|

آنچه ناگفته ماند

ضيا مصباح

طي روزهاي اخير درباره شصتمين سالگرد ماجراي 28 مرداد جرايد پيش‌رو و تحول‌خواه مطالب مفيد و ارزنده‌اي را براي روشنگري جامعه. همزمان با انتشار اسناد دخالت سيا به رشته تحرير درآوردند. در اين مجموعه‌ها، چرايي تامل و عدم‌برخورد شديد نظامي - سياسي رهبر ملي ايران مسکوت ماند... که اشاره مختصري به آن واجب مي‌نمايد: دکتر مصدق در جريان يک مبارزه فشرده براي ملي کردن صنعت نفت در سراسر کشور با همراهي و همگامي توده مردم به حکومت رسيد و هدف اصلي او در قبول پست نخست‌وزيري اجراي اصل ملي‌کردن صنعت نفت و قطع نفوذ اجانب بود و بر پايه آنچه قبلا گفته و عمل کرده بود، مي‌خواست با آن آرمان‌هاي نهضت مشروطيت ايران يعني دموکراسي و حکومت مردم بر مردم را نيز تحقق بخشد و اين آرمان، مجموع افکار و عقايد او را شکل مي‌داد و بر کليه اعمال او حکومت مي‌کرد. کسان بسياري از طرفداران مصدق درباره بعضي اقدامات يا خودداري وي از بعضي عمليات خرده گرفته‌اند و معتقدند که با بعضي از کارها مي‌توانست مانع سقوط حکومت خود شود، در حالي که توجه نداشته‌اند که دکتر مصدق نمي‌توانست براي ادامه قدرت حکومت به هر عملي دست زند، او در محدوده اعتقادات خود عمل مي‌کرد و اين اعتقادات بر رعايت اصول حکومت مشروطه يعني احترام به آزادي‌ها و حقوق مردم استوار و مبتني بر مقررات قانون بود. اگر حکومت دکتر مصدق بر اثر کودتا ساقط شد شخصيت او و هدف‌هاي والاي او با کودتا ساقط نشد و هيچ‌گاه از ميان نرفت. ظهور شخصيتي همچون مصدق در اين دوران، پويايي جريانات سياسي ايران ما را نشان مي‌دهد. بعضي از کساني که از دکتر مصدق حمايت کرده‌اند بيشتر نظر به مبارزات ضداستعماري او دارند، آنان دکتر مصدق را مظهر استقلال کشور و رهبر مبارزه براي قطع نفوذ اجانب تلقي مي‌کنند و بيشتر يا منحصرا از اين زاويه به مبارزات50 ساله او مي‌نگرند. گروهي ديگر به شخصيت فردي و اجتماعي او توجه کرده، صداقت در گفتار، اعمال و عدم‌انحراف در مبارزات سياسي - اجتماعي در طول50سال فعاليت مخصوصا 12ساله بين سنوات 20 تا 32 را ستوده و معتقدند که اين عملکرد جذابيت خاصي به او بخشيده و او را در ميان شخصيت‌هاي سياسي ايران و جهان به نحو بارزي ممتاز کرده است. بايد گفت هر دو گروه توجه خاصي نسبت به بعد ديگر شخصيت اين رادمرد نشان نداده‌اند که آن اعتقاد راسخ به مشروطيت ايران و تحقق حقوق و آزادي‌هاي ملت بر مبناي قانون منبعث از اراده مردم بود. او به‌طور بنيادي به دموکراسي و حکومت ملت اعتقاد داشت، تمامي فعاليت‌ها و مرارت‌هاي وي در طول مبارزات طولاني او در جهت تحقق اين امر بود، رهبري مبارزات ضداستعماري و کوشش براي قطع نفوذ بيگانگان و ايادي داخلي آنها و تامين استقلال کشور و جلوگيري از حکومت فردي، يکي از جنبه‌هاي اساسي اين اعتقاد بود و تقواي سياسي او اصالت مصدق را در راهي که انتخاب کرده بود به اثبات مي‌رساند. بنابراين تحليل شخصيت واقعي اين مرد آزاده با