیاست نگاه به شرق» اگر در شرایط حفظ روابط سازنده و متناسب با غرب دنبال شود، می‌تواند سازنده باشد، در شرایطی که ما با غرب تعامل گسترده اقتصادی داشته باشیم و گزینه شرق هم به انتخاب‌هایمان اضافه شود، می‌تواند تامین‌کننده منافع ما باشد. ولی «سیاست نگاه به شرق» از سر ناچاری و اضطرار، تنها تامین‌کننده منافع کشورهایی مانند روسیه و چین است و منجر به کوتاه‌آمدن از منافع کشور به دلیل اجبار در شرایط پیش‌آمده برای ایران در شرایط بین‌المللی می‌شود. سیاست نگاه به شرق، غلط نیست. روسیه همسایه ماست، ما با این کشور از طریق دریای خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز در ارتباط هستیم. منافع مشترک و زمینه‌های متعدد برای همکاری داریم. تصور حذف روسیه از روابط سیاست خارجی، تصور غلط و غیرواقع‌بینانه‌ای است. ولی از آنجا که ما در سیاست خارجی و داخلی دچار افراط و تفریط هستیم، کمتر شاهد رویکرد متعادل هستیم. شعارهای دکتر روحانی این انتظار و امید را به‌وجود می‌آورد که شاهد رویکردی متعادل در سیاست خارجی باشیم. یعنی بر خلاف دوره هشت‌ساله گذشته به قول انگلیسی‌ها «همه تخم مرغ‌ها را در سبد روسیه و چین قرار ندهیم»، بلکه با بهبود روابط، با دنیا تعامل سازنده داشته باشیم. ایران به لحاظ ویژگی ژئوپلیتیکی خود می‌تواند و این توان را دارد که با غرب و شرق سیاسی روابط سازنده‌ای داشته باشد، ایران و ایرانی از تعارض‌ این کشورها به نفع خود استفاده کند نه آنها از مثلا اختلاف‌های ایران و آمریکا به سود خود بهره‌برداری کنند. ایران به لحاظ فضای ژئوپلیتیک این توان را دارد که هم با غرب و هم با شرق روابط سازنده و همه‌جانبه داشته باشد؛ هم با روسیه و چین، هم اروپا و آمریکا. به جای اینکه کشورهایی مثل روسیه و چین از این تقابل و تعارض به نفع خود بهره‌برداری کنند، ایران و ایرانی از تعارض‌ها، تقابل‌ها و اختلافات این کشورها به نفع خود استفاده کنند. بنابراین ما نیازمند یک رویکرد متعادل و متوازن به مقتضیات ژئوپلیتیک ایران هستیم که هم با روسیه و چین و هم با همه دنیا، نزدیکی داشته باشیم. البته می‌دانید نوع مسایل ما با آمریکا مسایلی نیست که به سادگی و در یک روند هموار، قابل حل و فصل باشد. شما شاهد هستید که برخلاف همه توصیه‌هایی که پژوهشگران و سیاستمداران به‌نام آمریکایی در ماه‌های اخیر به دولت اوباما در مورد تغییر نوع رابطه و سیاست با ایران کردند، باز هم شاهد افزایش فشار از سوی کنگره آمریکا هستیم. این نشان می‌دهد که ما نیازمند تدبیر برای رفع این چالش‌ها هستیم؛ آنچه که دولت آقای روحانی بعد از اعتدال اساس کار خود را بر آن قرار داده است و ما نیازمند تدبیر در مورد این چالش‌ها در سیاست خارجی ایران هستیم.
