چه كسي پس از پوتين، روسيه را رهبري ميكند
يکچهارم قرن حکمراني
بهاره محبی: تقريبا همه اطمينان دارند که ولاديمير پوتين پيروز انتخابات رياستجمهوري ماه مارس است. اما پرسش کليدي اين است که چه اتفاقي در شش سال آينده خواهد افتاد و اينکه آيا نظام اقتدارگرايانهاي که بوريس يلتسين پايهگذاري و پوتين آن را تقويت کرد، به حيات خود ادامه خواهد داد يا خير؟
در سالي که جريانهاي رسانهاي سرشار از اخبار شوککننده و خشن بود، شايد يکي از خبرهايي که کمتر از همه تعجبآور بود، 14 دسامبر 2017 منتشر شد: ولاديمير پوتين بار ديگر در انتخابات رياستجمهوري شرکت ميکند. از 2012 که پوتين به کرملين بازگشت، هيچ شکي نبود که او تلاش خواهد کرد تا يک دوره ششساله ديگر کرسياش را حفظ کند. همچنين هيچ شکي وجود نداشت که کسي جز او پيروز انتخابات 2018 نخواهد بود، به ويژه اينکه کانديداهاي ديگر به جز آلکسي ناوالني شانس زيادي ندارند.
ناوالني فعال مدني، نيز با وجودي که نسبت به پوتين از حمايت عمومي کمتري برخوردار بود، 25 دسامبر بهطور رسمي از حضور در انتخابات منع شد. او که به شدت مورد توجه رسانههاي خارجي قرار گرفته بود، از طرف کميسيون انتخابات به دليل سوابق سوء از جمله متهمشدن به فساد مالي از حضور در انتخابات منع شد. ناوالني به اميد تکرار اعتراضهاي گسترده مردمي در سال 2012 که در اعتراض به بازگشت پوتين به قدرت برگزار شده بود، از مردم روسيه خواست ضمن تحريم انتخابات به خيابانها بيايند. اما واقعيت اين است که حتي اگر اين جريان اعتراضي هم شکل بگيرد، تأثيري بر روند انتخابات نخواهد داشت. پوتين تمام تلاش خود را براي پيروزي حداکثري در انتخابات به کار گرفته و احتمالا تا 2024 در کرملين خواهد ماند. اما اين حضور ماندگار چه معنایی براي روسها و البته روابط روسيه با غرب خواهد داشت؛ روابطي که به واسطه اتهام دخالت روسيه در انتخابات رياستجمهوري آمريکا چندان حسنه نيست. پوتين مانند برژنف، رهبر اتحاد جماهير شوروي، نزديک به 18 سال است که رهبري روسيه را در دست دارد. اگر او موفق شود همچنان کرسي خود را حفظ کند، نزديک به يکچهارم قرن بر روسيه حکمراني کرده
است. اما ماهيت نظام سياسي که پوتين را براي اين مدت طولاني در رأس نگه داشته چيست و چه مقدار از اين ماهيت نظام سياسي برگرفته از شخصيت و اولويتهاي پوتين است؟ اغلب مفسران بر اين باورند که يک تفاوت بنيادين وجود دارد ميان روش اداره روسيه در دهه 1990 و آنچه در دهه 2000 وجود داشت. گفته ميشود در دهه 2000 به دليل بستهشدن فضا و بازگشت حضور سنگين دولت، آزاديها محدود شد و بازارهاي مالي پويايي و نشاط خود را از دست دادند. در واقع پوتين ترکيب غريبي از پسرفت را در روسيه به اجرا گذاشته: بازگشت به عصر خودکامگيهاي اتحاد جماهير شوروي و همزمان احياي شيوههاي استبدادي دوران تزار (استيون ليماير در 2015 در کتاب خود با اشاره به شيوههاي حکومتداري پوتين، وي را تزار جديد خوانده است. در حالي که دو سال پيشتر فيونا هيل و کليفورد گادي او را عامل بهجامانده از کگب در کاخ کرملين خوانده بودند). اما آنچه امروز در روسيه به عنوان «نظام پوتين» شناخته ميشود، نه سازماني نئوشوروي است و نه سازماني برگرفته از نظام امپراتوري تزاري؛ بلکه نظامي است که بهطور مشخص پس از عصر اتحاد جماهير شوروي و در اوايل دهه 1990 شکل گرفت و پس از سال
2000 توسط شخص پوتين پايههايش محکم شد و تا امروز پابرجا مانده است.
