دکتر «حسابی» نماد دانشگاه و علم در عصر حاضر
دستاویزی برای توسعه شبهعلم
دکتر مهدی زارع
دکتر «محمود حسابی» فارغالتحصیل دکترای فیزیک دانشگاه پاریس در سال 1306، زاده 1281 در تهران در یک خانواده اصالتا تفرشی و درگذشته در 90سالگی در سال 1371 در ژنو، از معاریف و مشاهیر علمی و دانشگاهی ایران به ویژه از دهه سوم سده بیستم به بعد است. بخشی از این معروفیت وی در عمر طولانی خود به امکان حضور و تلاشهایش در عرصههای مختلفی از استادی و پایهگذاری دانشکدههای علوم و فنی (در شرایطی که استادان معدودی در ایران با تحصیلات عالی در سطح دکترا از اروپا فارغالتحصیل شده بودند) تا وزارت فرهنگ در کابینه اول مرحوم دکتر «مصدق» در سالهای 1330 تا 1331 و سناتوری در مجلس سنا مربوط است. در سال 1365 در کنفرانس فیزیک ایران از مقام علمی او در دانشگاه شیراز و توسط انجمن فیزیک ایران تجلیل شد. پس از درگذشتش در سال 1371 افراد مختلفی (به ویژه از اعضای خانواده و نزدیکان وی) سعی در چهرهسازی از او در سطوح و حدودی بودند که هرگز در طی حیاتش به آنها نپرداخته بودند و مدعی آن نیز نبودند. از جنبههای شبهعلمی که بعضی از نزدیکانش تلاش کردند به او نسبت دهند، تنها شاگرد ایرانی «اینشتین» بودن و دارا بودن نظریهای نوین و اثباتشده در علم فیزیک و تحصیل همزمان و تخصص در رشتههای مختلف و... بوده است. نگارنده تاکید میکند که با جستوجو در مورد فعالیتها و زندگی مرحوم دکتر «محمود حسابی» درمییابیم که بیشتر این جنبههای شبهعلمی از سوی نزدیکان آن روانشاد پس از مرگ وی ترویج و توسعه داده شده و عملا ربطی به دیدگاهها و نظریات شخصی او نداشته است. (یا حداقل تمایلی به ابراز چنین دیدگاهها و نظریاتی در عرصه عمومی جامعه نداشته است.) جایگاه واقعی دانشمندان و دانشگران، به ویژه آنها که از نسل اول متخصصان ایرانی تحصیلکرده در خارج از کشور (بیشتر اروپا) بودهاند، باید از زاویه بنیانگذار و ایجادکننده بودن آنها مورد توجه قرار گیرد. قبل از این نسل، عملا هیچ زیرساخت علمی مدرنی در کشور وجود نداشته است. آغاز آموزش علم مدرن در ایران به سال 1230 شمسی و تاسیس دارالفنون بازمیگردد (161 سال قبل). این روند تا تاسیس دانشگاه تهران با ایجاد موسسات مدرن آموزشی نظیر مدرسه علوم سیاسی، دارالمتعلمین عالی (دانشسرای بعدی و دانشگاه تربیت معلم بعدتر) و مدرسه فلاحت (دانشکده کشاورزی بعدی) و مدرسه صنعتی ایران و آلمان و غیره و سرانجام دانشگاه تهران (در سال 1313) ادامه یافت و مردانی همچون مرحوم دکتر «حسابی» افرادی بودهاند که حدود 80 سال پس از تاسیس دارالفنون و در مقطع زمانی تاسیس دانشگاه تهران با زحمت بسیار به ایجاد مدارس عالی و بعدتر دانشگاه، دانشکده و مراکز پژوهشی در ایران همت گمارده و این زحمات را هنگامی متحمل شدهاند که کمتر مسوولی در کشور اساسا معنی دانشگاه و دانشکده را متوجه میشد. بنابراین ایفای نقش تاسیسکننده برای این بزرگان علوم جدید (علوم تجربی) در ایران، بزرگترین و مهمترین دلیل برای بزرگداشت جایگاه علمی استادانی چون دکتر «محمود حسابی» است. البته بدیهی است سرگذشت زندگی ایشان که بسیار پرنوسان و با زحمات بسیار بوده (به ویژه در کودکی) و توانستهاند با پشتکار و پایمردی، راه علم را بپیمایند و به درجات عالی علمی برسند، برای بسیاری از جوانان و علاقهمندان به علم، سرمشق جالبی است که میتواند امیدبخش باشد (حتی برای آن دسته از جوانان که فرصتهای پیشرفت را برای خود، گوناگون و در دسترس نمیبینند). به این ترتیب که راه بزرگانی چون مرحوم دکتر «حسابی» را بپیمایند و البته در اندازهها، تواناییها و امکانات زمانهشان (که از بسیاری از جهات با زمانه دکتر «حسابی» بسیار متفاوت است) در آن راه پیشرفت کرده و از طریق علمآموزی به جایگاه شایسته و بایستهای برسند. همینکه بزرگان علم و دانش نقش مثبت و مهم خود را بر زمانه خود گذاشتهاند، دلیل کافی برای تجلیل از آنهاست. همین که در زمانهای که بیشتر همنسلان این دانشمندان و دانشگران (که بسیاری از آنها از جمله خود مرحوم دکتر «حسابی» از طبقه اشراف و صاحبمنصبان بودهاند یا به چنین طبقهای از جامعه ایران نزدیک بودهاند) با انتخاب شیوههای دیگری از زندگی، در طول عمر خود بسیار راحتتر میزیستهاند، ولی استادان و بنیانگذاران دانشگاهها، پژوهشگاهها و مراکز پژوهشی، همچون دکتر «حسابی»با انتخاب راه توسعه علمی ایران با تمام مشکلات مبارزه کردند. آنها ابتدا باید موضوع را جا میانداختند و بعد به سختی به ایجاد و ساخت دانشگاه و موسسه تحقیقاتی میپرداختند یا کمک میکردند، خودبهخود کار سترگ این بزرگان بوده است. همین زیرساختهای ایجادشده (دانشگاهها و پژوهشگاهها) مکانهایی بوده و هست که نسلهای بعدی در آنها میتوانند رشد کنند و به توسعه دانش و آزمودن فرضیات علمی بپردازند. یکی از روزنامهنگاران حدود دو سال قبل به نگارنده ایراد وارد کرد (و پیغام فرستاد) که نقد موضوع شبهعلم در ترویج دکتر «حسابی» موجب تضعیف علم و دانشمندان خواهد شد و بیان اینکه چه قسمتهایی از داستانپردازی در مورد دکتر «حسابی» درست و چه قسمت خیالپردازی و مضر است، برای ترویج علم در ایران مخرب خواهد بود و اساسا مگر در این مملکت چقدر به علم توجه میشود که حال ما بخواهیم به نقد شبهعلم در این زمینه هم بپردازیم (نقل به مضمون). پاسخ صاحب این قلم آن بود که باید با شهامت، ضمن احترام به جایگاه انسانی، استادی و پیشگامی دکتر «محمود حسابی» و بیان درست خدماتی که آن زندهیاد برای تاسیس و ایجاد موسسات علمی آموزشی و پژوهشی در کشور ما انجام داد، در مقابل ایجاد هر نوع بیان خیالپردازانه از موفقیتها و جایگاهی که آن مرحوم نه هیچگاه داشته و نه مدعی آن (حداقل در سطح عمومی) بوده است، بایستیم. تنها در این صورت است که میتوانیم به رشد و ترویج علم در ایران کمک کنیم، چرا که مبنای نگاه علمی به پدیدهها درک واقعیت و تلاش برای کشف حقیقت است و این تنها راهی است که با نگاه به گذشتهمان میتوانیم به تعریف و ترویج واقعبینانه سمبلها و نمادهای علمی برای نسل جوان کمک کنیم. به روان دکتر «محمود حسابی» و همه تلاشهایش برای ایران درود میفرستم.
