|

فراز و فرودهای یک پیشگام آموزش دانشگاهی

آرزو محسنی

«سیدمحمود حسابی» در سال 1281 (ه. ش)، از پدر و مادری تفرشی در تهران زاده شد. پس از سپری کردن چهار سال از دوران کودکی در تهران، به همراه خانواده عازم شامات شد. در هفت‌سالگی تحصیلات ابتدایی را در بیروت در مدرسه کشیش‌های فرانسوی آغاز کرد. شروع تحصیلات متوسطه وی مصادف با آغاز جنگ جهانی اول و تعطیلی مدارس فرانسوی زبان بیروت بود. از‌این رو، برای ادامه تحصیل به کالج آمریکایی بیروت رفت. وی در دانشگاه سوربن، به تحصیل در رشته فیزیک پرداخت و در سال 1927 میلادی دانشنامه دکترای فیزیک خود را با ارایه رساله‌ای تحت‌عنوان «حساسیت سلول‌های فتوالکتریک»، دریافت کرد و سپس به ایران بازگشت و به آموزش دانشجویان در دانشگاه‌ها پرداخت. وی مدتی هم‌عضو مجلس سنا بود. پس از انقلاب همه کسانی که به نحوی با رژیم گذشته در ارتباط بودند یا سمت و موقعیت دولتی داشتند مغضوب جوانان انقلابی شدند، دکتر «حسابی» هم از این قاعده مستثنا نبود. اما پس از مدتی جوانانی مثل دکتر «منصوری» که تحصیلات شان در خارج از کشور تمام شده بود و به ایران آمده بودند، «خواستند فلک را سقف بشکافند و طرحی نو در اندازند»، به همین سبب انجمن فیزیک ایران را احیا کردند، مرکز نشر دانشگاهی را راه انداختند و مجله فیزیک را منتشر کردند. یکی دیگر از کارهای آنان برگزاری کنفرانس‌های سالانه فیزیک بود. بعد هم تصمیم گرفتند کنفرانس فیزیک سال 1365 را به نامش کنند تا به نحو شایسته‌ای از او تقدیر شود. در ابتدای کار برگزارکنندگان و به‌ویژه شخص دکتر «منصوری» را تهدید کردند که اجازه نمی‌دهیم از یک سناتور طاغوتی تجلیل کنید، «منصوری» کوتاه نیامد، مخالفان هم این بار، نه زبانی که با چاقو تهدید کردند. آخر کار «منصوری» حرفش را به کرسی نشاند و از دکتر «حسابی» تجلیل کرد. (برخی می‌گویند اینکه دکتر «منصوری» خواهرزاده آیت‌الله طالقانی پدر پیر انقلاب بود در این پیروزی نقش اصلی را داشت.) به هر حال پس از این کنفرانس همه سعی کردند این بار نه در تخطئه دکتر «حسابی» بلکه برای بزرگداشت و ذکر کرامات او از یکدیگر سبقت بگیرند. پس از آنکه فرزند وی «ایرج حسابی» وارد عرصه نکوداشت از پدر شد، رشته کار از دست «منصوری» و دوستان در رفت. پسر در تکریم پدر از هیچ کوششی فروگذار نکرد. یک‌بار دیگر «منصوری» و دوستان به میدان آمدند تا بگویند دکتر «حسابی» بی‌آرایه و پیرایه، به قدر کافی بزرگ است و نیازی نیست برای تکریم او به خاطرات بی‌اساس متوسل شویم، همان دکتر «حسابی» استاد دانشگاه بزرگ است و نیازی به مجالست با «اینشتین» ندارد. «منصوری» هرچه در مبارزه به ظاهر دشوار اول پیروز بود، در جنگ به ظاهر ساده دوم مغلوب شد. دیگر کسی گوش‌اش بدهکار استدلال‌های منصوری و دوستان نیست، دیگر همه خواهان شنیدن داستان‌ها درباره یک قهرمان علم بودند. اینجا دیگر خواهرزاده طالقانی بودن به کار «منصوری» نیامد و بالاخره چاقوی تهمت و فحش بر اعتبار «منصوری» فرود آمد. ولی روزگار یک‌بار دیگر شعبده‌ها را عیان کرد. زمانی‌که «منصوری» و دوستان از انتقاد همیشگی درباره غلو در مورد دکتر «حسابی» خسته شده بودند، ورق برگشت و افکار عمومی درباره صحت این داستان‌ها شک کرد. اکنون همه می‌پرسند آیا همه داستان‌ها صحت دارد؟ بسیاری که تاکنون ملاحظه موضوعات بسیار را می‌کردند، ملاحظات را کنار گذاشتند و به حرف آمدند. (شاید هم آنها هیچ‌وقت ملاحظه نمی‌کردند، فقط ما که دوست نداشتیم بتمان بشکند، نمی‌شنیدیم.) اکنون «ایرج»، دکتر «منصوری» را مقصر ماجرا قلمداد می‌کند، ولی باید به خاطر داشته باشیم دکتر «منصوری» همان کسی است که اولین‌بار و حتی پیش از فرزندش موضوع بزرگداشت دکتر «حسابی» را مطرح کرد و در این راه از هیچ تهدیدی نهراسید و حتی اکنون هم که به شدت از وضعیت اغراق درباره جایگاه علم دکتر «حسابی» و دستاوردهای او انتقاد می‌کند، دکتر «حسابی» واقعی و بی‌پیرایه را می‌ستاید و می‌گوید هنوز هم همین دکتر «حسابی» واقعی عزیز است و باید جایگاه او را پاسداشت ولی اغراق‌ها به شأن و جایگاه او لطمه‌های سنگینی وارد می‌سازد. به هر حال اکنون ماجراهای تقدیر از دکتر «حسابی» خیلی چیزها را بر ما معلوم کرد:

- همه آنها که زمانی سناتور بودند، لزوما خائن به وطن نیستند و می‌توان در جمهوری اسلامی هم برایشان بزرگداشت گرفت.

- باید قدر همه استادان و بزرگان‌مان را بدانیم و از آنها تقدیر کنیم، همچنان که دکتر «منصوری» و دوستانش از دکتر «حسابی» تجلیل کردند.

- لزوما نباید برای انسان‌های بسیار برجسته که کارهای محیرالعقول انجام داده‌اند، بزرگداشت گرفت، کسی که کارهای متوسط و معمول هم می‌کند، شایسته تقدیر است.

- برای بزرگداشت و تقدیر از کسی در ورطه اغراق نیفتیم که اگر این‌گونه شد ممکن است، ورق برگردد و ممکن است برخی گمان برند اگر در این موضوعات اغراق‌ها شده از کجا معلوم همه آن ماجراهای دیگر هم به همین منوال نباشد؟

با توجه به بحث‌هایی که به تازگی درباره شأن دکتر «حسابی» مطرح شده است، این دو صفحه را اختصاص دادیم به شناخت کامل‌تر وی از زبان دوستان، همکاران و منتقدان وی.

«سیدمحمود حسابی» در سال 1281 (ه. ش)، از پدر و مادری تفرشی در تهران زاده شد. پس از سپری کردن چهار سال از دوران کودکی در تهران، به همراه خانواده عازم شامات شد. در هفت‌سالگی تحصیلات ابتدایی را در بیروت در مدرسه کشیش‌های فرانسوی آغاز کرد. شروع تحصیلات متوسطه وی مصادف با آغاز جنگ جهانی اول و تعطیلی مدارس فرانسوی زبان بیروت بود. از‌این رو، برای ادامه تحصیل به کالج آمریکایی بیروت رفت. وی در دانشگاه سوربن، به تحصیل در رشته فیزیک پرداخت و در سال 1927 میلادی دانشنامه دکترای فیزیک خود را با ارایه رساله‌ای تحت‌عنوان «حساسیت سلول‌های فتوالکتریک»، دریافت کرد و سپس به ایران بازگشت و به آموزش دانشجویان در دانشگاه‌ها پرداخت. وی مدتی هم‌عضو مجلس سنا بود. پس از انقلاب همه کسانی که به نحوی با رژیم گذشته در ارتباط بودند یا سمت و موقعیت دولتی داشتند مغضوب جوانان انقلابی شدند، دکتر «حسابی» هم از این قاعده مستثنا نبود. اما پس از مدتی جوانانی مثل دکتر «منصوری» که تحصیلات شان در خارج از کشور تمام شده بود و به ایران آمده بودند، «خواستند فلک را سقف بشکافند و طرحی نو در اندازند»، به همین سبب انجمن فیزیک ایران را احیا کردند، مرکز نشر دانشگاهی را راه انداختند و مجله فیزیک را منتشر کردند. یکی دیگر از کارهای آنان برگزاری کنفرانس‌های سالانه فیزیک بود. بعد هم تصمیم گرفتند کنفرانس فیزیک سال 1365 را به نامش کنند تا به نحو شایسته‌ای از او تقدیر شود. در ابتدای کار برگزارکنندگان و به‌ویژه شخص دکتر «منصوری» را تهدید کردند که اجازه نمی‌دهیم از یک سناتور طاغوتی تجلیل کنید، «منصوری» کوتاه نیامد، مخالفان هم این بار، نه زبانی که با چاقو تهدید کردند. آخر کار «منصوری» حرفش را به کرسی نشاند و از دکتر «حسابی» تجلیل کرد. (برخی می‌گویند اینکه دکتر «منصوری» خواهرزاده آیت‌الله طالقانی پدر پیر انقلاب بود در این پیروزی نقش اصلی را داشت.) به هر حال پس از این کنفرانس همه سعی کردند این بار نه در تخطئه دکتر «حسابی» بلکه برای بزرگداشت و ذکر کرامات او از یکدیگر سبقت بگیرند. پس از آنکه