اين نظام را بوريس يلتسين پايهگذاري کرد. اما از همان زمان در ساختار سياسي پساشوروي يکنقطه ضعف بزرگ وجود داشت: در حالي که کشور رسما يک ساختار دموکراتيک داشت، هر زمان که اراده رأيدهندگان در مقابل اولويتهاي رهبران سياسي قرار ميگرفت، اين دموکراسي بود که در جايگاه دوم ميايستاد. به عنوان مثال، بخش عمدهاي از قوانين کليدي که اقتصاد اتحاد جماهير شوروي را ويران کرد را نه نمايندگان منتخب مردم با بررسي دقيق، که رئيسجمهوري تصويب کرده بود. وقتي هم که طرح «شوکدرماني» يلتسين با مخالفتهاي جدي روبهرو شد، رئيسجمهور در اکتبر 1993 براي مقابله با مخالفت نمايندگان مجلس از تانکهاي ارتش استفاده و سپس قانون اساسي جديدي را امضا کرد که دسامبر همان سال پس از يک همهپرسي نمايشي تصويب شده بود. نتيجه، يک نظام جديد رياستجمهوري بود که نسبت به تمام نهادهاي قانوني و انتخابي بيشترين قدرت اجرائي را داشت. يلتسين نامحبوب در سال 1996 در انتخاباتي که (بهزعم مخالفان) شائبه تقلب در آن وجود داشت، بار ديگر به پيروزي رسيد. آناتولي چوبايس مشاور يلتسين پس از اين پيروزي گفت: «دموکراسي روسي تغييرناپذير است، مالکيت خصوصي در روسيه تغييرناپذير
است، اصلاحات بازار در دولت روسيه تغييرناپذير است». اين فهرست در اظهارات چوبايس نشاندهنده اسباب و لوازم دموکراسي از نگاه دولتمردان آن دوران روسيه است. به اين ترتيب مدتها پيش از اينکه ولاديمير پوتين در روسيه به قدرت برسد، شکافي عميق ميان خواستهاي دموکراتيک مردم و اولويتهاي کرملين وجود داشت. ديميتري فورمن، کارشناس علوم سياسي روس، معتقد است نظام سياسي که از اوايل دهه 1990 در روسيه بنا شده، تقليدي از دموکراسي است. او ميگويد: «نظام سياسي روسيه تمام اسباب و لوازم ظاهري يک دموکراسي را دارد؛ انتخابات دورهاي، پارلماني با حضور احزاب سياسي رقيب، رسانههايي به ظاهر آزاد... اما از جوهره دموکراسي خبري نيست».
پوتين اين نظام سياسي را از يلتسين به ارث برد و عمر آن را بيشتر کرد. اصلاحات بازار دهه 1990 تغييري نداشته و هرچند برخي از اليگارشيهاي منتخب مانند ميخاييل خودورکوفسکي سلب مالکيت شدهاند اما اصل مالکيت خصوصي تغيير چنداني نداشته است، بهطوري که روسيه حالا 96 ميلياردر دارد، افرادي که بيشترين ثروت خود را در دوره زمامداري پوتين به دست آوردهاند. (فوربس)
اين نظام گسترده که در دو دهه حضور پوتين در قدرت قويتر شده، مطمئنا پس از انتخابات رياستجمهوري 2018 نيز به حيات خود ادامه خواهد داد اما پرسش کليدي که ذهن بسياري از مفسران را به خود مشغول کرده، اين است که پس از دوره ششساله پيشرو، پوتين با محدوديت قانون اساسي براي حضور مجدد در انتخابات رياستجمهوري چه خواهد کرد؟ جالب اينجاست پوتين که احتمالا براي نيمدهه آينده در کرملين خواهد بود، خود مردم روسيه را تشويق ميکند که به روسيه پس از او بينديشند.