دکتر «محمود حسابی» فارغالتحصیل دکترای فیزیک دانشگاه پاریس در سال 1306، زاده 1281 در تهران در یک خانواده اصالتا تفرشی و درگذشته در 90سالگی در سال 1371 در ژنو، از معاریف و مشاهیر علمی و دانشگاهی ایران به ویژه از دهه سوم سده بیستم به بعد است. بخشی از این معروفیت وی در عمر طولانی خود به امکان حضور و تلاشهایش در عرصههای مختلفی از استادی و پایهگذاری دانشکدههای علوم و فنی (در شرایطی که استادان معدودی در ایران با تحصیلات عالی در سطح دکترا از اروپا فارغالتحصیل شده بودند) تا وزارت فرهنگ در کابینه اول مرحوم دکتر «مصدق» در سالهای 1330 تا 1331 و سناتوری در مجلس سنا مربوط است. در سال 1365 در کنفرانس فیزیک ایران از مقام علمی او در دانشگاه شیراز و توسط انجمن فیزیک ایران تجلیل شد. پس از درگذشتش در سال 1371 افراد مختلفی (به ویژه از اعضای خانواده و نزدیکان وی) سعی در چهرهسازی از او در سطوح و حدودی بودند که هرگز در طی حیاتش به آنها نپرداخته بودند و مدعی آن نیز نبودند. از جنبههای شبهعلمی که بعضی از نزدیکانش تلاش کردند به او نسبت دهند، تنها شاگرد ایرانی «اینشتین» بودن و دارا بودن نظریهای نوین و اثباتشده در علم فیزیک و تحصیل همزمان و تخصص در رشتههای مختلف و... بوده است. نگارنده تاکید میکند که با جستوجو در مورد فعالیتها و زندگی مرحوم دکتر «محمود حسابی» درمییابیم که بیشتر این جنبههای شبهعلمی از سوی نزدیکان آن روانشاد پس از مرگ وی ترویج و توسعه داده شده و عملا ربطی به دیدگاهها و نظریات شخصی او نداشته است. (یا حداقل تمایلی به ابراز چنین دیدگاهها و نظریاتی در عرصه عمومی جامعه نداشته است.) جایگاه واقعی دانشمندان و دانشگران، به ویژه آنها که از نسل اول متخصصان ایرانی تحصیلکرده در خارج از کشور (بیشتر اروپا) بودهاند، باید از زاویه بنیانگذار و ایجادکننده بودن آنها مورد توجه قرار گیرد. قبل از این نسل، عملا هیچ زیرساخت علمی مدرنی در کشور وجود نداشته است. آغاز آموزش علم مدرن در ایران به سال 1230 شمسی و تاسیس دارالفنون بازمیگردد (161 سال قبل). این روند تا تاسیس دانشگاه تهران با ایجاد موسسات مدرن آموزشی نظیر مدرسه علوم سیاسی، دارالمتعلمین عالی (دانشسرای بعدی و دانشگاه تربیت معلم بعدتر) و مدرسه فلاحت (دانشکده کشاورزی بعدی) و مدرسه صنعتی ایران و آلمان و غیره و سرانجام دانشگاه تهران (در سال 1313) ادامه یافت و مردانی همچون مرحوم دکتر «حسابی» افرادی بودهاند که حدود 80 سال پس از تاسیس دارالفنون و در مقطع زمانی تاسیس دانشگاه تهران با زحمت بسیار به ایجاد مدارس عالی و بعدتر دانشگاه، دانشکده و مراکز پژوهشی در ایران همت گمارده و این زحمات را هنگامی متحمل شدهاند که کمتر مسوولی در کشور اساسا معنی دانشگاه و دانشکده را متوجه میشد. بنابراین ایفای نقش تاسیسکننده برای این بزرگان علوم جدید (علوم تجربی) در ایران، بزرگترین و مهمترین دلیل برای بزرگداشت جایگاه علمی استادانی چون دکتر «محمود حسابی» است. البته بدیهی است سرگذشت زندگی ایشان که بسیار پرنوسان