|

گفت‌وگو با خبرنگاری که اولین شاهد آتش‌سوزی سینما رکس بود

ویرانه‌ و حقیقت

سعید برآبادی

«ویرانه، حقیقت را آشکار می‌کند چون چیزی است که برجا می‌ماند؛ ویرانه، استمرار تاریخ است.»
والتر بنیامین
کدام حقیقت؟ 35سال از شبی که شعله‌های آتش، «سینما رکس» آبادان را مچاله کردند می‌گذرد اما ویرانه رکس، هنوز حقایق جزغاله‌شده‌اش را رو نکرده است؛ حتی به‌درستی معلوم نیست که 377نفر تعداد دقیق کشته‌های شب اکران فیلم «گوزن‌ها»ست یا 700نفر. هنوز معلوم نیست آنهایی که سرشان بالای دار رفت، تمام متهمان پرونده بودند یا آن فکر بیمار، هنوز زنده است و «تینر» به دست می‌چرخد به‌دنبال کشتاری تازه.
کدام حقیقت؟ «رضا خدری» روزنامه‌نگار قدیمی کیهان که اولین عکس‌ها را از آن ویرانه دهشتناک تهیه کرده و از اولین لحظه‌های بالا رفتن لهیب آتش به‌عنوان خبرنگار کیهان در سینما رکس بوده، می‌گوید: «اکران «گوزن‌ها»ی کیمیایی در سینما رکس که آن زمان از سینماهای‌روشنفکری آبادان بود، آنقدر بیننده داشت که همه سالن کیپ‌تاکیپ پر از آدم باشد، درها را هم از بیرون بسته بودند، چند نجات‌یافته هم از ترسشان یا گریخته‌اند از ایران یا تن نمی‌دهند به گفت‌وگو.» با این همه دادگاهی برگزار شده، چند نفری از مقصران به دار مجازات سنجاق شده‌اند اما مردم آبادان که تا چندسال پیش هنوز در همسایگی ویرانه رکس روزگار می‌گذراندند، با هربار عبور از خیابان امیری، آهی از ته دل می‌کشیدند چرا که ویرانه برجا می‌ماند تا حقیقت را آشکار کند.
کدام ویرانه؟ گرمای 28مرداد، از نخل‌ها بالا می‌رود تا بار خرما را به ثمر برساند، فصل و ساعت آنقدر گرم است که زندگی با فرورفتن آفتاب در آن سوی شط، کم‌کم آغاز می‌شود و چه جایی بهتر از سینما رکس که پاتوق دانشجویان سه دانشگاه آن حوالی است و هم محفلی برای روشنفکرهایی که با استقبالشان از «گاو» مهرجویی و «پ مثل پلیکان»، نشان داده‌اند که موج نو را می‌ستایند چرا که خود همسایگان رودخانه مواج کارون‌اند! سینما رکس در آن روز سال 57 هنوز در تقاطع خیابان امیری و خیابان شهرداری بود، بالای پاساژی به همین نام. آقای خبرنگار که حالا مویی سپید کرده، خاطرات 35سال پیشش را اینطور ورق می‌زند: «ساعت 9 شب بود داشتم به سمت خانه می‌رفتم که دیدم، شهربانی خیابان را بسته است، گفتند سینما رکس آتش گرفته و دو، سه نفری هم کشته شده‌اند. موضوع به‌نظرم جالب آمد، سوار ترک موتوری شدم و به سینما رسیدم، دود کمرنگی از ساختمان بیرون می‌آمد اما جالب بود که نرده‌های آهنی ورودی سینما را از بیرون قفل و زنجیر کرده بودند و ماموران با مردم درگیر شده بودند که کسی نزدیک سینما نیاید. سینما رکس چفت‌به‌چفت شهربانی بود، کمی آن‌طرف‌تر هم کلانتری یک آبادان قرار داشت، فاصله آتش‌نشانی شرکت نفت هم با سینما خیلی‌خیلی کم بود. اما هیچ‌کس کاری نمی‌کرد. گفتم در را باز کنید، سرهنگ بیات گفت در قفل می‌ماند تا مسبب آتش‌سوزی را بازداشت کنیم و وقتی که پاپی‌اش شدم، تهدید کرد که دوربینم را می‌شکند. کاش در را باز می‌گذاشتند... .» اما در باز نشد و شعله همچنان آرام و آبی می‌سوخت تا خدری از لای آتش‌نشان‌ها می‌رود بالا و آنچه که می‌بیند، او را وادار به استفراغ می‌کند: «در تاریکی رفتم بالا، خبری از دود و آتش نبود، صدای جمعیت هم نمی‌آمد، فکر کردم همه نجات پیدا کرده‌اند. ناگهان پروژکتورهای آتش‌نشانی روشن شد و من با دیدن مردمی که روی صندلی‌هایشان جزغاله شده بودند، بالا آوردم. چهره‌ها قابل تشخیص نبود، همه مرده بودند، معلوم نبود که زنند یا مرد، فقط بوی کباب و تعفن جسدها بود که کل سالن را گرفته بود. به زحمت دوربین را درآوردم و چند عکس گرفتم... .»