برخي گمانهزني کردهاند که احتمالا پوتين با پايان دوره رياستجمهورياش در 2024 قدرت را ترک خواهد کرد. سناريوي ديگري مطرح شده که احتمالا با اصلاح قانون اساسي پس از پوتين از قدرت نهاد رياستجمهوري کاسته شده و برخي از اختيارات رياستجمهوري به پارلمان محول خواهد شد. همچنين اختيارات نخستوزيري هم بيشتر خواهد شد. همچنين گرچه اين امکان وجود دارد که پوتين بار ديگر مانند سالهاي 2008 تا 2012 با فاصلهگرفتن اجباري از کرسي رياستجمهوري، چهارسالي را بر کرسي نخستوزيري بنشيند، اما ناظران احتمال تکرار اين سناريو را بعيد ميدانند. نزديک به يک دهه پيش، زماني که دومين دور رياستجمهوري پوتين به روزهاي پاياني خود نزديک ميشد، گمانهزنيهاي مشابهي وجود داشت مبني بر اينکه او ممکن است قانون اساسي را براي رفع اين محدوديت اصلاح کند يا نوعي نظام پارلماني ايجاد کند. پوتين در نهايت هيچيک را انجام نداد و تنها به مدت چهار سال کرسي خود را در اختيار ديمیتري مدودف قرار داد و سپس براي دو دوره ششساله (که نتيجه اصلاح قانون اساسي بود) به جايگاه خود بازگشت.
آنچه پوتين در 2024 انجام خواهد داد تا حدودي به اين مسئله بستگي دارد که او بازنشستگي خود را چطور ببيند. با نگاهي به گذشته رهبران اتحاد جماهير شوروي و پساشوروي ميشود گفت او با دشواريهاي زيادي روبهرو نخواهد شد. گذشته از خروشچف که پس از کنارگذاشتهشدن از قدرت سالهاي پاياني عمر خود را به سختي گذراند، افرادي مانند گورباچف با وجودي که به دليل فروپاشي اتحاد جماهير شوروي نفوذ سياسي خود را از دست دادند اما شرايط قابل قبولي دارند. يلتسين هم به واسطه شخص پوتين دوران بازنشستگي خود را در آرامش گذراند. در سال 1999 اولين اقدام پوتين به عنوان رئيسجمهور پس از استعفاي غيرمنتظره يلتسين در شب سال نو اين بود که به يلتسين مصونيت قضائي بدهد. اما آيا کسي هست که اين کار را براي پوتين انجام دهد؟ براي پاسخ به اين پرسش ابتدا بايد ديد نظام سياسي امروز روسيه تا چه اندازه به شخص پوتين وابسته است. بخش زيادي از نگراني نخبگان روسيه نسبت به فرداي انتخابات 2024 احتمال فروپاشي ساختار نظامي حاکم بر اين کشور در غياب شخصيت کاريزماتيک است. شاید سياستمداران زيادي هستند که ميتوانند به همان روش پوتين روسيه را اداره کنند؛ از مدودف گرفته تا
وياچسلاو ولدين، نزديکترين متحد پوتين و سرگئي شويگو وزير دفاع فعلي روسيه. اما مسئله اصلي اين است که آيا «نظام پوتين» که در فضاي امروز روسيه با مشکلات زيادي روبهروست، ميتواند به حيات خود ادامه دهد.
روسيه در اوايل دهه 2000 به لطف افزايش قيمت نفت در بازارهاي جهاني رشد اقتصادي خوبي داشت که باعث شد رکود عميق بهجامانده از دهه 1990 را پشت سر بگذارد. بالارفتن قيمت نفت به پوتين اين فرصت را داد تا بدهيهاي روسيه را بپردازد و حقوق کارمندان، کارگران و بازنشستگان را بهموقع پرداخت کند. همين مسئله يکي از عوامل محبوبيت پايدار او در افکار عمومي روسيه بوده است. اما حالا چندسالي است که اقتصاد روسيه از روزهاي اوج خود فاصله گرفته است. اقتصاد اين کشور به واسطه بحران جهاني اقتصاد در 2008
به شدت آسيب ديد. اين دشواريها با کاهش شديد قيمت نفت و تحريمهاي غربي عليه روسيه در 2014 بيشتر هم شد. از آن زمان قيمت نفت کمي بالا رفته و برخي بخشهاي اقتصادي روسيه از جمله کشاورزي پيشرفت خوبي داشتهاند. ولي در مجموع شرايط همچنان شکننده است.
اما آنچه در اين ميان شرايط را بدتر کرده، تشديد تنشهاي روسيه با غرب بهويژه ايالات متحده است. امروزه احساسات ضدروسي در آمريکا و حتي اروپا به دليل اتهام دخالت روسيه در انتخابات رياستجمهوري 2016 ايالات متحده به نفع دونالد ترامپ بسيار زياد شده است. نگرانکنندهتر اين است که خصومت با روسيه در محافل سياستگذاري آمريکا به مراحل خطرناک و بازگشتناپذیر برسد.