و با زحمات بسیار بوده (به ویژه در کودکی) و توانستهاند با پشتکار و پایمردی، راه علم را بپیمایند و به درجات عالی علمی برسند، برای بسیاری از جوانان و علاقهمندان به علم، سرمشق جالبی است که میتواند امیدبخش باشد (حتی برای آن دسته از جوانان که فرصتهای پیشرفت را برای خود، گوناگون و در دسترس نمیبینند). به این ترتیب که راه بزرگانی چون مرحوم دکتر «حسابی» را بپیمایند و البته در اندازهها، تواناییها و امکانات زمانهشان (که از بسیاری از جهات با زمانه دکتر «حسابی» بسیار متفاوت است) در آن راه پیشرفت کرده و از طریق علمآموزی به جایگاه شایسته و بایستهای برسند. همینکه بزرگان علم و دانش نقش مثبت و مهم خود را بر زمانه خود گذاشتهاند، دلیل کافی برای تجلیل از آنهاست. همین که در زمانهای که بیشتر همنسلان این دانشمندان و دانشگران (که بسیاری از آنها از جمله خود مرحوم دکتر «حسابی» از طبقه اشراف و صاحبمنصبان بودهاند یا به چنین طبقهای از جامعه ایران نزدیک بودهاند) با انتخاب شیوههای دیگری از زندگی، در طول عمر خود بسیار راحتتر میزیستهاند، ولی استادان و بنیانگذاران دانشگاهها، پژوهشگاهها و مراکز پژوهشی، همچون دکتر «حسابی»با انتخاب راه توسعه علمی ایران با تمام مشکلات مبارزه کردند. آنها ابتدا باید موضوع را جا میانداختند و بعد به سختی به ایجاد و ساخت دانشگاه و موسسه تحقیقاتی میپرداختند یا کمک میکردند، خودبهخود کار سترگ این بزرگان بوده است. همین زیرساختهای ایجادشده (دانشگاهها و پژوهشگاهها) مکانهایی بوده و هست که نسلهای بعدی در آنها میتوانند رشد کنند و به توسعه دانش و آزمودن فرضیات علمی بپردازند. یکی از روزنامهنگاران حدود دو سال قبل به نگارنده ایراد وارد کرد (و پیغام فرستاد) که نقد موضوع شبهعلم در ترویج دکتر «حسابی» موجب تضعیف علم و دانشمندان خواهد شد و بیان اینکه چه قسمتهایی از داستانپردازی در مورد دکتر «حسابی» درست و چه قسمت خیالپردازی و مضر است، برای ترویج علم در ایران مخرب خواهد بود و اساسا مگر در این مملکت چقدر به علم توجه میشود که حال ما بخواهیم به نقد شبهعلم در این زمینه هم بپردازیم (نقل به مضمون). پاسخ صاحب این قلم آن بود که باید با شهامت، ضمن احترام به جایگاه انسانی، استادی و پیشگامی دکتر «محمود حسابی» و بیان درست خدماتی که آن زندهیاد برای تاسیس و ایجاد موسسات علمی آموزشی و پژوهشی در کشور ما انجام داد، در مقابل ایجاد هر نوع بیان خیالپردازانه از موفقیتها و جایگاهی که آن مرحوم نه هیچگاه داشته و نه مدعی آن (حداقل در سطح عمومی) بوده است، بایستیم. تنها در این صورت است که میتوانیم به رشد و ترویج علم در ایران کمک کنیم، چرا که مبنای نگاه علمی به پدیدهها درک واقعیت و تلاش برای کشف حقیقت است و این تنها راهی است که با نگاه به گذشتهمان میتوانیم به تعریف و ترویج واقعبینانه سمبلها و نمادهای علمی برای نسل جوان کمک کنیم. به روان دکتر «محمود حسابی» و همه تلاشهایش برای ایران درود میفرستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.