کدام تاریخ؟ تصویرهای بعدی بهتر است مغشوش بماند، ویرانه برای اثبات بی‌گناهی خویش، تن می‌دهد به همان تصویر صندلی‌های سوخته و مردمی که نشسته بر صندلی‌ها، پیش از آنکه مهلت فرار داشته باشند، در بیهوشی مطلق در چربی تن خود کباب شده‌اند. اندکی بعد وقتی که خدری در حال تماس با تحریریه کیهان و توضیح مشاهدات غیرقابل باور خویش به تهرانی‌هاست، ماشین‌های شهرداری می‌آیند، چند نفر با بیل و تجهیزات، جنازه‌های غیرقابل تشخیص را توی گونی می‌ریزند، گونی‌ها با لودر، بار کمپرسی می‌شوند و شبانه در گورستان چال می‌شوند تا چیزی برجا نماند.
اگر قرار بود روزی ویرانه رکس حقیقتی را آشکار کند، تا گفته «والتر بنیامین» درست از آب درآید، حالا آن ویرانه هم دیگر وجود ندارد. پاساژی به‌جای آن سبز شده و از تمام کشته‌های آن آتش‌سوزی تنها سنگ قبری به نشانه یادبود مانده و بس! آقای خبرنگار که حالا محقق و نویسنده است در حوزه جبهه و جنگ، می‌گوید که از 24سینمای آبادان، تنها سه سینما باقی مانده‌اند، انگار آتشی که یک روز سینما رکس را سوزاند، سرایت کرده به جان 21 سینمای دیگر و تاریخ 88ساله سینماها در آبادان که با «سینمای هندی‌ها» شروع می‌شد، حالا با زندگی نباتی و یک روز در میان سه سینما نفس‌های آخر را می‌کشد. اما خبری از بزرگداشت نیست، نه برای سینما و نه برای تماشاچیانی که بلیت فیلم گوزن‌ها را با جانشان پرداختند! سینماپارادیزو وار، همه چیز در چنین شبی در آتش سوخت و ویرانه‌ای نماند تا اگر نه کاشف حقیقت که لااقل یادآور آن باشد.
«ویرانه، حقیقت را آشکار می‌کند چون چیزی است که برجا می‌ماند؛ ویرانه، استمرار تاریخ است.»
والتر بنیامین
کدام حقیقت؟ 35سال از شبی که شعله‌های آتش، «سینما رکس» آبادان را مچاله کردند می‌گذرد اما ویرانه رکس، هنوز حقایق جزغاله‌شده‌اش را رو نکرده است؛ حتی به‌درستی معلوم نیست که 377نفر تعداد دقیق کشته‌های شب اکران فیلم «گوزن‌ها»ست یا 700نفر. هنوز معلوم نیست آنهایی که سرشان بالای دار رفت، تمام متهمان پرونده بودند یا آن فکر بیمار، هنوز زنده است و «تینر» به دست می‌چرخد به‌دنبال کشتاری تازه.
کدام حقیقت؟ «رضا خدری» روزنامه‌نگار قدیمی کیهان که اولین عکس‌ها را از آن ویرانه دهشتناک تهیه کرده و از اولین لحظه‌های بالا رفتن لهیب آتش به‌عنوان خبرنگار کیهان در سینما رکس بوده، می‌گوید: «اکران «گوزن‌ها»ی کیمیایی در سینما رکس که آن زمان از سینماهای‌روشنفکری آبادان بود، آنقدر بیننده داشت که همه سالن کیپ‌تاکیپ پر از آدم باشد، درها را هم از بیرون بسته بودند، چند نجات‌یافته هم از ترسشان یا گریخته‌اند از ایران یا تن نمی‌دهند به گفت‌وگو.» با این همه دادگاهی برگزار شده، چند نفری از مقصران به دار مجازات سنجاق شده‌اند اما مردم آبادان که تا چندسال پیش هنوز در همسایگی ویرانه رکس روزگار می‌گذراندند، با هربار عبور از خیابان امیری، آهی از ته دل می‌کشیدند چرا که ویرانه برجا می‌ماند تا حقیقت را آشکار کند.
