درباره فتوحات گلشیری لباس پادشاه
مجید گیاهچی
فرصتی دست داد که در تالار چهارسوی تئاترشهر به تماشای نمایش «فتوحات گلشیری» به کارگردانی یوسف باپیری، با بازی عباس جمالی، بهار کاتوزی، فرزانه میدانی و مریم نورمحمدی بنشینم. یوسف باپیری را بسیار دوست دارم، اهل فکر و کتاب است و تئاتر برایش جنبه تفنن و تفریح یا کسب شهرت و درآمد ندارد؛ مقولهای بسیار جدی است و همواره با گریز از تئاتر مرسوم و متداول، در جستوجوی افقهایی نو در تئاتر است. این چندمین نمایشی است که از او میبینم و آنچه مینویسم، هم کمابیش بر دیگر نمایشهایش قابلتطبیق است و هم با شدت و ضعفهایی متفاوت، بر بسیاری از نمایشهای گروهی از کارگردانان جوان و توانای ما (و البته یکی، دو کارگردان باسابقهتر): نمایش از حیث اجزا زیبا و حتی در مواردی درخشان است که جملگی از شعور و دانشی بالا و استعداد و تواناییای بالقوه خبر میدهد؛ بازیها زیبا و بینقص است، طراحی صحنه و لباس نیز و موسیقی و نور و حتی طراحی حرکات و پوزیسیونها و کمپوزیسیونها. اما در ترکیب این همه اجزای بینقص، چیزی عاید تماشاگر نمیشود و تئاتر اتفاق نمیافتد. بهعنوان تماشاگری که علاقهمند به لذتبردن از نمایش و دریافت حسوحال، یا نکته و نگاه و دریچهای، یا پرسش و هیجان و شگفتی و... هستی هرچه تلاش میکنی و زور میزنی ارتباطت را با نمایش حفظ کنی و چیزی بسازی، بیثمر است و نتیجهای جز شکستهای پیدرپی در ساخت و دریافت، چیزی نصیب تماشاگر نمیشود. گاهی احساس میکنی که بازیگران و کارگردان هم دریافت مشخص و قاعدهمندی از آنچه عرضه میکنند، ندارند و گویی آنان هم با پذیرش عدمدریافتی مشخص، فقط امیدوارند با گسست عامدانه و مداوم و ایجاد پارازیتهایی تعمدی در ارتباط مخاطب با اثر، شرایطی فراهم آورند تا مخاطب از آنچه بر صحنه در حال وقوع است، به دریافتی شخصی و ورای آنها دست پیدا کند. یکی از مبانی چنین نگاهی به تئاتر، حذف و نادیدهانگاری یا کوچکشمردن داستان و متن و تأکید بر جنبههای بصری، فضاسازی و حسی است، اما بهنظرم حتی حذف متن و داستان متعارف و متداول هم وابسته به متن و ایدهای قوامبخش و جذاب و درگیرکننده است و نمیتوان بیهیچ ایدهای و در نبود نگاهی انسجامبخش، توقع دریافتی شخصی و ویژه از مخاطب داشت (نمونه موفق این نگاه در سینما، برخی آثار آندره تارکوفسکی یا با تفاوتهایی سرگئی پاراجانف و... است). از سوی دیگر، این گروه کارگردانان چنان قاطع و مطمئن و مؤمن به کار خود هستند که از سوی برخی منتقدان به نوعی خودبرتربینی متهم میشوند؛ موضوعی که نمیتوان به قاطعیت تأیید کرد؛ بهویژه آنکه تلاش آنان در نفی یا پنهاننگاهداشتن آن مشهود است. در اینگونه اجراها وانمود شده و شرایطی فراهم میشود که سرگردانی مخاطب در برقراری ارتباط با اثر، موضوعی نه متأثر از اجرا که بهدلیل نداشتن قدرت و توان و آگاهی و هوش مخاطبان ارزیابی شود و شاید حتی به مصداق داستان «لباس پادشاه» هانس کریستین آندرسن، برخی تماشاگران نشان میدهند در خلسهای عمیق فرو رفتهاند (که البته امیدوارم واقعا اینچنین باشد)، درحالیکه از طرف دیگر شاید حتی گروهی از این دست کارگردانان از اینکه بخش بزرگتری