|

قدم‌زدن در توفان

مهدی نادری . کارگردان سینما

سلام جناب «آقای جنتی» چند وقتی است که «فرهنگیان و هنرمندان و روزنامه‌نگاران» و سیاسیون دنیای فرهنگ و هنر شما را «زیر ذره‌بین» قرار داده‌اند. این روزها چشم‌ها به برنامه‌های منتشرشده شما خیره شده. در رسانه‌ها در داخل و خارج از ایران، از ایرانی و غیرایرانی منتظرند تا ببینند حامی یا مانع رشد و گسترش فرهنگ مردم ایران چه کسی است. متاسفانه شهر هنرمندان توفانی است و همگی در توفان با هم بلندبلند حرف می‌زنند و هر حرکتی تهدیدآمیز و هر چشم‌اندازی غبارآلود است و... بحران «خانه سینما»، دودستگی‌های میان حوزه هنری و ارشاد، بر هم‌خوردن نظم اکران، تعطیلی سینماهای شهرستان‌ها، وضعیت نشر و انتشارات، وضعیت تئاتر و چالش‌های اقتصادی و بیکاری، دسته‌دسته‌شدن هنرمندان و فضای تنگِ تنفس و افسردگی فزاینده و کاهش امید و... حال و روز امروز ماست. در این یادداشت تلاش دارم تا چشم‌انداز درون و برون سینمای ایران و ظرفیت‌های بین‌المللی و موانع رشد، خطاها و فرصت‌سوزی‌های همراه آن را برایتان برشمارم.
خانه سینما: نمی‌دانم شما به‌عنوان وزیر آتی فرهنگ، چگونه با چالش‌های سنگین و شکاف‌های برآمده از عدم تساهل و مدارای مدیران پیشین با اهل فرهنگ و مخصوصا سینماگران سخت‌جان و سخت‌کوش که همیشه در بدترین شرایط، بزرگ‌ترین دستاوردهای جهانی را برای سرزمینشان به ارمغان آورده‌اند، بر می‌آیید. اما پیشنهاد می‌کنم تا به گردابی به نام تفرقه بر سر «خانه سینما» شخصا ورود نکنید و با انتخاب ناظران بی‌طرف، انتخابات آزادی برگزار کنید تا این غایله پایان یابد و سینماگران تجربه مهم عبور از بحران را با تکیه بر آرا و نظریات اکثریت کسب کنند.
مساله مشروعیت: مهم‌ترین مساله، شفاف‌سازی درخصوص «مشروعیت هنرهای نمایشی و تجسمی و سینما»ست. به نظر می‌رسد واژه مدارا که در استراتژی و کلیدواژه‌هایتان به کار رفته، قابلیت تفسیرهای متفاوت دارد و امیدوارم «مدارا در منش مدیران با سینماگران» مفهوم پیدا کند وگرنه «هنرمندان» سال‌هاست که در بدترین شرایط از «نجابت» در «مدارا با بداخلاقی‌ها» مدد جسته‌اند.
تفسیرهای مختلف از محصولات هنری باعث تعطیلی یکی از «فرهنگی‌ترین بنگاه‌های نشر» شد، همچنین در سینما موجب بحران مهمی همچون «قطع رابطه» بین «حوزه‌هنری و ارشاد» شد، در این میان هنرمندان متحمل خسارات فراوان شدند.
زیرساخت‌ها: شاید مهم‌ترین عامل اختلافات و ناهنجاری‌ها کمبود سرمایه‌گذاری در بخش زیرساخت‌ها و اصولا «کمبود جا» برای «همه‌کس و سلیقه» است. با یک مقایسه ساده براساس میزان سالن‌ها و امکانات تولیدی و حمایتی در ایران و کشورهای همسایه همچون ترکیه و امارات‌متحده‌عربی یا قطر یا پاکستان پی به عدم تناسب تولیدات و زیرساخت‌ها با توجه به جمعیت در حال رشد می‌بریم.
ظرفیت‌های منطقه و تمدن ایران کهن و اسلام: تمامی کشورهای اطراف ما تشنه آثار هنرمندان ایرانی‌اند و این کشورها سالانه بیش از تعداد انگشت‌شماری تولید فیلم و تئاتر و موسیقی و... ندارند و باقی را از آثار سینمای آمریکا و اروپا و هندی تغذیه می‌کنند و سال‌هاست که ظاهرا میلی یا فرصتی برای سرمایه‌گذاری مشترک با ایران ندارند، این میل باید به یاری تجربیات شما به وجود ‌آید.
