|

از 28مرداد تا 28مرداد

غلامعلی دهقان . پژوهشگر تاریخ معاصر

در 28مرداد 1332، یکی از دولت‌های مردمی پس از مشروطیت، دولت ملی مرحوم دکتر محمد مصدق، پس از 28ماه حکومتداری طی یک کودتا سرنگون شد. درباره این سرنگونی و چرایی آن، نکات زیر قابل‌توجه است:
1- پیروزی سیاسی ملت ایران در 29اسفند 1329 متکی بر جنبش اجتماعی بود که خاستگاه آن روحیه عدالت‌طلبی و ضدتبعیض ایرانیان بود. انگلیس که باید مطابق با قرارداد 1312 به‌تدریج پرسنل ایرانی را جایگزین انگلیسی‌ها و هندی‌های شاغل در صنعت‌نفت ایران کند، در عمل خلاف آن عمل کرد و در سال 1329، سال ملی‌شدن صنعت‌نفت ایران، پس از 17سال از قرارداد مذکور، باز هم تعداد اتباع بیگانه شاغل در صنعت‌نفت ایران، چندین ‌برابر ایرانی‌ها بود. علاوه بر این در همان سال ملی‌شدن نفت ایران، مالیات دریافتی دولت انگلیس از شرکت نفت انگلیس، سه‌برابر دریافتی دولت ایران از این شرکت بود! بدیهی است در پرتو بیداری ایرانیان، طی سال‌های پس از جنگ‌جهانی دوم، آنان در پی کسب حقوق ازدست‌رفته خود باشند که این بیداری منجر به جنبش اجتماعی شد و با هدایت بزرگان دینی و ملی سرانجام در 29اسفند 1329 به سرانجام رسید.
2- در 8 اردیبهشت 1330، دکترمصدق موافقت خود را با پذیرش نخست‌وزیری اعلام و طی 28ماه تلاش کرد با خلع‌ید انگلیس از صنعت‌نفت ایران، مدیریت این صنعت را با اتکا به نیروهای ملی، اداره کند. موضوعی که می‌توانست سرلوحه و الگویی برای دیگر کشورهای نفتی شود. پیش از این آمریکایی‌ها با عربستان و ونزوئلا، قراردادهای نفتی 50-50 بسته بودند. اداره نفت ایران توسط ایرانیان می‌رفت تا انگیزه‌ای برای دیگر کشورهای نفتی شود تا خود را از سیطره بیگانگان خارج کنند؛ نکته‌ای که خوشامد طرف‌های خارجی نبود. به همین دلیل ایالات‌متحده که در آغاز مخالفتی با مصدق نداشت و بلکه به‌خاطر جاه‌طلبی‌های سیاسی پس از جنگ‌جهانی دوم، سیاست تضعیف انگلیس در خاورمیانه را هم دنبال می‌کرد پس از مدتی با انگلیسی‌ها متحد شده و توافق کردند که مصدق سرنگون شود هرچند توجیه ظاهری آنها این بود که کمونیسم در ایران و منطقه درحال‌گسترش است و مصدق جاده‌صاف‌کن آنهاست.
3- نگاهی به کارکرد آمریکا و انگلیس در قضیه ملی‌شدن صنعت‌نفت ایران نشان می‌دهد آنان منافع کوتاه‌مدت خود را بر منافع استراتژیک خود در ایران و خاورمیانه ترجیح دادند. سلطه 25ساله کنسرسیوم چندملیتی هفت‌خواهران نفتی متشکل از پنج‌شرکت نفتی آمریکایی و دو شرکت نفتی انگلیس و فرانسه بر نفت ایران منجر به دخالت‌های گسترده سیاسی اینان در ایران پهلوی دوم شد که یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری انقلاب بزرگ ملت ایران بود. واقعیت این است آمریکا و انگلیس در قضیه نفت ایران، به بازی برد- برد درقبال ایران توجه نکردند و فقط به برد خودشان فکر می‌کردند و نتیجه آن شد که با دخالت در کودتای 28مرداد 1332، باد کاشتند و در بهمن 1357، توفان درو کردند.
4- باید از گذشته آموخت. کشورها بیش از گذشته باید به‌دنبال تعاملات برد ـ برد باشند. حتی اگر این کشور ایالات‌متحده‌آمریکا باشد. در جهان امروز، این کشور به‌سبب نوع دیپلماسی و حضور در اقصی‌نقاط جهان، نیازمند توجه بیشتر است. ایران امروز هم به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای، اکنون از ورای یک انتخابات حماسی، از دولتی مقتدر و منسجم و حمایت‌های مردمی قابل‌توجه از این دولت سود می‌برد. در 28مرداد سال 92، 60سال پس از کودتای 28مرداد، فرصت عینیت‌بخشیدن به این ارتباط برد ـ برد، فراهم شده است.
