روایتهای «ایرج حسابی» از پدر
سناتوری که ماشینحسابنداشت
محمدرضا دستورانی
بسیاری معتقدند عامل اصلی و مسبب همه اغراقها نزد مردم عادی (و در نتیجه مخالفت دانشگاهیان برای اغراقها و تاکید بر بزرگداشت دکتر «حسابی» واقعی) «ایرج حسابی»، فرزند دکتر «محمود حسابی» است. او خاطرات و کمالات بسیاری از پدر نقل میکند ولی سند و مدرکی رو نمیکند. یکی از ادعای طرفداران دکتر «حسابی» درباره مقام علمی برجسته وی کسب عنوان «مرد علمی جهان در سال 1990» از دانشگاه کمبریج است. منتقدان هم میگویند عنوان مرد علمی جهان در سال 1990 که از سوی مرکز بینالمللی زندگینامهها اعطا شده، بیاعتبار است چرا که اعطاکننده آن، موسسهای پولی است و هیچ ربطی هم به دانشگاه کمبریج یا دانشگاه دیگری ندارد، بهویژه آنکه افراد دیگر هم میتوانند با پرداخت مبلغی، نام خود را ثبت و عنوانی برای خود بخرند. اما «ایرج حسابی» از جواب دادن به این انتقاد طفره میرود: «این سوال را باید از کسی پرسید که چنان پولی را داشته و به آن موسسه پرداخت کرده تا آقای دکتر حسابی مرد علمی سال 1990 معرفی شود! ما اگر پول داشتیم، بدهیای را که به بانک داریم، بابت منزل پدری دکتر حسابی، پرداخت میکردیم. من دیگر نمیتوانم بروم به آن موسسه بگویم چرا دکتر حسابی را مرد علمی سال 1990 اعلام کردی! و اصلا بعید میدانم کسی در ایران بتواند برود به آن نهاد یا هر نهاد دیگری پول کلانی بدهد تا مرد علمی سال اعلام شود. در موزه دکتر حسابی، هیچ اثری از موسسه مد نظر شما نیست. ما در موزه، مدارک تجلیل آکادمی علوم نیویورک، آکادمی علوم فرانسه و قصر علوم پاریس از دکتر حسابی را داریم. همین! درباره آن عنوانی که شما فرمودید و ما در موزهمان نداریم، نمیدانم چه باید بگویم یا چه دفاعی باید از آن مدرک بکنم!» این در حالی است که وی در صفحه 211 کتاب «استاد عشق» نوشته است: «استاد همچنین در 1990 م به عنوان «مرد اول علمی جهان» برگزیده شدند.» در صفحه هشت کتاب «نماهایی از زندگی پروفسور سید محمود حسابی» نوشته است: «ایشان از سوی جامعه علمی جهانی به عنوان «مرد اول علمی جهان»، 1990 م برگزیده شدند.» یکی دیگر از نکات مهمی که فرزند دکتر «حسابی» درباره جایگاه علمی دکتر مطرح کرده است، تعداد زیاد مقالههایی است که وی منتشر کرده و دانشمندان دیگر هم به آن استناد کردهاند. از آن طرف منتقدان هم میگویند دکتر حسابی مقالهای را برای نشریهای میفرستد و داور آن نشریه مقاله را برای چاپ مناسب نمیداند؛ زیرا در آن مقاله خطای محاسباتی وجود داشت. فرزند دکتر حسابی در اینجا به جای پذیرش یا رد این ادعا، ماجرای همیشگی فقر دکتر «حسابی» را به میان میکشد: «آدم وقتی آن محاسبات را میبیند، دلش میسوزد که چرا به آقای دکتر یک ماشین حساب نداده بودند تا این محاسبات را راحتتر انجام دهد. چرا وقتی یک انتگرال گرفته یک غلط در آن پیدا شده، شش ماه طول کشیده تا آن غلط را اصلاح کند و اصلا چرا این آدم باید 47 سال از عمرش را صرف این محاسبات میکرد؟ چرا به داد آقای دکتر نرسیدند و برخلاف همه جای دنیا، در ایران کسی به ایشان کمک نکرد؟» (توجه کنید؛ کسی ماشینحساب نداشته و از تهیه آن عاجز و ناتوان بود که سالها استاد دانشگاه، رییس دانشکده، سناتور و خیلی سمتهای دیگر داشته است!)