در اين ميان به نظر ميرسد کرملين آشکارا به دنبال راهی براي کنارآمدن با مشکلات اقتصادي و شرايط نامساعد بينالمللي است. توسعه روابط سياسي و تجاري با چين شايد يکي از اين راهحلها باشد که از وابستگي روسيه به صادرات نفت و گاز به اروپا ميکاهد.
در مجموع با توجه به شرايط موجود بعيد است پوتين در دوره بعدي رياستجمهورياش وعده يک ترک سریع از قدرت را دهد؛ بهويژه اينکه بسياري از پروژههاي اقتصادي که نقشی حياتي در اقتصاد روسيه دارند، نيازمند ثبات در فضاي سياسي هستند.
گرچه براي هرگونه حدس و گماني درباره سرنوشت نظام سياسي روسيه زود است اما ميتوان گفت چگونگي وقوع رويدادها در نهايت به دو چيز بستگي دارد: نگرش نخبگان روسيه و قدرت سازماني و چشمانداز جنبشهاي مخالف. درباره مورد اول (ديدگاه نخبگان) باید گفت از آنجا كه نظام سياسي پوتين همواره به نفع نخبگان عمل كرده، بنابراين كوچكترين دليلي براي رهاكردن آن ندارند. در اينجا يك تفاوت فاحش ميان روسيه امروز و اتحاد جماهير شوروي وجود دارد. در شرايطي كه نظام سياسي اتحاد جماهير شوروي به روزهاي سقوط خود نزديك ميشد، بسياري از نخبگان آن ميتوانستند شوروي را به مقصد كشورهاي تازهتأسيس ترك كرده و با اموال و دارايي خود زير پرچم كشور ديگري تجارت كنند اما اين شرايط امروز وجود ندارد. جنبشهاي اپوزيسيون نيز هنوز ضعفهاي جدي دارند و به لحاظ قدرت سازماني، منابع مالي و نفوذ سياسي قادر به مقابله با پوتين و نظام سياسي او نيستند. از اين منظر هيچ تهديد نظاممند سياسي، نظم موجود روسيه را تهديد نميكند. با اين حال از نظر اجتماعي، چشماندازها تا اين حد روشن نيست. با وجودي كه كرملين هنوز از محبوبيت نسبي در افكارعمومي روسيه بهويژه كاركنان بخشهاي دولتي
برخوردار است، در چند سال اخير جنبشهاي اعتراضي در اقصي نقاط روسيه سر برآورده است كه گرچه كوچك و پراكنده هستند اما از درون همين حركتهاي پراكنده و متنوع است كه جايگزيني براي نظام سياسي پوتين ميتواند شكل بگيرد و در آن صورت است كه ميتوان راهي متفاوت براي سازماندهي سياست، اقتصاد و جامعه روسيه تصور كرد. به نظر ميرسد چهارمين دور رياستجمهوري پوتين عصر ايستايي براي نظام حاكم باشد براي مخالفان، اما شايد فرصتي باشد براي آغاز يك حركت.
بهاره محبی: تقريبا همه اطمينان دارند که ولاديمير پوتين پيروز انتخابات رياستجمهوري ماه مارس است. اما پرسش کليدي اين است که چه اتفاقي در شش سال آينده خواهد افتاد و اينکه آيا نظام اقتدارگرايانهاي که بوريس يلتسين پايهگذاري و پوتين آن را تقويت کرد، به حيات خود ادامه خواهد داد يا خير؟
در سالي که جريانهاي رسانهاي سرشار از اخبار شوککننده و خشن بود، شايد يکي از خبرهايي که کمتر از همه تعجبآور بود، 14 دسامبر 2017 منتشر شد: ولاديمير پوتين بار ديگر در انتخابات رياستجمهوري شرکت ميکند. از 2012 که پوتين به کرملين بازگشت، هيچ شکي نبود که او تلاش خواهد کرد تا يک دوره ششساله ديگر کرسياش را حفظ کند. همچنين هيچ شکي وجود نداشت که کسي جز او پيروز انتخابات 2018 نخواهد بود، به ويژه اينکه کانديداهاي ديگر به جز آلکسي ناوالني شانس زيادي ندارند.