‌ برای رسیدن به این دورنما، آیا متعادل‌شدن شرایط دستگاه دیپلماسی کافی است یا شرایط دیگری هم لازم است؟
تصور من این است که دیپلماسی قوی بدون بهره‌گیری از شرایط داخلی نمی‌تواند اهداف خود را به خوبی تامین کند. امروز در جهانی زندگی می‌کنیم که جداکردن حوزه داخلی و خارجی در آن دشوار است. شاید زمانی اینگونه تفسیر می‌شد که سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی است، اما امروز اینطور نیست، سیاست داخلی همان سیاست خارجی است. در همان حال فراموش نکنیم که ما در غرب آسیا (خاورمیانه) زندگی می‌کنیم، ما نمی‌توانیم به واقعیت‌های پیرامونمان، چه در شمال آفریقا چه در قفقاز و خلیج‌فارس یا هر جای دیگر بی‌تفاوت باشیم. با در نظرگرفتن همه تفاوت‌های ایران با این کشورها، نمی‌توانیم فرهنگ سیاسی و شرایط خاص جهان، ساختارهای اجتماعی و اقتصادی خاص منطقه را نادیده بگیریم. بدون تردید تنظیم روابط خارجی با ساختارهای داخلی ارتباط دارد؛ بین سطح توسعه کشور چه در داخل و چه در خارج نوعی توازن وجود دارد و با کارآمدی دیپلماسی خارجی و توازن داخلی ارتباط مستقیم پیدا می‌کند. اینکه دستگاه دیپلماسی کشور چقدر توان این ‌را دارد که مانند بقیه اعضای دیوانسالاری در کشور، از شایسته‌ترین‌ها، زبده‌ترین‌ها و ماهرترین‌ نیروها استفاده کند. شاید این به طور مستقیم، مساله دیپلماسی نباشد. ما این مساله را در وزارت نیرو یا وزارت کشور و دیگر دستگاه‌ها هم داریم، اما در دستگاه دیپلماسی پیامدهای آن چشمگیر است. در شرایط جهانی‌شدن، ما از معدود کشورهایی هستیم که ارتباط بین محیط داخلی و خارجی‌مان تشدید شده است. اصولا در دهه‌های گذشته تاثیر عوامل بین‌المللی از بیرون به درون بیشتر شده ‌است. طبیعی است که اگر دستگاه مربوطه توان پاسخگویی به این مسایل را نداشته باشد، آثار و پیامدهایش ملموس‌تر و بیشتر خواهد بود. بنابراین کارآمدی دستگاه دیپلماسی، جدا از بقیه اجزای دیوا‌ن‌سالاری نخواهد بود و با سطح توسعه نهادهای اجرایی در کشور ارتباط مستقیم پیدا می‌کند. ما در دهه‌های گذشته، رویکردهای متنوع و متفاوتی را در سیاست‌ خارجی کشور تجربه کردیم. امروز برای دولت دکتر روحانی این فرصت وجود دارد تا رویکرد تقابلی یا تعاملی، رویکرد واقع‌گرایانه یا عمل‌گرایانه و رویکرد ذهن‌گرایانه و توهم‌گرایانه را با هم ارزیابی و مقایسه کنند. من یقین دارم که امروز آقای روحانی می‌تواند از ذخیره عظیمی از کارشناسان و پژوهشگران و صاحبنظران در حوزه سیاست خارجی در داخل کشور استفاده کند. چون ایشان در نطق خود در مراسم تنفیذ هم اشاره کردند که امیدوارند بتوانند از سرنوشت پیشینیان خود استفاده کنند. این نکته به این مفهوم است که ما بتوانیم تجربه پیشینیان را در چند دهه گذشته نقد، ارزیابی و بررسی کنیم. ببینیم که کدام سیاست، ما را به هدف نزدیک‌تر کرده و کدام سیاست ما را از هدف دورتر می‌کند. دکتر روحانی این فرصت را دارد که با نقد و ارزیابی گذشتگان، بررسی دستاوردها و هزینه‌ها و پرهیز از شعارزدگی و عوامگرایی و با استفاده از متخصصان، ادامه راه را ترسیم کند و از ظرفیت‌های موجود برای تامین منافع ایران استفاده کند.