شناخت هر سه بعد از شخصيت وي ميسر خواهد بود و اين سه جنبه همان است که در دوران بعد از سال 32 مکتب مصدق ناميده مي‌شود. کساني که در تجزيه و تحليل تاريخ معاصر ايران يا در مبارزات نهضت مقاومت ملي بعد يا قبل از سال 32، جنبه‌هاي شخصيت دکتر محمد مصدق را مورد نظر قرار مي‌دهند، در واقع نهضت ملي ايران را فقط در يک بعد آن مطرح کرده و قبول دارند.... در هر حال اعتقاد به دموکراسي و حقوق ملت به ترتيبي که در انقلاب مشروطيت تدوين شد نمي‌تواند از مجموعه شخصيت دکتر و مکتب او تفکيک شود، مصدق به وضع نيروهاي حاکم و موقعيت شکننده خود آگاهي داشت و مراقب بود که در تشکيل هيات دولت جبهه جديدي در برابر او گشوده نشود تا در اقدامات اوليه خود کاملا موفق شود، تا زمان مناسب که امکان اجراي ساير برنامه‌هاي مترقي فراهم شود. به هر حال بايد گفت: خط‌مشي کلي و اقدامات اساسي دکتر مصدق و ساير رهبران نهضت ملي، روش‌ آنها در برخورد با سياست‌هاي خارجي و اداره کشور و تدابير آنها در مواجهه با رويدادها در همه موارد نه بر پايه احساسات بلکه براساس تجزيه و تحليلي تاريخي و ارزيابي منطقي با توجه به شرايط روز و کليه امکاناتي که در جهات مختلف در اختيار دولت ملي قرار داشت، بود. اشاره به اين مهم در اين تحليل لازم است که: تاريخ معاصر ايران نشان داده که هر زمان حکومت براي ايجاد تشکيلات سياسي اقدام کرده چنين سازمان‌هايي به علت هجوم گروه‌هاي سودجو با يک رشد و توسعه ظاهري و موقت همراه شده و بر اثر عدم‌استقبال افراد معتقد و با ايمان «برخلاف ظاهر قدرتمند و پرزرق و برق» از درون تهي شده و به محض پايان‌يافتن موقعيت حکومت يا مواجه‌شدن با خطر از ميان رفته است. طبيعت کار تشکيلاتي در فعاليت‌هاي حزبي و سازمان‌هاي سياسي علاقه خاص و صرف وقت و کار زيادي را ايجاب مي‌کند و علاوه بر آن در بعضي موارد اختلاف سليقه حتي در امور جزيي و کم‌اهميت پديدار مي‌شود و در همه قضايا عدم‌گذشت و نداشتن انعطاف در تصميم‌گيري‌ها و تضاد شخصيتي افراد با جاه‌طلبي‌ها و تحمل‌نکردن شخصيت‌ها و ارزش ديگران، به‌صورت عوامل مخفي، سازمان‌هاي اجتماعي و سياسي ما را در تاريخ يکصد و اندي ساله اخير مخصوصا از کودتاي 1299 به بعد تحت‌تاثير قرار داده است، اين نتيجه‌ اثرات روش سرکوب حکومت‌هاي خودکامه استبدادي در دوران تاريخ طولاني ميهن ما به شمار مي‌رود و انوار کوتاهي که از روزنه‌هاي باريک در دوران آزادي ايران در يکصد سال اخير هر‌چند يک‌بار تابيدن گرفته ـ به علت عدم تداوم و پيوستگي آن، کافي براي زدودن همه اين آثار ناگوار نبوده است. اميد است تجربيات نسل‌ها در پهنه تحولات اجتماعي مخصوصا تحولات اخير ايرانيان هوشيار در رفراندوم باشکوه 24 خرداد ماه گذشته و حضور دولت تدبير و اميد... آمادگي لازم را براي کار دسته‌جمعي در سازمان‌هاي اجتماعي فراهم سازد و به نابساماني‌ها خاتمه و پيشرفت همه‌جانبه را فراهم کند تا منافع ملي اولويت تام يافته و به مفهوم واقعي محفوظ بماند.