از تماشاگران در دریافت موضوع و برقراری ارتباط با اثر دچار عجز و ناتوانی باشند، احساس خوشایندی و موفقیت بیشتری میکنند. من اما این تئاتر را دوست ندارم و پنهانشدن پشت سپر تجربهگرایی و جستوجوگری در اینگونه آثار را موجه نمیبینم. بهنظرم انجام هر تجربهای در کارگاه و مراحل تمرین، نهتنها مجاز که حتی لازم و ضروری و ارزشمند است؛ حتی برخورد و بازخورد نظر مخاطبان خاص و معدود با آن، اما اجرای عمومی این تجربیات و نمایشها را چندان مناسب و بهنفع گروه و تئاتر نمیدانم. از اینکه گروهی هنرمند توانا علیرغم اثبات تواناییها و قابلیتهای خود در انتخابها و اجزا (و هر چند جستوجوگری و تجربهگراییشان فینفسه ارزشمند است)، به چنین نتیجه مأیوسکنندهای میرسند، آزار میبینم. علیرغم آگاهی از هدف اینگونه نگاه در تئاتر، هنگامیکه اتفاق مورد توقع نطفهنبسته، شکل نمیگیرد، خیلی مایلم کسی شرح دهد که پس به چه نحو و از چه طریق میتوان اینگونه تلاشها را تئاتر نامید و روش برقراری ارتباط یا لذتبردن یا مواجهه با آنها چیست؟ باپیری را صمیمانه دوست دارم و علیرغم همه آنچه آمد، همچنان آرزو میکنم نقص و ناتوانی در ارتباط با اثر، نه متأثر از اثر که بهدلیل ناآگاهی و نداشتن تجربیات و تواناییهای متناسب مخاطب باشد و از طریق آموزش خالقان بتوان دریافت که چطور میتوان اینگونه آثار را هم دوست داشت و با آنها ارتباط برقرار کرد. اما اگر چنین توان و امکانی وجود ندارد، آرزو میکنم باپیری با اینهمه دانش و توانایی، کاری کند که کارهایش را هم چون خودش دوست داشته باشم.
فرصتی دست داد که در تالار چهارسوی تئاترشهر به تماشای نمایش «فتوحات گلشیری» به کارگردانی یوسف باپیری، با بازی عباس جمالی، بهار کاتوزی، فرزانه میدانی و مریم نورمحمدی بنشینم. یوسف باپیری را بسیار دوست دارم، اهل فکر و کتاب است و تئاتر برایش جنبه تفنن و تفریح یا کسب شهرت و درآمد ندارد؛ مقولهای بسیار جدی است و همواره با گریز از تئاتر مرسوم و متداول، در جستوجوی افقهایی نو در تئاتر است. این چندمین نمایشی است که از او میبینم و آنچه مینویسم، هم کمابیش بر دیگر نمایشهایش قابلتطبیق است و هم با شدت و ضعفهایی متفاوت، بر بسیاری از نمایشهای گروهی از کارگردانان جوان و توانای ما (و البته یکی، دو کارگردان باسابقهتر): نمایش از حیث اجزا زیبا و حتی در مواردی درخشان است که جملگی از شعور و دانشی بالا و استعداد و تواناییای بالقوه خبر میدهد؛ بازیها زیبا و بینقص است، طراحی صحنه و لباس نیز و موسیقی و نور و حتی طراحی حرکات و پوزیسیونها و کمپوزیسیونها. اما در ترکیب این همه اجزای بینقص، چیزی عاید تماشاگر نمیشود و تئاتر اتفاق نمیافتد. بهعنوان تماشاگری که علاقهمند به لذتبردن از نمایش و دریافت حسوحال، یا نکته و نگاه و دریچهای، یا پرسش و هیجان و شگفتی و... هستی هرچه تلاش میکنی و زور میزنی ارتباطت را با نمایش حفظ کنی و چیزی بسازی، بیثمر است و نتیجهای جز شکستهای پیدرپی در ساخت و دریافت، چیزی نصیب تماشاگر نمیشود. گاهی احساس میکنی که بازیگران و کارگردان هم دریافت مشخص و قاعدهمندی از آنچه عرضه میکنند، ندارند و گویی آنان هم با پذیرش