‌ چقدر نگرانی برای کارشکنی و موازی‌کاری و دودستگی در فضای سیاسی در دولت دکتر روحانی وجود دارد؟
من فکر می‌کنم نباید دنبال انقطاع باشیم. یعنی تصور نکنیم که با انتخاب آقای روحانی شرایط واقعی سیاست در کشور تحول اساسی و بنیادی پیدا کرده است. چنین اتفاقی نیفتاده است. این رییس‌جمهوری در چارچوب‌های حاکم بر سیاست کشور به لحاظ سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، فردی با نگاه متفاوت و با تجربه‌ای ارزشمند هستند که وارد عرصه مدیریت دستگاه اجرایی کشور شده ‌است. توجه دارید که نهاد دولت در ایران در بخشی که آقای روحانی مسوولیتش را بر عهده گرفته، در حوزه اجرایی تمرکز دارد. تصور من این است که موانع و چالش‌ها تداوم خواهد یافت. انتظار نقطه ‌پایان‌گذاشتن بر این تعارض‌ها، واقع‌بینانه نیست. اما نکته مهم این است که آقای دکتر روحانی چقدر می‌تواند از ذخیره واقعی کشور بر اساس ارزیابی آنچه تاکنون گذشته، به‌درستی استفاده کند. تدبیری که ایشان به‌ آن اشاره می‌کند، تدبیر بهره‌گیری از منابع موجود است، یعنی ایجاد فرصت و امکان برای همه کسانی‌که دل در گرو ایران و ایرانیان دارند. نکاتی که شما به آن اشاره کردید به نظر من با توان اجرایی‌کردن واژه‌هایی که دکتر روحانی در مراسم تنفیذ گفته ارتباط مستقیم پیدا می‌کند. اینکه آیا او در عمل توان اجرایی‌کردن این سخنان را دارد؟ باید در عمل دید. نهادهای پژوهشی و تحقیقاتی، باید ظرفیت و توان دیپلماسی کارآمد را در خدمت تامین این اهداف قرار دهند و یک رویکرد واقع‌گرایانه و عمل‌گرایانه را اجرایی کنند. من روی تدبیرکردن دکتر روحانی تمرکز می‌کنم. تدبیرکردن معطوف به این است که آرمان‌ها و اهداف متعالی در ظرف واقعیت‌ها دنبال شود. اگر به واقعیت‌ها درست توجه نشود، بدون تردید توفیقی به دست نخواهد آمد. این چالش بسیار بزرگی است. این شکاف‌ها و چالش‌ها در ذات جامعه ما قرار گرفته، بنابراین نباید انتظار معجزه داشته باشیم؛ همه کسانی‌که دل در گرو ایران و آینده ایران و ایرانیان دارند و نگران وضعیت امروز ایران هستند، باید به دکتر روحانی کمک کنند. لازمه ‌این شرایط، شنیدن همه حرف‌ها و دیدن همه دیدگاه‌هاست، تا به سازماندهی و نهادسازی او برای ایفای وظایفش کمک کند. در کشوری که ما زندگی می‌کنیم، احزاب سیاسی نداریم. یعنی برنامه از پیش تعیین‌شده، توسط گروهی از صاحبنظران و صاحبان دغدغه‌ها شکل نگرفته که دکتر روحانی مجری آن باشد. ضمن اینکه ما اسناد بالادستی داریم. کشور به این احتیاج دارد که دکتر روحانی در تداوم آنچه بر ما گذشته - مثبت یا منفی- نکات مثبت را افزایش و نکات منفی را کاهش دهد و درواقع روحیه تعاملی را در کشور تقویت کند. اگر این تعامل در داخل تقویت و نهادینه شود، بدون شک دولت در موضع سیاست خارجی هم خواهد توانست تعامل با جهان را عینیت بخشد. فکر می‌کنم این فرصت ‌بی‌نظیری برای کشور ماست -که فرصت بسیاری را از دست داده- ما با فرصت‌های بی‌نظیری در گذشته مواجه بودیم که به‌درستی از آنها استفاده نشد. امیدواریم آقای دکتر روحانی با توجه به تجربه‌های ارزشمند، بتوانند وظایف پیش‌رو را به‌درستی انجام دهند.