ناوالني فعال مدني، نيز با وجودي که نسبت به پوتين از حمايت عمومي کمتري برخوردار بود، 25 دسامبر بهطور رسمي از حضور در انتخابات منع شد. او که به شدت مورد توجه رسانههاي خارجي قرار گرفته بود، از طرف کميسيون انتخابات به دليل سوابق سوء از جمله متهمشدن به فساد مالي از حضور در انتخابات منع شد. ناوالني به اميد تکرار اعتراضهاي گسترده مردمي در سال 2012 که در اعتراض به بازگشت پوتين به قدرت برگزار شده بود، از مردم روسيه خواست ضمن تحريم انتخابات به خيابانها بيايند. اما واقعيت اين است که حتي اگر اين جريان اعتراضي هم شکل بگيرد، تأثيري بر روند انتخابات نخواهد داشت. پوتين تمام تلاش خود را براي پيروزي حداکثري در انتخابات به کار گرفته و احتمالا تا 2024 در کرملين خواهد ماند. اما اين حضور ماندگار چه معنایی براي روسها و البته روابط روسيه با غرب خواهد داشت؛ روابطي که به واسطه اتهام دخالت روسيه در انتخابات رياستجمهوري آمريکا چندان حسنه نيست. پوتين مانند برژنف، رهبر اتحاد جماهير شوروي، نزديک به 18 سال است که رهبري روسيه را در دست دارد. اگر او موفق شود همچنان کرسي خود را حفظ کند، نزديک به يکچهارم قرن بر روسيه حکمراني کرده
است. اما ماهيت نظام سياسي که پوتين را براي اين مدت طولاني در رأس نگه داشته چيست و چه مقدار از اين ماهيت نظام سياسي برگرفته از شخصيت و اولويتهاي پوتين است؟ اغلب مفسران بر اين باورند که يک تفاوت بنيادين وجود دارد ميان روش اداره روسيه در دهه 1990 و آنچه در دهه 2000 وجود داشت. گفته ميشود در دهه 2000 به دليل بستهشدن فضا و بازگشت حضور سنگين دولت، آزاديها محدود شد و بازارهاي مالي پويايي و نشاط خود را از دست دادند. در واقع پوتين ترکيب غريبي از پسرفت را در روسيه به اجرا گذاشته: بازگشت به عصر خودکامگيهاي اتحاد جماهير شوروي و همزمان احياي شيوههاي استبدادي دوران تزار (استيون ليماير در 2015 در کتاب خود با اشاره به شيوههاي حکومتداري پوتين، وي را تزار جديد خوانده است. در حالي که دو سال پيشتر فيونا هيل و کليفورد گادي او را عامل بهجامانده از کگب در کاخ کرملين خوانده بودند). اما آنچه امروز در روسيه به عنوان «نظام پوتين» شناخته ميشود، نه سازماني نئوشوروي است و نه سازماني برگرفته از نظام امپراتوري تزاري؛ بلکه نظامي است که بهطور مشخص پس از عصر اتحاد جماهير شوروي و در اوايل دهه 1990 شکل گرفت و پس از سال
2000 توسط شخص پوتين پايههايش محکم شد و تا امروز پابرجا مانده است.
اين نظام را بوريس يلتسين پايهگذاري کرد. اما از همان زمان در ساختار سياسي پساشوروي يکنقطه ضعف بزرگ وجود داشت: در حالي که کشور رسما يک ساختار دموکراتيک داشت، هر زمان که اراده رأيدهندگان در مقابل اولويتهاي رهبران سياسي قرار ميگرفت، اين دموکراسي بود که در جايگاه دوم ميايستاد. به عنوان مثال، بخش عمدهاي از قوانين کليدي که اقتصاد اتحاد جماهير شوروي را ويران کرد را نه نمايندگان منتخب مردم با بررسي دقيق، که رئيسجمهوري تصويب کرده بود. وقتي هم که طرح «شوکدرماني» يلتسين با مخالفتهاي جدي روبهرو شد، رئيسجمهور در اکتبر 1993 براي مقابله با مخالفت نمايندگان مجلس از تانکهاي ارتش استفاده و سپس قانون اساسي جديدي را امضا کرد که دسامبر همان سال پس از يک همهپرسي نمايشي تصويب شده بود. نتيجه، يک نظام جديد رياستجمهوري بود که نسبت به تمام نهادهاي قانوني و انتخابي بيشترين قدرت اجرائي را داشت. يلتسين نامحبوب در سال 1996 در انتخاباتي که (بهزعم مخالفان) شائبه تقلب در آن وجود داشت، بار ديگر به پيروزي رسيد. آناتولي چوبايس مشاور يلتسين پس از اين پيروزي گفت: «دموکراسي روسي تغييرناپذير است، مالکيت خصوصي در روسيه تغييرناپذير
است، اصلاحات بازار در دولت روسيه تغييرناپذير است». اين فهرست در اظهارات چوبايس نشاندهنده اسباب و لوازم دموکراسي از نگاه دولتمردان آن دوران روسيه است. به اين ترتيب مدتها پيش از اينکه ولاديمير پوتين در روسيه به قدرت برسد، شکافي عميق ميان خواستهاي دموکراتيک مردم و اولويتهاي کرملين وجود داشت. ديميتري فورمن، کارشناس علوم سياسي روس، معتقد است نظام سياسي که از اوايل دهه 1990 در روسيه بنا شده، تقليدي از دموکراسي است. او ميگويد: «نظام سياسي روسيه تمام اسباب و لوازم ظاهري يک دموکراسي را دارد؛ انتخابات دورهاي، پارلماني با حضور احزاب سياسي رقيب، رسانههايي به ظاهر آزاد... اما از جوهره دموکراسي خبري نيست».