بعد هم نوبت به ماجرای وطندوستی و عشق وطن مطرح میشود؛ «آقای دکتر وقتی در خارج از کشور بودند، در طول سه ماه، 16 معادله را حل کردند. در ایران کسی به دکتر حسابی کمک نکرد و ایشان هم ترسیدند کارشان را در آمریکا ادامه دهند. همیشه میگفتند میترسیدم کارم به اسم آمریکاییها و سوییسیها تمام شود و خجالت کشیدم که مبادا چنین شود.» یکی دیگر از خاطرات «ایرج حسابی» از پدر، ماجرای سفره هفتسین است. «ایرج حسابی» میگوید زمانی پدرش به مناسبت نوروز، در منزل سفره هفتسین انداخته و بزرگان فیزیک را دعوت و مراسم نوروز ایرانی را به آنها معرفی کرده است و «اینشتین» هم شیفته این مراسم شد و از فرهنگ و تمدن چندهزار ساله ایرانیان تعریف و تمجید کرد. منتقدان هم میگویند داستان ساختگی است زیرا هیچگاه «اینشتین»، «بور»، «فرمی»، «دیراک»، «شرودینگر» (ميهمانان دکتر«حسابی») همزمان در پرینستون نبودند. «ایرج حسابی» به جای آنکه بپذیرد این داستان ساختگی است یا برای اثبات ادعای خود سند معتبری ارایه دهد یا دستکم بگوید ماجرایی اتفاق افتاده اما سندی برای اثباتش ندارد، ميگويد: «آن هفتسین روی میزی چیده شده به اندازه یک وجب در دو وجب. سفرهای نبوده! حالا اینها میگویند که ما گفتهایم آقای دکتر سفرهای آنچنانی چیده و آشرشته درست کرده و اینشتین را دعوت کرده و ساز میزده و گودل هم میرقصیده! آخر آدم راجع به یک انسان بزرگ این حرفهای زشت را که نمیزند. کی میرقصیده؟ آخر مزخرف گفتن هم اندازه دارد!» به گمان «ایرج حسابی»، همه این شیطنتها زیر سر دکتر «منصوری» است (یعنی همان که بانی بزرگداشت دکتر «حسابی» بود!) حالا چرا دکتر «منصوری» این داستانها را از خودش ساخته و به دکتر «حسابی» نسبت داده؟ چون از پدرش کینه شخصی به دل داشت. به نظر «ایرج حسابی»، «رضا منصوری» میخواسته با این داستانها، وجهه دکتر «حسابی» را تخریب کند. البته او برای این کینهتوزی خیالی دکتر «منصوری» دلیل هم رو میکند: «این آقا پیش از عروسیاش، به خانه ما آمد و از ما شماره و آدرس نمایندگان مجلس و وزرایی را خواست که با دکتر حسابی آشنایی و رابطه داشتند. آقای دکتر هم به او گفت عروسی یک مراسم خانوادگی است و جای وزیر و وکیل نیست. «بعد از این ماجرا، این آقا دشمن دکتر «حسابی» شد و مدتهاست که میکوشد ریشه دکتر «حسابی» را بکند. اما دکتر «منصوری» در جواب میگوید: «عروسی من در سال 1372 برگزار شد و دکتر حسابی سال 1371 فوت شد. چطور من میتوانستم یک سال پس از مرگ دکتر حسابی به سراغ او بروم تا آدرس رجل سیاسی را از او بگیرم برای دعوت کردن آنها در مراسم عروسیام؟! این حرفهای مبتذل، در بهترین حالت، شوخی است.» به گمان «ایرج حسابی»، بدجنسیهای دکتر «منصوری» تا همینجا تمام نمیشود. مدتها پیش عکسی از «گودل» و «اینشتین» منتشر شد و طرفداران دکتر «حسابی» ادعا کردند این عکس دکتر «حسابی» و «اینشتین» است اما بعدها که مشخص شد این عکس دکتر «حسابی» نیست و عکس «کورت گودل» است، «ایرج حسابی» مدعی شد همه این ماجراها زیر سر دکتر «منصوری» است: «دکتر حسابی عکسی با آلبرت اینشتین ندارد. این عکس را هم ساختهاند تا آبروی دکتر حسابی را ببرند. آقای منصوری یک شب با دوستانش بحث میکرده که ما چه کار کنیم تا آبروی دکتر حسابی را ببریم. یکی از دوستان ایشان، که مرا قسم داده اسمش را نگویم، به من گفت این آقا در آن جلسه، عکس کورت گودل را آورد و گفت این عکس