روابط تهران-دهلی نو، از دهلیز چابهار
میثم کاکاوند . کارشناس و تحلیلگر اقتصادی
در سفر اخیر روحانی به هند، رایزنی برای همکاری دو کشور در چابهار ادامه یافت. این همکاریها طبق اعلام مسئولان هرچند با ترانزیت و فاینانس هند برای توسعه این بندر آغاز میشود، اما در ادامه حوزههای بسیاری را دربر خواهد گرفت. دهلیز ترانزیتی چابهار، هم در حوزه اقتصادی و بهطور اخص در ترانزیت اهمیتی استراتژیک دارد و هم میتواند در بازتعریف مناسبات سیاسی-اقتصادی آسیای جنوبی و مرکزی نقش مؤثری ایفا کند. به بیان دیگر، اگر بگوییم وزن سیاسی این همکاریها همسطح و شاید بیشتر از وزن اقتصادی آن است، سخنی به گزافه نگفتهایم. هر دو کشور در این توافقات انگیزههای اقتصادی و سیاسی بسیاری را برای خود متصورند. ایران سوای موقعیت منطقهای چابهار و نیاز به توسعه این بندر، بهعنوان تنها بندر اقیانوسی کشور، اصولا از هر نوع سرمایهگذاری خارجی حمایت کرده و به آن نیاز مبرم خواهد داشت. هند نیز بهعنوان قدرت اقتصادی نوظهور دنیا با انگیزههایی نظیر دسترسی به بازارهای افغانستان و آسیای میانه، استفاده از ظرفیتهای خاص منطقه از جمله گاز ارزان برای همکاریهای مشترکی نظیر واحدهای پتروشیمی و... روبهرو است. اما مسئله برای هند به اینجا ختم نمیشود و چابهار برای هند به معنای افزایش نفوذ در مقابل دو رقیب اقتصادی و سیاسی خود، یعنی چین و پاکستان، تلقی میشود. پاکستان به سبب اختلافات سیاسی و مرزی و بعضا امنیتی خود با هند همواره سعی در ایجاد مانع برای هند در راه رسیدن به آسیای میانه داشته است و در این راه برای پاکستان چه همکاری بهتر از چین که رقیبی اقتصادی برای هند محسوب میشود. پاکستان و چین با همکاری در ایجاد دهلیز ترانزیتی بندر گوآدر نه تنها توانستهاند به منافع دو جانبه اقتصادی برسند، بلکه از آن مهمتر به اهرمی حیاتی در مقابل هند، بهعنوان رقیب منطقهای مشترکشان، دست یافتهاند. ازاینروست که چابهار برای هند نه یک فرصت اقتصادی که یک اهرم حیاتی در بازیهای منطقهای این کشور محسوب میشود. در واقع چابهار جای پایی برای هند در منطقهای است که از نظر ژئوپلیتیک نمیتواند نظیر آن را در جایی فراتر از مرزهایش پیدا کند. با وجود چابهار، انزوای هند از مسیرهای ترانزیتی عملا برای پاکستان و چین ناممکن خواهد شد. این اهمیت تا بدانجاست که هند بهعنوان متحد منطقهای آمریکا سعی کرده است حساب چابهار را از بقیه طرحهای مشترک ایران با کشورهای همسایه، در نظر آمریکا، جدا کند و رایزنیهای هند با آمریکا باعث شد مقامات آمریکا حداقل در چند نوبت بر عدم دخالت خود در این طرح اذعان کنند. دراینمیان، حتی افغانستان هم بهسبب اشتراک منافع خود با دو کشور ایران و هند، از توسعه همکاریها در چابهار حمایت کرده و توافقنامهای نیز پیشازاین، میان سه کشور به امضا رسید. افغانستان بهعنوان کشوری محصور در خشکی، برای بازبودن شریانهای اقتصادی خود، نیاز به وجود چنین بندری به روی آبهای آزاد خواهد داشت. باوجوداین، برای توسعه چابهار به نظر نمیرسد به جز سه کشور ذکرشده چشماندازی از همکاری کشورهای دیگر نظیر پاکستان متصور باشد. البته مقامات ایران و پاکستان همواره تأکید کردهاند که چابهار و گوآدر نه رقیب که مکمل یکدیگر محسوب میشوند. این عقیده هرچند تا حدودی با توجه بهخصوصیات منحصربهفرد دو بندر سخنی بیراه نیست، اما مانع مهم سد راه همکاری ایران و پاکستان نه مشکلات تکنیکی که موانع سیاسی بین هند و پاکستان و حتی بین ایران و پاکستان است. با توجه به این امر، شاید منطقیترین ارزیابی از چنین اظهاراتی، تعارفات دیپلماتیک بین مقامات باشد و نباید انتظار همکاری در هیچ سطحی را در این زمینه بین پاکستان و کشورهای تأثیرگذار در این موافقتنامه داشته باشیم. در مجموع ظرفیتهای بسیار زیاد همکاری بین ایران و هند و حتی افغانستان، چابهار را به محور مرکزی همکاریهای دو کشور، بهویژه در زمینه ترانزیت، تبدیل کرده است و پیشبینی میشود در آینده نیز دو طرف با ادامه همکاریها دستاوردهای بسیاری در این زمینه داشته باشند.