طي روزهاي اخير درباره شصتمين سالگرد ماجراي 28 مرداد جرايد پيش‌رو و تحول‌خواه مطالب مفيد و ارزنده‌اي را براي روشنگري جامعه. همزمان با انتشار اسناد دخالت سيا به رشته تحرير درآوردند. در اين مجموعه‌ها، چرايي تامل و عدم‌برخورد شديد نظامي - سياسي رهبر ملي ايران مسکوت ماند... که اشاره مختصري به آن واجب مي‌نمايد: دکتر مصدق در جريان يک مبارزه فشرده براي ملي کردن صنعت نفت در سراسر کشور با همراهي و همگامي توده مردم به حکومت رسيد و هدف اصلي او در قبول پست نخست‌وزيري اجراي اصل ملي‌کردن صنعت نفت و قطع نفوذ اجانب بود و بر پايه آنچه قبلا گفته و عمل کرده بود، مي‌خواست با آن آرمان‌هاي نهضت مشروطيت ايران يعني دموکراسي و حکومت مردم بر مردم را نيز تحقق بخشد و اين آرمان، مجموع افکار و عقايد او را شکل مي‌داد و بر کليه اعمال او حکومت مي‌کرد. کسان بسياري از طرفداران مصدق درباره بعضي اقدامات يا خودداري وي از بعضي عمليات خرده گرفته‌اند و معتقدند که با بعضي از کارها مي‌توانست مانع سقوط حکومت خود شود، در حالي که توجه نداشته‌اند که دکتر مصدق نمي‌توانست براي ادامه قدرت حکومت به هر عملي دست زند، او در محدوده اعتقادات خود عمل مي‌کرد و اين اعتقادات بر رعايت اصول حکومت مشروطه يعني احترام به آزادي‌ها و حقوق مردم استوار و مبتني بر مقررات قانون بود. اگر حکومت دکتر مصدق بر اثر کودتا ساقط شد شخصيت او و هدف‌هاي والاي او با کودتا ساقط نشد و هيچ‌گاه از ميان نرفت. ظهور شخصيتي همچون مصدق در اين دوران، پويايي جريانات سياسي ايران ما را نشان مي‌دهد. بعضي از کساني که از دکتر مصدق حمايت کرده‌اند بيشتر نظر به مبارزات ضداستعماري او دارند، آنان دکتر مصدق را مظهر استقلال کشور و رهبر مبارزه براي قطع نفوذ اجانب تلقي مي‌کنند و بيشتر يا منحصرا از اين زاويه به مبارزات50 ساله او مي‌نگرند. گروهي ديگر به شخصيت فردي و اجتماعي او توجه کرده، صداقت در گفتار، اعمال و عدم‌انحراف در مبارزات سياسي - اجتماعي در طول50سال فعاليت مخصوصا 12ساله بين سنوات 20 تا 32 را ستوده و معتقدند که اين عملکرد جذابيت خاصي به او بخشيده و او را در ميان شخصيت‌هاي سياسي ايران و جهان به نحو بارزي ممتاز کرده است. بايد گفت هر دو گروه توجه خاصي نسبت به بعد ديگر شخصيت اين رادمرد نشان نداده‌اند که آن اعتقاد راسخ به مشروطيت ايران و تحقق حقوق و آزادي‌هاي ملت بر مبناي قانون منبعث از اراده مردم بود. او به‌طور بنيادي به دموکراسي و حکومت ملت اعتقاد داشت، تمامي فعاليت‌ها و مرارت‌هاي وي در طول مبارزات طولاني او در جهت تحقق اين امر بود، رهبري مبارزات ضداستعماري و کوشش براي قطع نفوذ بيگانگان و ايادي داخلي آنها و تامين استقلال کشور و جلوگيري از حکومت فردي، يکي از جنبه‌هاي اساسي اين اعتقاد بود و تقواي سياسي او اصالت مصدق را در راهي که انتخاب کرده بود به اثبات مي‌رساند. بنابراين تحليل شخصيت واقعي اين مرد آزاده با شناخت هر سه بعد از شخصيت وي ميسر خواهد بود