را به عنوان عکس دکتر حسابی و اینشتین منتشر میکنیم.» «ایرج حسابی» مدعی است پدرش به دکتر «منصوری» لطف داشت. «دکتر حسابی از ریاست انجمن فیزیک استعفا داد و این آقا را جانشین خودش کرد. دکتر حسابی به همه استادان سفارش کردند تا به رضا منصوری رای بدهند تا این آقا رییس انجمن فیزیک ایران شود.» وی برای این توصیه دکتر «حسابی» دلیل هم دارد: «از بس که آمد التماس کرد و تملق گفت. از صبح تا شب در خانه ما بود.» البته باز هم جای شکر دارد، «ایرج حسابی» که همیشه چهره پدر را پاک و منزه نشان میداد این بار اعتراف کرد که دکتر «حسابی» اشتباه کرد، اشتباهی بزرگ: «این اشتباه بزرگ دکتر حسابی بود و خودشان هم همیشه میگفتند چه اشتباهی کردم که حرفهای این آدم را پذیرفتم.» و بعد خطاب به دکتر «منصوری» میگوید: «چرا وقتی که میخواستی در انجمن فیزیک ترقی کنی و نیاز داشتی که دکتر حسابی سفارشت را به فیزیکدانهای ایران بکند تا رییس انجمن فیزیک شوی، فرش و لوح نقاشی میآوردی تعارف میکردی؟ در کتابت هم نوشتهای اگر دکتر حسابی نبود، فیزیک هم در ایران نبود. بعدا چطور همه چیز وارونه شد و گفتی که دکتر حسابی سناتور بوده و ما نباید یک سناتور را بزرگ کنیم؟» به ادعای «ایرج حسابی»، دکتر «حسابی» با همه سناتورهای دیگر فرق داشت: «آقای دکتر حسابی، تنها سناتوری بودند که با کاپیتولاسیون قبل از سال 42 مخالفت کردند و همین باعث شد ماشین او را در خیابان ولیعصر منفجر کنند. نصف تن خواهرم در آن ماجرا سوخت، پیشانی من شکست، بینی مادرم شکست، چهار تا از دندههای آقای دکتر خرد شد و ایشان مدتها در بیمارستان بستری شدند. بعد هم آقای دکتر را از مجلس سنا اخراج کردند و ایشان مجبور شد خانهاش را بفروشد تا پول ماشین آتشگرفته سنا را بدهند.»
بسیاری معتقدند عامل اصلی و مسبب همه اغراقها نزد مردم عادی (و در نتیجه مخالفت دانشگاهیان برای اغراقها و تاکید بر بزرگداشت دکتر «حسابی» واقعی) «ایرج حسابی»، فرزند دکتر «محمود حسابی» است. او خاطرات و کمالات بسیاری از پدر نقل میکند ولی سند و مدرکی رو نمیکند. یکی از ادعای طرفداران دکتر «حسابی» درباره مقام علمی برجسته وی کسب عنوان «مرد علمی جهان در سال 1990» از دانشگاه کمبریج است. منتقدان هم میگویند عنوان مرد علمی جهان در سال 1990 که از سوی مرکز بینالمللی زندگینامهها اعطا شده، بیاعتبار است چرا که اعطاکننده آن، موسسهای پولی است و هیچ ربطی هم به دانشگاه کمبریج یا دانشگاه دیگری ندارد، بهویژه آنکه افراد دیگر هم میتوانند با پرداخت مبلغی، نام خود را ثبت و عنوانی برای خود بخرند. اما «ایرج حسابی» از جواب دادن به این انتقاد طفره میرود: «این سوال را باید از کسی پرسید که چنان پولی را داشته و به آن موسسه پرداخت کرده تا آقای دکتر حسابی مرد علمی سال 1990 معرفی شود! ما اگر پول داشتیم، بدهیای را که به بانک داریم، بابت منزل پدری دکتر حسابی، پرداخت میکردیم. من دیگر نمیتوانم بروم به آن موسسه بگویم چرا دکتر حسابی را مرد علمی سال 1990 اعلام کردی! و اصلا بعید میدانم کسی در ایران بتواند برود به آن نهاد یا هر نهاد دیگری پول کلانی بدهد تا مرد علمی سال اعلام شود. در موزه دکتر حسابی، هیچ اثری از موسسه مد نظر شما نیست. ما در موزه، مدارک تجلیل آکادمی علوم نیویورک، آکادمی علوم فرانسه و قصر علوم پاریس از دکتر حسابی را داریم. همین! درباره آن عنوانی که شما فرمودید و