‌بسیاری معتقدند مهم‌ترین مساله‌ای که حسن روحانی در دوره ریاست‌جمهوری خود با آن مواجه است، بحث پرونده هسته‌ای ایران است. خود او سال‌ها دغدغه داشت که پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت واگذار نشود و بررسی آن در آژانس انرژی اتمی باقی بماند. فکر می‌کنید چه بازه زمانی لازم است که تیم هسته‌ای دولت جدید، پرونده هسته‌ای ایران را از شورای امنیت خارج کند و بررسی آن را به آژانس واگذار کند؟
بدون‌شک موضوع پرونده هسته‌ای جمهوری‌اسلامی‌ایران مهم‌ترین موضوعی است که ایران در روابط با جهان با آن روبه‌رو است و مهم‌ترین تکلیف دکتر روحانی برای ایفای وظایف گوناگونی است که با رای مردم ایران بر دوش ایشان قرار گرفته که باید از پس آنها برآید. پس باید اول به این مساله رسیدگی کرد. خوشبختانه ایشان از تجربه ارزشمندی در این مذاکرات برخوردار است. البته نمی‌توان مساله هسته‌ای را از بقیه مسایل سیاست خارجی ایران جدا کرد. اگرچه پرونده ایران یک بحث تکنیکی است، اما بیشتر از تکنیکی‌بودن یک بحث سیاسی شده است؛ بنابراین به نوع رویکردهای سیاست خارجی کشور ارتباط پیدا می‌کند. مسایلی که در طول سال‌های اخیر در ارتباط با ایران پیش آمده، کم‌نظیرترین و کم‌سابقه‌ترین رفتاری است که جامعه جهانی با یکی از اعضای خود دنبال می‌کند، در حالی‌که، ایران از جایگاه ویژه‌ای در جهان برخوردار است. ما در منطقه‌ای زندگی می‌کنیم که پیرامون ما مسایل و مشکلاتی وجود دارد که ایران در حل‌وفصل آنها می‌تواند نقش موثر و سازنده ایفا کند؛ هم به‌عنوان بازیگر اثرگذار و هم به‌عنوان یک رقیب قابل‌ملاحظه و قابل‌توجه. پیچیدگی‌های پرونده هسته‌ای ایران بسیار است. روند حقوقی و قانونی وضع و لغو تحریم‌ها، هر دو زمان‌بر است. تحریم‌ها به‌سرعت و سادگی برداشتنی نیست، در همان حال جمهوری‌اسلامی این توان را دارد که با رفتارهای اعتمادآفرین رویکرد سازنده خود را نشان‌ دهد. آقای روحانی امروز این توان را دارد که برخلاف همه عداوت‌ها و کینه‌توزی‌هایی که در رفتارهای اخیر نمایندگان کنگره آمریکا شاهد بودیم، رویکردی را درمورد سیاست خارجی ایران اتخاذ کند که در ارتباط با مذاکرات هسته‌ای در راستای اعتمادسازی و خلع‌سلاح‌کردن کسانی باشد که در پی افزایش فشار بر کشور ما هستند. به‌نظر من او این امکان را دارد که با استفاده از فضای داخلی و شرایط جدید، برپایه شعارهای انتخاباتی خود، شرایطی فراهم کند که پرونده هسته‌ای ایران در مسیر حل‌وفصل یا کاهش تحریم‌ها قرار گیرد. این موضوع نیازمند همان تدبیری است که او مبنای سخنان خود قرار داده‌اند.