در سفر اخیر روحانی به هند، رایزنی برای همکاری دو کشور در چابهار ادامه یافت. این همکاریها طبق اعلام مسئولان هرچند با ترانزیت و فاینانس هند برای توسعه این بندر آغاز میشود، اما در ادامه حوزههای بسیاری را دربر خواهد گرفت. دهلیز ترانزیتی چابهار، هم در حوزه اقتصادی و بهطور اخص در ترانزیت اهمیتی استراتژیک دارد و هم میتواند در بازتعریف مناسبات سیاسی-اقتصادی آسیای جنوبی و مرکزی نقش مؤثری ایفا کند. به بیان دیگر، اگر بگوییم وزن سیاسی این همکاریها همسطح و شاید بیشتر از وزن اقتصادی آن است، سخنی به گزافه نگفتهایم. هر دو کشور در این توافقات انگیزههای اقتصادی و سیاسی بسیاری را برای خود متصورند. ایران سوای موقعیت منطقهای چابهار و نیاز به توسعه این بندر، بهعنوان تنها بندر اقیانوسی کشور، اصولا از هر نوع سرمایهگذاری خارجی حمایت کرده و به آن نیاز مبرم خواهد داشت. هند نیز بهعنوان قدرت اقتصادی نوظهور دنیا با انگیزههایی نظیر دسترسی به بازارهای افغانستان و آسیای میانه، استفاده از ظرفیتهای خاص منطقه از جمله گاز ارزان برای همکاریهای مشترکی نظیر واحدهای پتروشیمی و... روبهرو است. اما مسئله برای هند به اینجا ختم نمیشود و چابهار برای هند به معنای افزایش نفوذ در مقابل دو رقیب اقتصادی و سیاسی خود، یعنی چین و پاکستان، تلقی میشود. پاکستان به سبب اختلافات سیاسی و مرزی و بعضا امنیتی خود با هند همواره سعی در ایجاد مانع برای هند در راه رسیدن به آسیای میانه داشته است و در این راه برای پاکستان چه همکاری بهتر از چین که رقیبی اقتصادی برای هند محسوب میشود. پاکستان و چین با همکاری در ایجاد دهلیز ترانزیتی بندر گوآدر نه تنها توانستهاند به منافع دو جانبه اقتصادی برسند، بلکه از آن مهمتر به اهرمی حیاتی در مقابل هند، بهعنوان رقیب منطقهای مشترکشان، دست یافتهاند. ازاینروست که چابهار برای هند نه یک فرصت اقتصادی که یک اهرم حیاتی در بازیهای منطقهای این کشور محسوب میشود. در واقع چابهار جای پایی برای هند در منطقهای است که از نظر ژئوپلیتیک نمیتواند نظیر آن را در جایی فراتر از مرزهایش پیدا کند. با وجود چابهار، انزوای هند از مسیرهای ترانزیتی عملا برای پاکستان و چین ناممکن خواهد شد. این اهمیت تا بدانجاست که هند بهعنوان متحد منطقهای آمریکا سعی کرده است حساب چابهار را از بقیه طرحهای مشترک ایران با کشورهای همسایه، در نظر آمریکا، جدا کند و رایزنیهای هند با آمریکا باعث شد مقامات آمریکا حداقل در چند نوبت بر عدم دخالت خود در این طرح اذعان کنند. دراینمیان، حتی افغانستان هم بهسبب اشتراک منافع خود با دو کشور ایران و هند، از توسعه همکاریها در چابهار حمایت کرده و توافقنامهای نیز پیشازاین، میان سه کشور به امضا رسید. افغانستان بهعنوان کشوری محصور در خشکی، برای بازبودن شریانهای اقتصادی خود، نیاز به وجود چنین بندری به روی آبهای آزاد خواهد داشت. باوجوداین، برای توسعه چابهار به نظر نمیرسد به جز سه کشور ذکرشده چشماندازی از همکاری کشورهای دیگر نظیر پاکستان متصور باشد. البته مقامات ایران و پاکستان همواره تأکید کردهاند که چابهار و گوآدر نه رقیب که مکمل یکدیگر محسوب میشوند. این عقیده هرچند تا حدودی با توجه بهخصوصیات منحصربهفرد دو بندر سخنی بیراه نیست، اما مانع مهم سد راه همکاری ایران و پاکستان نه مشکلات تکنیکی که موانع سیاسی بین هند و پاکستان و حتی بین ایران و پاکستان است. با توجه به این امر، شاید منطقیترین ارزیابی از چنین اظهاراتی، تعارفات دیپلماتیک بین مقامات باشد و نباید انتظار همکاری در هیچ سطحی را در این زمینه بین پاکستان و کشورهای تأثیرگذار در این موافقتنامه داشته باشیم. در مجموع ظرفیتهای بسیار زیاد همکاری بین ایران و هند و حتی افغانستان، چابهار را به محور مرکزی همکاریهای دو کشور، بهویژه در زمینه ترانزیت، تبدیل کرده است و پیشبینی میشود در آینده نیز دو طرف با ادامه همکاریها دستاوردهای بسیاری در این زمینه داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.