در 28مرداد 1332، یکی از دولت‌های مردمی پس از مشروطیت، دولت ملی مرحوم دکتر محمد مصدق، پس از 28ماه حکومتداری طی یک کودتا سرنگون شد. درباره این سرنگونی و چرایی آن، نکات زیر قابل‌توجه است:
1- پیروزی سیاسی ملت ایران در 29اسفند 1329 متکی بر جنبش اجتماعی بود که خاستگاه آن روحیه عدالت‌طلبی و ضدتبعیض ایرانیان بود. انگلیس که باید مطابق با قرارداد 1312 به‌تدریج پرسنل ایرانی را جایگزین انگلیسی‌ها و هندی‌های شاغل در صنعت‌نفت ایران کند، در عمل خلاف آن عمل کرد و در سال 1329، سال ملی‌شدن صنعت‌نفت ایران، پس از 17سال از قرارداد مذکور، باز هم تعداد اتباع بیگانه شاغل در صنعت‌نفت ایران، چندین ‌برابر ایرانی‌ها بود. علاوه بر این در همان سال ملی‌شدن نفت ایران، مالیات دریافتی دولت انگلیس از شرکت نفت انگلیس، سه‌برابر دریافتی دولت ایران از این شرکت بود! بدیهی است در پرتو بیداری ایرانیان، طی سال‌های پس از جنگ‌جهانی دوم، آنان در پی کسب حقوق ازدست‌رفته خود باشند که این بیداری منجر به جنبش اجتماعی شد و با هدایت بزرگان دینی و ملی سرانجام در 29اسفند 1329 به سرانجام رسید.
2- در 8 اردیبهشت 1330، دکترمصدق موافقت خود را با پذیرش نخست‌وزیری اعلام و طی 28ماه تلاش کرد با خلع‌ید انگلیس از صنعت‌نفت ایران، مدیریت این صنعت را با اتکا به نیروهای ملی، اداره کند. موضوعی که می‌توانست سرلوحه و الگویی برای دیگر کشورهای نفتی شود. پیش از این آمریکایی‌ها با عربستان و ونزوئلا، قراردادهای نفتی 50-50 بسته بودند. اداره نفت ایران توسط ایرانیان می‌رفت تا انگیزه‌ای برای دیگر کشورهای نفتی شود تا خود را از سیطره بیگانگان خارج کنند؛ نکته‌ای که خوشامد طرف‌های خارجی نبود. به همین دلیل ایالات‌متحده که در آغاز مخالفتی با مصدق نداشت و بلکه به‌خاطر جاه‌طلبی‌های سیاسی پس از جنگ‌جهانی دوم، سیاست تضعیف انگلیس در خاورمیانه را هم دنبال می‌کرد پس از مدتی با انگلیسی‌ها متحد شده و توافق کردند که مصدق سرنگون شود هرچند توجیه ظاهری آنها این بود که کمونیسم در ایران و منطقه درحال‌گسترش است و مصدق جاده‌صاف‌کن آنهاست.
3- نگاهی به کارکرد آمریکا و انگلیس در قضیه ملی‌شدن صنعت‌نفت ایران نشان می‌دهد آنان منافع کوتاه‌مدت خود را بر منافع استراتژیک خود در ایران و خاورمیانه ترجیح دادند. سلطه 25ساله کنسرسیوم چندملیتی هفت‌خواهران نفتی متشکل از پنج‌شرکت نفتی آمریکایی و دو شرکت نفتی انگلیس و فرانسه بر نفت ایران منجر به دخالت‌های گسترده سیاسی اینان در ایران پهلوی دوم شد که یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری انقلاب بزرگ ملت ایران بود. واقعیت این است آمریکا و انگلیس در قضیه نفت ایران، به بازی برد- برد درقبال ایران توجه نکردند و فقط به برد خودشان فکر می‌کردند و نتیجه آن شد که با دخالت در کودتای 28مرداد 1332، باد کاشتند و در بهمن 1357، توفان درو کردند.
4- باید از گذشته آموخت. کشورها بیش از گذشته باید به‌دنبال تعاملات برد ـ برد باشند. حتی اگر این کشور ایالات‌متحده‌آمریکا باشد. در جهان امروز، این کشور به‌سبب نوع دیپلماسی و حضور در اقصی‌نقاط جهان، نیازمند توجه بیشتر است. ایران امروز هم به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای، اکنون از ورای یک انتخابات حماسی، از دولتی مقتدر و منسجم و حمایت‌های مردمی قابل‌توجه از این دولت سود می‌برد. در 28مرداد سال 92، 60سال پس از کودتای 28مرداد، فرصت عینیت‌بخشیدن به این ارتباط برد ـ برد، فراهم شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.