‌می‌خواهم کمی به عقب برگردیم. پیگیری پرونده هسته‌ای در همان سال‌هایی به شواریعالی امنیت ملی واگذار شد که شما در مجلس ششم نماینده بودید. به ما بگویید که چه الزاماتی موجب شد تا پیگیری پرونده هسته‌ای از وزارت‌خارجه به شورایعالی امنیت ملی واگذار شود؟
حساسیت و اهمیت این موضوع و گستره پیامدهای امنیتی که برای کشور داشت، سبب شد وزارت امورخارجه به‌عنوان تنها نهاد درگیر در این مذاکرات، جای خود را به شورایعالی امنیت ملی بدهد. در آنجا نهادهای متفاوت و متنوع دیگری هم در کنار نهادهای اجرایی و نهاد عالی دیپلماسی وارد مذاکرات شدند. چندلایه‌شدن این مذاکرات و حساسیت‌های متنوع آن، ضرورت حضور نهادهای دیگر را موجب شد. نکته مهم اینجاست که در آن مقطع برخلاف انعطافی که از سوی جمهوری اسلامی ایران نشان داده شد، متاسفانه کشورهای غربی به‌ویژه کشورهای اروپایی به تعهدهای خود پایبند نبودند و در زمان مقرر اقدام‌های مناسب انجام نشد. این رفتاری بود که بعدها از سوی بسیاری از پژوهشگران مورد نقد قرار گرفت و زمینه را برای تقویت موضع و رویکرد تندروها مهیا کرد.
‌ جک استراو، وزیر خارجه انگلیس در آن زمان، چند هفته پیش در مصاحبه‌ای به این نکته اشاره کرد که عملکرد اروپا و آمریکا باعث شد محافظه‌کاران در ایران قوی شوند.
این نکته‌ای بود که همان موقع که من در مجلس بودم به خصوص در پایان دوره مجلس، به اشکال مختلف متذکر می‌شدم. آنها به رویکرد متعادل و منعطف، پاسخ مناسب ارایه نکردند و این زمینه را برای تندروها در داخل و خارج فراهم کرد. متاسفانه این روند، سبب شد پرونده هسته‌ای ایران در مسیر تحول خود، از بحث فنی به بحث سیاسی تبدیل شود. زمانی خانم کاندولیزا رایس این ‌را مطرح می‌کرد که این حق جمهوری اسلامی است که فعالیت هسته‌ای داشته باشد، اما ما اجازه نمی‌دهیم. این از موضع زور است و موجب می‌شود ماهیت مساله از ماهیت تکنیکی و فنی تغییر کرده و ماهیت سیاسی -امنیتی بگیرد. امنیتی‌شدن پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی در آن زمان از بدترین شرایطی بود که برای آینده پرونده ایران تصور می‌شد؛ اینکه جمهوری اسلامی ایران به موضوع امنیتی برای جامعه جهانی و فصل 7 منشور ملل متحد و به‌عنوان تهدید امنیتی مطرح شود و زمینه را برای قطعنامه‌های شورای امنیت فراهم کند. آن زمان تلاش می‌شد که از امنیتی‌شدن پرونده هسته‌ای ایران جلوگیری شود. من فکر می‌کنم دکتر روحانی با استفاده از این تجربه‌ها و تحولات و پیامدهای مثبت و منفی و احتمالا زیان‌ها و آسیب‌های فرآیندی که در پرونده هسته‌ای پشت سر گذاشته شده، می‌تواند تحولی در این روند به‌وجود آورند.