جایگاه فرامنطقه‌ای و بین‌المللی سینمای ایران: باوجود کاستی‌هایی که اشاره شد، چرخه پرزحمت سینمای ما در میان کشورهای مهم فیلمسازی جهان قرار دارد و از نظر پشتوانه هنری از جایگاهی محترم و قابل اعتنا در میان کشورهایی همچون آلمان و آمریکا و ژاپن و انگلستان و فرانسه و... برخوردار است. سال‌هاست که به مدد نگاه ویژه سینماگران ایرانی به جهان، بسیاری از فیلم‌ها یا داستان‌ها و آثار تجسمی ایرانی شناخته شده‌اند. به‌عنوان مثال می‌‌توان به تاثیر آثار نویسندگان و هنرمندانی همچون آغداشلو، دولت‌آبادی، تناولی، کیارستمی، تقوایی، پناهی، بنی‌اعتماد و فرهادی و... اشاره کرد که در بسیاری از کشورهای موسوم به جهان اول، جزو لوازم فرهنگی و کمک‌آموزشی مدارس یا دانشگاه‌ها شده‌اند و مردم دنیا در طی دوران تربیت خود از آثار هنرمندان معاصر ایرانی تربیت و تاثیر بلاواسطه می‌گیرند. هنرمندانی که متاسفانه در سرزمین مادری خود به‌جای تشویق و احترام از سوی بعضی‌ها گاه مورد افترا قرار گرفتند.
سینمای ایران و امنیت ملی، منطقه‌ای و جهانی:خاطره تلخ بازداشت فیلمسازان ایرانی طی سال‌های اخیر که در نهایت به تبرئه و رفع اتهام‌ها انجامید، نه‌تنها کمکی به حل مسایل به ظاهر مغایر با امنیت‌ملی نکرد بلکه نگرش سیاسی به سینمای ‌ما را در غرب تقویت کرد و حاصلش به ضرر سرمایه‌های دولتی و نیمه‌دولتی مدیریت سینمای ایران شد و برگزاری هفته‌های فیلم با هزینه‌های سنگین و به شکلی غیراصولی که مبتنی بر اجاره سالن نمایش در فصل‌های کم‌رونق، سفرها و کاروان‌کشی‌ها به جشنواره‌های‌گران و پرطمطراق هم دردی از حسرت سینمای دولتی برای دیده‌شدن دوا نکرد و ادعای حمایت از حضور بین‌المللی سینمای ایران تنها در حد واژه‌ها باقی ماند. بگذریم... درباره میزان تاثیر هنر معاصر ایرانی باید یادآوری کنم که دیپلمات‌های برجسته ایرانی بارها و بارها به تاثیر سینماگران بزرگمان و سینمای انسانی‌مان برای عبور از چالش‌های سیاسی اقرار کرده‌اند. تا جایی که پس از یازدهم سپتامبر و اوج تهدیدهای دارو‌دسته «بوش»، روزنامه‌نگار آمریکایی یکی از دلایل عدم جسارت نئوکان‌های در حمله به ایران را «سینمای به‌شدت تاثیرگذار و انسانی‌اش که هواداران بسیاری در نخبه‌های جهان دارد» برشمرد و مقاله‌اش را با این پرسش ادامه داد که «اگر عراق یا افغانستان، سینمایی به قدرت سینمای ایران داشتند، بوش می‌توانست یک‌شبه دستور حمله و اشغالشان را صادر کند؟»، «کریستان- گ -نایت» مقاله‌اش را با تحسین سینماگران ایران در حفظ امنیت ملی‌شان، بیش از هر ابزار سختی به پایان می‌برد. سیاست‌مداران شاید، ولی هنرمندان دنیا فراموش نکرده‌اند که مهم‌ترین فیلمساز دهه90 به دلیل ایجاد راه جدید و مقابله با هالیوود باز هم یک سینماگر بزرگ ایرانی بود که تکرار نامش در سرزمین مادری، به جهت فقدانش، همچون یک عاشق برایمان دلتنگی می‌آورد. جمله معروف «هرگاه دیپلماسی متوقف می‌شود، کیارستمی آغاز می‌شود» سفیر سابق ایران در فرانسه را به یاد داریم. این چراغ، یک‌شبه برافروخته نشده که همچون شمعی در باد از فروغش کاسته شود. کما اینکه در دوران سختی که امیدواریم از این پس با فعل ماضی از آن یاد کنیم، مهم‌ترین دستاورد هنری و صنعتی جهان به سرزمین مادری آمد و فیلمساز ما در کمال ادب و احترام از صلح و ملت و سرزمینش گفت. به راستی اگر «مهم‌ترین داستان‌گوی جوان امروز جهان» شایسته این جایگاه نبود و ناشایسته‌ای به مدد لابی و چانه‌زنی‌های عشیره‌ای به جای او بر سکوی سینمای دنیا قرار می‌گرفت چه می‌کرد و چه می‌گفت؟ باید برای جلوگیری از تکرار مشکلات و معضلاتی که در این چهارسال با آن دست به گریبان بودیم و دردی جانکاه بر پیکره اهل فرهنگ و دلسوزان و روشنفکران و متدینان و قریب 90درصد هنرمندان ایران نشانده شد، دست‌ها را بالا بزنیم و دست به کار آموزش «چگونه‌دیدن» و «چگونه فکرکردن» و «چگونه حرف‌زدن» درباره آثار هنری و پدیده‌های فرهنگی بشویم. «تربیت و آموزش» چگونه مواجه‌شدن با پدیده‌های فرهنگی و اصولا ایجاد فضای مناسب برای تبدیل حسادت به رقابت از طریق «آموزش» برای پیشگیری از افراطی‌گری و کاهش رفتار انتقام‌جویانه ما را به اتحاد ملی حول محور فرهنگ جمع خواهد کرد؛ دشمن را به منتقد اهل گفت‌وگو تبدیل کنیم. تدبیر حکم می‌کند که از راه «آموزش مدارا و تدبیر» آنچه کنیم. این وظیفه نه‌تنها دولت که وظیفه فرد‌فرد مردم ماست که از راه «آموزش مدارا» دشمنی را از مرزهای تنگ مقابل چشمانمان دور کنیم و فرض انسان‌بودن و البته هم‌وطن‌بودن برایمان معیاری برای دوست‌داشتن و احترام بدل شود. بی‌شک قربانی اختلافات داخلی و کینه‌جویی‌های شخصی، فرهنگ عمومی جامعه و آینده مردم است. ماهواره‌ها به کار و فرهنگ‌های وارداتی و مصرف‌گرایی کاذب بلای جان مردم تمام دنیا شده و آنانکه درد دین و آینده دارند به همان میزان باید نگران شأن هنرمندانی باشند که بی‌هیچ سفارش و دستوری تمام جان و مال خود را روز و شب برای حفظ فرهنگ و هنر و آسایش و امنیت ملی‌شان تا لحظه مرگ وقف کرده‌اند. با آرزوی روزهای روشن آینده از پس سختی‌های پیشین.
سلام جناب «آقای جنتی» چند وقتی است که «فرهنگیان و هنرمندان و روزنامه‌نگاران» و سیاسیون دنیای فرهنگ و هنر شما را «زیر ذره‌بین» قرار داده‌اند. این روزها چشم‌ها به برنامه‌های منتشرشده شما خیره شده. در رسانه‌ها در داخل و خارج از ایران، از ایرانی و غیرایرانی منتظرند تا ببینند حامی یا مانع رشد و گسترش فرهنگ مردم ایران چه کسی است. متاسفانه شهر هنرمندان توفانی است و همگی در توفان با هم بلندبلند حرف می‌زنند و هر حرکتی تهدیدآمیز و هر چشم‌اندازی غبارآلود است و... بحران «خانه سینما»، دودستگی‌های میان حوزه هنری و ارشاد، بر هم‌خوردن نظم اکران، تعطیلی سینماهای شهرستان‌ها، وضعیت نشر و انتشارات، وضعیت تئاتر و چالش‌های اقتصادی و بیکاری، دسته‌دسته‌شدن هنرمندان و فضای تنگِ تنفس و افسردگی فزاینده و کاهش امید و... حال و روز امروز ماست. در این یادداشت تلاش دارم تا چشم‌انداز درون و برون سینمای ایران و ظرفیت‌های بین‌المللی و موانع رشد، خطاها و فرصت‌سوزی‌های همراه آن را برایتان برشمارم.
خانه سینما: نمی‌دانم شما به‌عنوان وزیر آتی فرهنگ، چگونه با چالش‌های سنگین و شکاف‌های برآمده از عدم تساهل و مدارای مدیران پیشین با اهل فرهنگ و مخصوصا سینماگران سخت‌جان و سخت‌کوش که همیشه در بدترین شرایط، بزرگ‌ترین دستاوردهای جهانی را برای سرزمینشان به ارمغان آورده‌اند، بر می‌آیید. اما پیشنهاد می‌کنم تا به گردابی به نام تفرقه بر سر «خانه سینما» شخصا ورود نکنید و با انتخاب ناظران بی‌طرف، انتخابات آزادی برگزار کنید تا این غایله پایان یابد و سینماگران تجربه مهم عبور از بحران را با تکیه بر آرا و نظریات اکثریت کسب کنند.