کدام ویرانه؟ گرمای 28مرداد، از نخل‌ها بالا می‌رود تا بار خرما را به ثمر برساند، فصل و ساعت آنقدر گرم است که زندگی با فرورفتن آفتاب در آن سوی شط، کم‌کم آغاز می‌شود و چه جایی بهتر از سینما رکس که پاتوق دانشجویان سه دانشگاه آن حوالی است و هم محفلی برای روشنفکرهایی که با استقبالشان از «گاو» مهرجویی و «پ مثل پلیکان»، نشان داده‌اند که موج نو را می‌ستایند چرا که خود همسایگان رودخانه مواج کارون‌اند! سینما رکس در آن روز سال 57 هنوز در تقاطع خیابان امیری و خیابان شهرداری بود، بالای پاساژی به همین نام. آقای خبرنگار که حالا مویی سپید کرده، خاطرات 35سال پیشش را اینطور ورق می‌زند: «ساعت 9 شب بود داشتم به سمت خانه می‌رفتم که دیدم، شهربانی خیابان را بسته است، گفتند سینما رکس آتش گرفته و دو، سه نفری هم کشته شده‌اند. موضوع به‌نظرم جالب آمد، سوار ترک موتوری شدم و به سینما رسیدم، دود کمرنگی از ساختمان بیرون می‌آمد اما جالب بود که نرده‌های آهنی ورودی سینما را از بیرون قفل و زنجیر کرده بودند و ماموران با مردم درگیر شده بودند که کسی نزدیک سینما نیاید. سینما رکس چفت‌به‌چفت شهربانی بود، کمی آن‌طرف‌تر هم کلانتری یک آبادان قرار داشت، فاصله آتش‌نشانی شرکت نفت هم با سینما خیلی‌خیلی کم بود. اما هیچ‌کس کاری نمی‌کرد. گفتم در را باز کنید، سرهنگ بیات گفت در قفل می‌ماند تا مسبب آتش‌سوزی را بازداشت کنیم و وقتی که پاپی‌اش شدم، تهدید کرد که دوربینم را می‌شکند. کاش در را باز می‌گذاشتند... .» اما در باز نشد و شعله همچنان آرام و آبی می‌سوخت تا خدری از لای آتش‌نشان‌ها می‌رود بالا و آنچه که می‌بیند، او را وادار به استفراغ می‌کند: «در تاریکی رفتم بالا، خبری از دود و آتش نبود، صدای جمعیت هم نمی‌آمد، فکر کردم همه نجات پیدا کرده‌اند. ناگهان پروژکتورهای آتش‌نشانی روشن شد و من با دیدن مردمی که روی صندلی‌هایشان جزغاله شده بودند، بالا آوردم. چهره‌ها قابل تشخیص نبود، همه مرده بودند، معلوم نبود که زنند یا مرد، فقط بوی کباب و تعفن جسدها بود که کل سالن را گرفته بود. به زحمت دوربین را درآوردم و چند عکس گرفتم... .»
کدام تاریخ؟ تصویرهای بعدی بهتر است مغشوش بماند، ویرانه برای اثبات بی‌گناهی خویش، تن می‌دهد به همان تصویر صندلی‌های سوخته و مردمی که نشسته بر صندلی‌ها، پیش از آنکه مهلت فرار داشته باشند، در بیهوشی مطلق در چربی تن خود کباب شده‌اند. اندکی بعد وقتی که خدری در حال تماس با تحریریه کیهان و توضیح مشاهدات غیرقابل باور خویش به تهرانی‌هاست، ماشین‌های شهرداری می‌آیند، چند نفر با بیل و تجهیزات، جنازه‌های غیرقابل تشخیص را توی گونی می‌ریزند، گونی‌ها با لودر، بار کمپرسی می‌شوند و شبانه در گورستان چال می‌شوند تا چیزی برجا نماند.
اگر قرار بود روزی ویرانه رکس حقیقتی را آشکار کند، تا گفته «والتر بنیامین» درست از آب درآید، حالا آن ویرانه هم دیگر وجود ندارد. پاساژی به‌جای آن سبز شده و از تمام کشته‌های آن آتش‌سوزی تنها سنگ قبری به نشانه یادبود مانده و بس! آقای خبرنگار که حالا محقق و نویسنده است در حوزه جبهه و جنگ، می‌گوید که از 24سینمای آبادان، تنها سه سینما باقی مانده‌اند، انگار آتشی که یک روز سینما رکس را سوزاند، سرایت کرده به جان 21 سینمای دیگر و تاریخ 88ساله سینماها در آبادان که با «سینمای هندی‌ها» شروع می‌شد، حالا با زندگی نباتی و یک روز در میان سه سینما نفس‌های آخر را می‌کشد. اما خبری از بزرگداشت نیست، نه برای سینما و نه برای تماشاچیانی که بلیت فیلم گوزن‌ها را با جانشان پرداختند! سینماپارادیزو وار، همه چیز در چنین شبی در آتش سوخت و ویرانه‌ای نماند تا اگر نه کاشف حقیقت که لااقل یادآور آن باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.