و اين سه جنبه همان است که در دوران بعد از سال 32 مکتب مصدق ناميده مي‌شود. کساني که در تجزيه و تحليل تاريخ معاصر ايران يا در مبارزات نهضت مقاومت ملي بعد يا قبل از سال 32، جنبه‌هاي شخصيت دکتر محمد مصدق را مورد نظر قرار مي‌دهند، در واقع نهضت ملي ايران را فقط در يک بعد آن مطرح کرده و قبول دارند.... در هر حال اعتقاد به دموکراسي و حقوق ملت به ترتيبي که در انقلاب مشروطيت تدوين شد نمي‌تواند از مجموعه شخصيت دکتر و مکتب او تفکيک شود، مصدق به وضع نيروهاي حاکم و موقعيت شکننده خود آگاهي داشت و مراقب بود که در تشکيل هيات دولت جبهه جديدي در برابر او گشوده نشود تا در اقدامات اوليه خود کاملا موفق شود، تا زمان مناسب که امکان اجراي ساير برنامه‌هاي مترقي فراهم شود. به هر حال بايد گفت: خط‌مشي کلي و اقدامات اساسي دکتر مصدق و ساير رهبران نهضت ملي، روش‌ آنها در برخورد با سياست‌هاي خارجي و اداره کشور و تدابير آنها در مواجهه با رويدادها در همه موارد نه بر پايه احساسات بلکه براساس تجزيه و تحليلي تاريخي و ارزيابي منطقي با توجه به شرايط روز و کليه امکاناتي که در جهات مختلف در اختيار دولت ملي قرار داشت، بود. اشاره به اين مهم در اين تحليل لازم است که: تاريخ معاصر ايران نشان داده که هر زمان حکومت براي ايجاد تشکيلات سياسي اقدام کرده چنين سازمان‌هايي به علت هجوم گروه‌هاي سودجو با يک رشد و توسعه ظاهري و موقت همراه شده و بر اثر عدم‌استقبال افراد معتقد و با ايمان «برخلاف ظاهر قدرتمند و پرزرق و برق» از درون تهي شده و به محض پايان‌يافتن موقعيت حکومت يا مواجه‌شدن با خطر از ميان رفته است. طبيعت کار تشکيلاتي در فعاليت‌هاي حزبي و سازمان‌هاي سياسي علاقه خاص و صرف وقت و کار زيادي را ايجاب مي‌کند و علاوه بر آن در بعضي موارد اختلاف سليقه حتي در امور جزيي و کم‌اهميت پديدار مي‌شود و در همه قضايا عدم‌گذشت و نداشتن انعطاف در تصميم‌گيري‌ها و تضاد شخصيتي افراد با جاه‌طلبي‌ها و تحمل‌نکردن شخصيت‌ها و ارزش ديگران، به‌صورت عوامل مخفي، سازمان‌هاي اجتماعي و سياسي ما را در تاريخ يکصد و اندي ساله اخير مخصوصا از کودتاي 1299 به بعد تحت‌تاثير قرار داده است، اين نتيجه‌ اثرات روش سرکوب حکومت‌هاي خودکامه استبدادي در دوران تاريخ طولاني ميهن ما به شمار مي‌رود و انوار کوتاهي که از روزنه‌هاي باريک در دوران آزادي ايران در يکصد سال اخير هر‌چند يک‌بار تابيدن گرفته ـ به علت عدم تداوم و پيوستگي آن، کافي براي زدودن همه اين آثار ناگوار نبوده است. اميد است تجربيات نسل‌ها در پهنه تحولات اجتماعي مخصوصا تحولات اخير ايرانيان هوشيار در رفراندوم باشکوه 24 خرداد ماه گذشته و حضور دولت تدبير و اميد... آمادگي لازم را براي کار دسته‌جمعي در سازمان‌هاي اجتماعي فراهم سازد و به نابساماني‌ها خاتمه و پيشرفت همه‌جانبه را فراهم کند تا منافع ملي اولويت تام يافته و به مفهوم واقعي محفوظ بماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.