مساله مشروعیت: مهم‌ترین مساله، شفاف‌سازی درخصوص «مشروعیت هنرهای نمایشی و تجسمی و سینما»ست. به نظر می‌رسد واژه مدارا که در استراتژی و کلیدواژه‌هایتان به کار رفته، قابلیت تفسیرهای متفاوت دارد و امیدوارم «مدارا در منش مدیران با سینماگران» مفهوم پیدا کند وگرنه «هنرمندان» سال‌هاست که در بدترین شرایط از «نجابت» در «مدارا با بداخلاقی‌ها» مدد جسته‌اند.
تفسیرهای مختلف از محصولات هنری باعث تعطیلی یکی از «فرهنگی‌ترین بنگاه‌های نشر» شد، همچنین در سینما موجب بحران مهمی همچون «قطع رابطه» بین «حوزه‌هنری و ارشاد» شد، در این میان هنرمندان متحمل خسارات فراوان شدند.
زیرساخت‌ها: شاید مهم‌ترین عامل اختلافات و ناهنجاری‌ها کمبود سرمایه‌گذاری در بخش زیرساخت‌ها و اصولا «کمبود جا» برای «همه‌کس و سلیقه» است. با یک مقایسه ساده براساس میزان سالن‌ها و امکانات تولیدی و حمایتی در ایران و کشورهای همسایه همچون ترکیه و امارات‌متحده‌عربی یا قطر یا پاکستان پی به عدم تناسب تولیدات و زیرساخت‌ها با توجه به جمعیت در حال رشد می‌بریم.
ظرفیت‌های منطقه و تمدن ایران کهن و اسلام: تمامی کشورهای اطراف ما تشنه آثار هنرمندان ایرانی‌اند و این کشورها سالانه بیش از تعداد انگشت‌شماری تولید فیلم و تئاتر و موسیقی و... ندارند و باقی را از آثار سینمای آمریکا و اروپا و هندی تغذیه می‌کنند و سال‌هاست که ظاهرا میلی یا فرصتی برای سرمایه‌گذاری مشترک با ایران ندارند، این میل باید به یاری تجربیات شما به وجود ‌آید.
جایگاه فرامنطقه‌ای و بین‌المللی سینمای ایران: باوجود کاستی‌هایی که اشاره شد، چرخه پرزحمت سینمای ما در میان کشورهای مهم فیلمسازی جهان قرار دارد و از نظر پشتوانه هنری از جایگاهی محترم و قابل اعتنا در میان کشورهایی همچون آلمان و آمریکا و ژاپن و انگلستان و فرانسه و... برخوردار است. سال‌هاست که به مدد نگاه ویژه سینماگران ایرانی به جهان، بسیاری از فیلم‌ها یا داستان‌ها و آثار تجسمی ایرانی شناخته شده‌اند. به‌عنوان مثال می‌‌توان به تاثیر آثار نویسندگان و هنرمندانی همچون آغداشلو، دولت‌آبادی، تناولی، کیارستمی، تقوایی، پناهی، بنی‌اعتماد و فرهادی و... اشاره کرد که در بسیاری از کشورهای موسوم به جهان اول، جزو لوازم فرهنگی و کمک‌آموزشی مدارس یا دانشگاه‌ها شده‌اند و مردم دنیا در طی دوران تربیت خود از آثار هنرمندان معاصر ایرانی تربیت و تاثیر بلاواسطه می‌گیرند. هنرمندانی که متاسفانه در سرزمین مادری خود به‌جای تشویق و احترام از سوی بعضی‌ها گاه مورد افترا قرار گرفتند.