‌در گذشته، مواردی مانند پذیرفتن قطعنامه صلح در جنگ ایران و عراق و تصمیم‌گیری درمورد آن با خود وزارت خارجه بوده و وزیرخارجه در مذاکرات حضور داشته است. آیا پیش‌برد پرونده‌ هسته‌ای شرایط سخت و پیچیده‌تری از پذیرش صلح بعد از هشت‌سال جنگ دارد که همچنان در دست شورایعالی امنیت است؟
من فکر می‌کنم این مساله خیلی پیچیده و بسیار دشوار و چالشی است. این بحث از توان یک مرجع سیاسی در کشور خارج و به یک مساله امنیتی - سیاسی و درواقع به یک چالش بسیار جدی برای کشور تبدیل شده است. پس به نهادی ارجاع می‌شود که بتواند موضوع را از زوایای گوناگون مورد ارزیابی قرار دهد. دکتر روحانی آن‌زمان دبیر این شورا بود. اگر منطقی بر این ورود وجود داشته باشد، ایشان همچنان باید مدافع این منطق باشند. با توجه به وجود دیپلمات‌های ورزیده و با سابقه که در این نهاد هستند- البته بسیاری از آنان بازنشسته شده‌اند- بی‌تردید نقش اول و تعیین‌کننده را در این پرونده باید وزارت امورخارجه برعهده گیرد.
‌ اکنون وزارت خارجه یک وزیر متخصص این حوزه دارد. در این شرایط این وزارتخانه به سال‌های اوج خود برمی‌گردد؟
حضور موثر مردم در پای صندوق‌های رای و انتخاب فردی با شعارهایی روحانی - شعار تعامل نه تقابل و به‌جای هیچ انگاشتن هنجارها با استانداردهای حاکم بر روابط بین‌الملل با جهان تعامل‌کردن و تلاش بر ایجاد ارتباط- فکر می‌کنم مقدمات ایفای نقش موثر در سیاست خارجی و درواقع داشتن دیپلماسی موفق فراهم شده ‌است. البته ممکن است دستگاه دیپلماسی نتواند توانمندی‌های خود و افرادی که دارای نگرش مناسب و مکفی برای ایفای وظایف خود در این دستگاه باشند، به کار گیرد. درواقع ما نمی‌توانیم میراث هشت‌سال گذشته را نادیده بگیریم. تعداد زیادی از دیپلمات‌های با‌تجربه بازنشسته شده‌اند. افراد زیادی وارد این مجموعه شدند که شرایط مناسب و لازم را برای ایفای نقش‌های خود نداشته باشند. درواقع باید نگاه واقع‌گرایانه به امکانات موجود در حوزه دیپلماسی داشت. این مجموعه از کفایت و کارآمدی لازم برای ایفای چنین نقشی برخوردار نیست. به نظر می‌رسد اگر ارتباط مناسب برای ایجاد ارتباط با دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی اندک، راه‌اندازی مراکز فکر و اندیشه که در خدمت سیاست خارجی و دیپلماسی کشور و مراکز مشاوره هستند، برقرار شود شاید تا حدودی این نارسایی‌ها جبران شود. ممکن است با میراث هشت‌سال گذشته، دکتر روحانی دست چندان بالایی برای ایفای این نقش نداشته باشد تا نیروهای مکفی در خدمت بگیرد. با این حال ایشان می‌تواند با انجام اصلاحات کوتاه و میان‌مدت، با به‌کارگیری نیروهای منزوی این بدنه را برای ایفای وظایف مناسب آماده کند.
‌ آینده پرونده هسته‌ای را در دولت روحانی چگونه می‌بینید؟
برنامه هسته‌ای باید در کنار رفع نیاز مردم قرار گیرد. در کنار این بخش، مسایل ‌اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی قرار گیرد که در جای خود بحث کافی می‌طلبد. باید نیازهای مردم به شکل همه‌جانبه دیده شود. اگر قرار است از این حقوق دفاع شود، باید به شکل همه‌جانبه دیده شود و شرایطی برای ایرانیان به وجود آید که شایستگی‌اش را دارند. من فکر می‌کنم آقای روحانی در سخنان خود این رویکرد را مشخص کردند و جایگاه برنامه هسته‌ای را در دیپلماسی جمهوری اسلامی در سیاست داخلی و سیاست خارجی کشور مشخص کردند که باید به صورت متعادل هم از حقوق هسته‌ای و هم از دیگر حقوق‌ مشروع مردم دفاع شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.