ما در موزهمان نداریم، نمیدانم چه باید بگویم یا چه دفاعی باید از آن مدرک بکنم!» این در حالی است که وی در صفحه 211 کتاب «استاد عشق» نوشته است: «استاد همچنین در 1990 م به عنوان «مرد اول علمی جهان» برگزیده شدند.» در صفحه هشت کتاب «نماهایی از زندگی پروفسور سید محمود حسابی» نوشته است: «ایشان از سوی جامعه علمی جهانی به عنوان «مرد اول علمی جهان»، 1990 م برگزیده شدند.» یکی دیگر از نکات مهمی که فرزند دکتر «حسابی» درباره جایگاه علمی دکتر مطرح کرده است، تعداد زیاد مقالههایی است که وی منتشر کرده و دانشمندان دیگر هم به آن استناد کردهاند. از آن طرف منتقدان هم میگویند دکتر حسابی مقالهای را برای نشریهای میفرستد و داور آن نشریه مقاله را برای چاپ مناسب نمیداند؛ زیرا در آن مقاله خطای محاسباتی وجود داشت. فرزند دکتر حسابی در اینجا به جای پذیرش یا رد این ادعا، ماجرای همیشگی فقر دکتر «حسابی» را به میان میکشد: «آدم وقتی آن محاسبات را میبیند، دلش میسوزد که چرا به آقای دکتر یک ماشین حساب نداده بودند تا این محاسبات را راحتتر انجام دهد. چرا وقتی یک انتگرال گرفته یک غلط در آن پیدا شده، شش ماه طول کشیده تا آن غلط را اصلاح کند و اصلا چرا این آدم باید 47 سال از عمرش را صرف این محاسبات میکرد؟ چرا به داد آقای دکتر نرسیدند و برخلاف همه جای دنیا، در ایران کسی به ایشان کمک نکرد؟» (توجه کنید؛ کسی ماشینحساب نداشته و از تهیه آن عاجز و ناتوان بود که سالها استاد دانشگاه، رییس دانشکده، سناتور و خیلی سمتهای دیگر داشته است!)
بعد هم نوبت به ماجرای وطندوستی و عشق وطن مطرح میشود؛ «آقای دکتر وقتی در خارج از کشور بودند، در طول سه ماه، 16 معادله را حل کردند. در ایران کسی به دکتر حسابی کمک نکرد و ایشان هم ترسیدند کارشان را در آمریکا ادامه دهند. همیشه میگفتند میترسیدم کارم به اسم آمریکاییها و سوییسیها تمام شود و خجالت کشیدم که مبادا چنین شود.» یکی دیگر از خاطرات «ایرج حسابی» از پدر، ماجرای سفره هفتسین است. «ایرج حسابی» میگوید زمانی پدرش به مناسبت نوروز، در منزل سفره هفتسین انداخته و بزرگان فیزیک را دعوت و مراسم نوروز ایرانی را به آنها معرفی کرده است و «اینشتین» هم شیفته این مراسم شد و از فرهنگ و تمدن چندهزار ساله ایرانیان تعریف و تمجید کرد. منتقدان هم میگویند داستان ساختگی است زیرا هیچگاه «اینشتین»، «بور»، «فرمی»، «دیراک»، «شرودینگر» (ميهمانان دکتر«حسابی») همزمان در پرینستون نبودند. «ایرج حسابی» به جای آنکه بپذیرد این داستان ساختگی است یا برای اثبات ادعای خود سند معتبری ارایه دهد یا دستکم بگوید ماجرایی اتفاق افتاده اما سندی برای اثباتش ندارد، ميگويد: «آن هفتسین روی میزی چیده شده به اندازه یک وجب در دو وجب. سفرهای نبوده! حالا اینها میگویند که ما گفتهایم آقای دکتر سفرهای آنچنانی چیده و آشرشته درست کرده و اینشتین را دعوت کرده و ساز میزده و گودل هم میرقصیده! آخر آدم راجع به یک انسان بزرگ این حرفهای زشت را که نمیزند. کی میرقصیده؟ آخر مزخرف گفتن هم اندازه دارد!» به گمان «ایرج حسابی»، همه این شیطنتها زیر سر دکتر «منصوری» است (یعنی همان که بانی بزرگداشت دکتر «حسابی» بود!) حالا چرا دکتر «منصوری» این داستانها را از خودش ساخته و به دکتر «حسابی» نسبت داده؟ چون از پدرش کینه شخصی به دل داشت. به نظر «ایرج حسابی»، «رضا منصوری» میخواسته با این داستانها، وجهه دکتر «حسابی» را تخریب کند. البته او برای این کینهتوزی خیالی دکتر «منصوری» دلیل هم رو میکند: «این آقا پیش از عروسیاش، به خانه ما آمد و از ما شماره و آدرس نمایندگان مجلس و وزرایی را خواست که با دکتر حسابی آشنایی و رابطه داشتند. آقای دکتر هم به او گفت عروسی یک مراسم خانوادگی است و جای وزیر و وکیل نیست. «بعد از این ماجرا، این آقا دشمن دکتر «حسابی» شد و مدتهاست که میکوشد ریشه دکتر «حسابی» را بکند. اما دکتر «منصوری» در جواب میگوید: «عروسی من در سال 1372 برگزار شد و دکتر حسابی سال 1371 فوت شد. چطور من میتوانستم یک سال پس از مرگ دکتر حسابی به سراغ او بروم تا آدرس رجل سیاسی را از او بگیرم برای دعوت کردن آنها در مراسم عروسیام؟! این حرفهای مبتذل، در بهترین حالت، شوخی است.» به گمان «ایرج حسابی»، بدجنسیهای دکتر «منصوری» تا همینجا تمام نمیشود. مدتها پیش عکسی از «گودل» و «اینشتین» منتشر شد و طرفداران دکتر «حسابی» ادعا کردند این عکس دکتر «حسابی» و «اینشتین» است اما بعدها که مشخص شد این عکس دکتر «حسابی» نیست و عکس «کورت گودل» است، «ایرج حسابی» مدعی شد همه این ماجراها زیر سر دکتر «منصوری» است: «دکتر حسابی عکسی با آلبرت اینشتین ندارد. این عکس را هم ساختهاند تا آبروی دکتر حسابی را ببرند. آقای منصوری یک شب با دوستانش بحث میکرده که ما چه کار کنیم تا آبروی دکتر حسابی را ببریم. یکی از دوستان ایشان، که مرا قسم داده اسمش را نگویم، به من گفت این آقا در آن جلسه، عکس کورت گودل را آورد و گفت این عکس را به عنوان عکس دکتر حسابی و اینشتین منتشر میکنیم.» «ایرج حسابی» مدعی است پدرش به دکتر «منصوری» لطف داشت. «دکتر حسابی از ریاست انجمن فیزیک استعفا داد و این آقا را جانشین خودش کرد. دکتر حسابی به همه استادان سفارش کردند تا به رضا منصوری رای بدهند تا این آقا رییس انجمن فیزیک ایران شود.» وی برای این توصیه دکتر «حسابی» دلیل هم دارد: «از بس که آمد التماس کرد و تملق گفت. از صبح تا شب در خانه ما بود.» البته باز هم جای شکر دارد، «ایرج حسابی» که همیشه چهره پدر را پاک و منزه نشان میداد این بار اعتراف کرد که دکتر «حسابی» اشتباه کرد، اشتباهی بزرگ: «این اشتباه بزرگ دکتر حسابی بود و خودشان هم همیشه میگفتند چه اشتباهی کردم که حرفهای این آدم را پذیرفتم.» و بعد خطاب به دکتر «منصوری» میگوید: «چرا وقتی که میخواستی در انجمن فیزیک ترقی کنی و نیاز داشتی که دکتر حسابی سفارشت را به فیزیکدانهای ایران بکند تا رییس انجمن فیزیک شوی، فرش و لوح نقاشی میآوردی تعارف میکردی؟ در کتابت هم نوشتهای اگر دکتر حسابی نبود، فیزیک هم در ایران نبود. بعدا چطور همه چیز وارونه شد و گفتی که دکتر حسابی سناتور بوده و ما نباید یک سناتور را بزرگ کنیم؟» به ادعای «ایرج حسابی»، دکتر «حسابی» با همه سناتورهای دیگر فرق داشت: «آقای دکتر حسابی، تنها سناتوری بودند که با کاپیتولاسیون قبل از سال 42 مخالفت کردند و همین باعث شد ماشین او را در خیابان ولیعصر منفجر کنند. نصف تن خواهرم در آن ماجرا سوخت، پیشانی من شکست، بینی مادرم شکست، چهار تا از دندههای آقای دکتر خرد شد و ایشان مدتها در بیمارستان بستری شدند. بعد هم آقای دکتر را از مجلس سنا اخراج کردند و ایشان مجبور شد خانهاش را بفروشد تا پول ماشین آتشگرفته سنا را بدهند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.