عدمدریافتی مشخص، فقط امیدوارند با گسست عامدانه و مداوم و ایجاد پارازیتهایی تعمدی در ارتباط مخاطب با اثر، شرایطی فراهم آورند تا مخاطب از آنچه بر صحنه در حال وقوع است، به دریافتی شخصی و ورای آنها دست پیدا کند. یکی از مبانی چنین نگاهی به تئاتر، حذف و نادیدهانگاری یا کوچکشمردن داستان و متن و تأکید بر جنبههای بصری، فضاسازی و حسی است، اما بهنظرم حتی حذف متن و داستان متعارف و متداول هم وابسته به متن و ایدهای قوامبخش و جذاب و درگیرکننده است و نمیتوان بیهیچ ایدهای و در نبود نگاهی انسجامبخش، توقع دریافتی شخصی و ویژه از مخاطب داشت (نمونه موفق این نگاه در سینما، برخی آثار آندره تارکوفسکی یا با تفاوتهایی سرگئی پاراجانف و... است). از سوی دیگر، این گروه کارگردانان چنان قاطع و مطمئن و مؤمن به کار خود هستند که از سوی برخی منتقدان به نوعی خودبرتربینی متهم میشوند؛ موضوعی که نمیتوان به قاطعیت تأیید کرد؛ بهویژه آنکه تلاش آنان در نفی یا پنهاننگاهداشتن آن مشهود است. در اینگونه اجراها وانمود شده و شرایطی فراهم میشود که سرگردانی مخاطب در برقراری ارتباط با اثر، موضوعی نه متأثر از اجرا که بهدلیل نداشتن قدرت و توان و آگاهی و هوش مخاطبان ارزیابی شود و شاید حتی به مصداق داستان «لباس پادشاه» هانس کریستین آندرسن، برخی تماشاگران نشان میدهند در خلسهای عمیق فرو رفتهاند (که البته امیدوارم واقعا اینچنین باشد)، درحالیکه از طرف دیگر شاید حتی گروهی از این دست کارگردانان از اینکه بخش بزرگتری از تماشاگران در دریافت موضوع و برقراری ارتباط با اثر دچار عجز و ناتوانی باشند، احساس خوشایندی و موفقیت بیشتری میکنند. من اما این تئاتر را دوست ندارم و پنهانشدن پشت سپر تجربهگرایی و جستوجوگری در اینگونه آثار را موجه نمیبینم. بهنظرم انجام هر تجربهای در کارگاه و مراحل تمرین، نهتنها مجاز که حتی لازم و ضروری و ارزشمند است؛ حتی برخورد و بازخورد نظر مخاطبان خاص و معدود با آن، اما اجرای عمومی این تجربیات و نمایشها را چندان مناسب و بهنفع گروه و تئاتر نمیدانم. از اینکه گروهی هنرمند توانا علیرغم اثبات تواناییها و قابلیتهای خود در انتخابها و اجزا (و هر چند جستوجوگری و تجربهگراییشان فینفسه ارزشمند است)، به چنین نتیجه مأیوسکنندهای میرسند، آزار میبینم. علیرغم آگاهی از هدف اینگونه نگاه در تئاتر، هنگامیکه اتفاق مورد توقع نطفهنبسته، شکل نمیگیرد، خیلی مایلم کسی شرح دهد که پس به چه نحو و از چه طریق میتوان اینگونه تلاشها را تئاتر نامید و روش برقراری ارتباط یا لذتبردن یا مواجهه با آنها چیست؟ باپیری را صمیمانه دوست دارم و علیرغم همه آنچه آمد، همچنان آرزو میکنم نقص و ناتوانی در ارتباط با اثر، نه متأثر از اثر که بهدلیل ناآگاهی و نداشتن تجربیات و تواناییهای متناسب مخاطب باشد و از طریق آموزش خالقان بتوان دریافت که چطور میتوان اینگونه آثار را هم دوست داشت و با آنها ارتباط برقرار کرد. اما اگر چنین توان و امکانی وجود ندارد، آرزو میکنم باپیری با اینهمه دانش و توانایی، کاری کند که کارهایش را هم چون خودش دوست داشته باشم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.