فرزند وی «ایرج حسابی» وارد عرصه نکوداشت از پدر شد، رشته کار از دست «منصوری» و دوستان در رفت. پسر در تکریم پدر از هیچ کوششی فروگذار نکرد. یک‌بار دیگر «منصوری» و دوستان به میدان آمدند تا بگویند دکتر «حسابی» بی‌آرایه و پیرایه، به قدر کافی بزرگ است و نیازی نیست برای تکریم او به خاطرات بی‌اساس متوسل شویم، همان دکتر «حسابی» استاد دانشگاه بزرگ است و نیازی به مجالست با «اینشتین» ندارد. «منصوری» هرچه در مبارزه به ظاهر دشوار اول پیروز بود، در جنگ به ظاهر ساده دوم مغلوب شد. دیگر کسی گوش‌اش بدهکار استدلال‌های منصوری و دوستان نیست، دیگر همه خواهان شنیدن داستان‌ها درباره یک قهرمان علم بودند. اینجا دیگر خواهرزاده طالقانی بودن به کار «منصوری» نیامد و بالاخره چاقوی تهمت و فحش بر اعتبار «منصوری» فرود آمد. ولی روزگار یک‌بار دیگر شعبده‌ها را عیان کرد. زمانی‌که «منصوری» و دوستان از انتقاد همیشگی درباره غلو در مورد دکتر «حسابی» خسته شده بودند، ورق برگشت و افکار عمومی درباره صحت این داستان‌ها شک کرد. اکنون همه می‌پرسند آیا همه داستان‌ها صحت دارد؟ بسیاری که تاکنون ملاحظه موضوعات بسیار را می‌کردند، ملاحظات را کنار گذاشتند و به حرف آمدند. (شاید هم آنها هیچ‌وقت ملاحظه نمی‌کردند، فقط ما که دوست نداشتیم بتمان بشکند، نمی‌شنیدیم.) اکنون «ایرج»، دکتر «منصوری» را مقصر ماجرا قلمداد می‌کند، ولی باید به خاطر داشته باشیم دکتر «منصوری» همان کسی است که اولین‌بار و حتی پیش از فرزندش موضوع بزرگداشت دکتر «حسابی» را مطرح کرد و در این راه از هیچ تهدیدی نهراسید و حتی اکنون هم که به شدت از وضعیت اغراق درباره جایگاه علم دکتر «حسابی» و دستاوردهای او انتقاد می‌کند، دکتر «حسابی» واقعی و بی‌پیرایه را می‌ستاید و می‌گوید هنوز هم همین دکتر «حسابی» واقعی عزیز است و باید جایگاه او را پاسداشت ولی اغراق‌ها به شأن و جایگاه او لطمه‌های سنگینی وارد می‌سازد. به هر حال اکنون ماجراهای تقدیر از دکتر «حسابی» خیلی چیزها را بر ما معلوم کرد:

- همه آنها که زمانی سناتور بودند، لزوما خائن به وطن نیستند و می‌توان در جمهوری اسلامی هم برایشان بزرگداشت گرفت.

- باید قدر همه استادان و بزرگان‌مان را بدانیم و از آنها تقدیر کنیم، همچنان که دکتر «منصوری» و دوستانش از دکتر «حسابی» تجلیل کردند.

- لزوما نباید برای انسان‌های بسیار برجسته که کارهای محیرالعقول انجام داده‌اند، بزرگداشت گرفت، کسی که کارهای متوسط و معمول هم می‌کند، شایسته تقدیر است.

- برای بزرگداشت و تقدیر از کسی در ورطه اغراق نیفتیم که اگر این‌گونه شد ممکن است، ورق برگردد و ممکن است برخی گمان برند اگر در این موضوعات اغراق‌ها شده از کجا معلوم همه آن ماجراهای دیگر هم به همین منوال نباشد؟

با توجه به بحث‌هایی که به تازگی درباره شأن دکتر «حسابی» مطرح شده است، این دو صفحه را اختصاص دادیم به شناخت کامل‌تر وی از زبان دوستان، همکاران و منتقدان وی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.