سینمای ایران و امنیت ملی، منطقه‌ای و جهانی:خاطره تلخ بازداشت فیلمسازان ایرانی طی سال‌های اخیر که در نهایت به تبرئه و رفع اتهام‌ها انجامید، نه‌تنها کمکی به حل مسایل به ظاهر مغایر با امنیت‌ملی نکرد بلکه نگرش سیاسی به سینمای ‌ما را در غرب تقویت کرد و حاصلش به ضرر سرمایه‌های دولتی و نیمه‌دولتی مدیریت سینمای ایران شد و برگزاری هفته‌های فیلم با هزینه‌های سنگین و به شکلی غیراصولی که مبتنی بر اجاره سالن نمایش در فصل‌های کم‌رونق، سفرها و کاروان‌کشی‌ها به جشنواره‌های‌گران و پرطمطراق هم دردی از حسرت سینمای دولتی برای دیده‌شدن دوا نکرد و ادعای حمایت از حضور بین‌المللی سینمای ایران تنها در حد واژه‌ها باقی ماند. بگذریم... درباره میزان تاثیر هنر معاصر ایرانی باید یادآوری کنم که دیپلمات‌های برجسته ایرانی بارها و بارها به تاثیر سینماگران بزرگمان و سینمای انسانی‌مان برای عبور از چالش‌های سیاسی اقرار کرده‌اند. تا جایی که پس از یازدهم سپتامبر و اوج تهدیدهای دارو‌دسته «بوش»، روزنامه‌نگار آمریکایی یکی از دلایل عدم جسارت نئوکان‌های در حمله به ایران را «سینمای به‌شدت تاثیرگذار و انسانی‌اش که هواداران بسیاری در نخبه‌های جهان دارد» برشمرد و مقاله‌اش را با این پرسش ادامه داد که «اگر عراق یا افغانستان، سینمایی به قدرت سینمای ایران داشتند، بوش می‌توانست یک‌شبه دستور حمله و اشغالشان را صادر کند؟»، «کریستان- گ -نایت» مقاله‌اش را با تحسین سینماگران ایران در حفظ امنیت ملی‌شان، بیش از هر ابزار سختی به پایان می‌برد. سیاست‌مداران شاید، ولی هنرمندان دنیا فراموش نکرده‌اند که مهم‌ترین فیلمساز دهه90 به دلیل ایجاد راه جدید و مقابله با هالیوود باز هم یک سینماگر بزرگ ایرانی بود که تکرار نامش در سرزمین مادری، به جهت فقدانش، همچون یک عاشق برایمان دلتنگی می‌آورد. جمله معروف «هرگاه دیپلماسی متوقف می‌شود، کیارستمی آغاز می‌شود» سفیر سابق ایران در فرانسه را به یاد داریم. این چراغ، یک‌شبه برافروخته نشده که همچون شمعی در باد از فروغش کاسته شود. کما اینکه در دوران سختی که امیدواریم از این پس با فعل ماضی از آن یاد کنیم، مهم‌ترین دستاورد هنری و صنعتی جهان به سرزمین مادری آمد و فیلمساز ما در کمال ادب و احترام از صلح و ملت و سرزمینش گفت. به راستی اگر «مهم‌ترین داستان‌گوی جوان امروز جهان» شایسته این جایگاه نبود و ناشایسته‌ای به مدد لابی و چانه‌زنی‌های عشیره‌ای به جای او بر سکوی سینمای دنیا قرار می‌گرفت چه می‌کرد و چه می‌گفت؟ باید برای جلوگیری از تکرار مشکلات و معضلاتی که در این چهارسال با آن دست به گریبان بودیم و دردی جانکاه بر پیکره اهل فرهنگ و دلسوزان و روشنفکران و متدینان و قریب 90درصد هنرمندان ایران نشانده شد، دست‌ها را بالا بزنیم و دست به کار آموزش «چگونه‌دیدن» و «چگونه فکرکردن» و «چگونه حرف‌زدن» درباره آثار هنری و پدیده‌های فرهنگی بشویم. «تربیت و آموزش» چگونه مواجه‌شدن با پدیده‌های فرهنگی و اصولا ایجاد فضای مناسب برای تبدیل حسادت به رقابت از طریق «آموزش» برای پیشگیری از افراطی‌گری و کاهش رفتار انتقام‌جویانه ما را به اتحاد ملی حول محور فرهنگ جمع خواهد کرد؛ دشمن را به منتقد اهل گفت‌وگو تبدیل کنیم. تدبیر حکم می‌کند که از راه «آموزش مدارا و تدبیر» آنچه کنیم. این وظیفه نه‌تنها دولت که وظیفه فرد‌فرد مردم ماست که از راه «آموزش مدارا» دشمنی را از مرزهای تنگ مقابل چشمانمان دور کنیم و فرض انسان‌بودن و البته هم‌وطن‌بودن برایمان معیاری برای دوست‌داشتن و احترام بدل شود. بی‌شک قربانی اختلافات داخلی و کینه‌جویی‌های شخصی، فرهنگ عمومی جامعه و آینده مردم است. ماهواره‌ها به کار و فرهنگ‌های وارداتی و مصرف‌گرایی کاذب بلای جان مردم تمام دنیا شده و آنانکه درد دین و آینده دارند به همان میزان باید نگران شأن هنرمندانی باشند که بی‌هیچ سفارش و دستوری تمام جان و مال خود را روز و شب برای حفظ فرهنگ و هنر و آسایش و امنیت ملی‌شان تا لحظه مرگ وقف کرده‌اند. با آرزوی روزهای روشن آینده از پس سختی‌های پیشین.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.