پوتين اين نظام سياسي را از يلتسين به ارث برد و عمر آن را بيشتر کرد. اصلاحات بازار دهه 1990 تغييري نداشته و هرچند برخي از اليگارشيهاي منتخب مانند ميخاييل خودورکوفسکي سلب مالکيت شدهاند اما اصل مالکيت خصوصي تغيير چنداني نداشته است، بهطوري که روسيه حالا 96 ميلياردر دارد، افرادي که بيشترين ثروت خود را در دوره زمامداري پوتين به دست آوردهاند. (فوربس)
اين نظام گسترده که در دو دهه حضور پوتين در قدرت قويتر شده، مطمئنا پس از انتخابات رياستجمهوري 2018 نيز به حيات خود ادامه خواهد داد اما پرسش کليدي که ذهن بسياري از مفسران را به خود مشغول کرده، اين است که پس از دوره ششساله پيشرو، پوتين با محدوديت قانون اساسي براي حضور مجدد در انتخابات رياستجمهوري چه خواهد کرد؟ جالب اينجاست پوتين که احتمالا براي نيمدهه آينده در کرملين خواهد بود، خود مردم روسيه را تشويق ميکند که به روسيه پس از او بينديشند.
برخي گمانهزني کردهاند که احتمالا پوتين با پايان دوره رياستجمهورياش در 2024 قدرت را ترک خواهد کرد. سناريوي ديگري مطرح شده که احتمالا با اصلاح قانون اساسي پس از پوتين از قدرت نهاد رياستجمهوري کاسته شده و برخي از اختيارات رياستجمهوري به پارلمان محول خواهد شد. همچنين اختيارات نخستوزيري هم بيشتر خواهد شد. همچنين گرچه اين امکان وجود دارد که پوتين بار ديگر مانند سالهاي 2008 تا 2012 با فاصلهگرفتن اجباري از کرسي رياستجمهوري، چهارسالي را بر کرسي نخستوزيري بنشيند، اما ناظران احتمال تکرار اين سناريو را بعيد ميدانند. نزديک به يک دهه پيش، زماني که دومين دور رياستجمهوري پوتين به روزهاي پاياني خود نزديک ميشد، گمانهزنيهاي مشابهي وجود داشت مبني بر اينکه او ممکن است قانون اساسي را براي رفع اين محدوديت اصلاح کند يا نوعي نظام پارلماني ايجاد کند. پوتين در نهايت هيچيک را انجام نداد و تنها به مدت چهار سال کرسي خود را در اختيار ديمیتري مدودف قرار داد و سپس براي دو دوره ششساله (که نتيجه اصلاح قانون اساسي بود) به جايگاه خود بازگشت.
آنچه پوتين در 2024 انجام خواهد داد تا حدودي به اين مسئله بستگي دارد که او بازنشستگي خود را چطور ببيند. با نگاهي به گذشته رهبران اتحاد جماهير شوروي و پساشوروي ميشود گفت او با دشواريهاي زيادي روبهرو نخواهد شد. گذشته از خروشچف که پس از کنارگذاشتهشدن از قدرت سالهاي پاياني عمر خود را به سختي گذراند، افرادي مانند گورباچف با وجودي که به دليل فروپاشي اتحاد جماهير شوروي نفوذ سياسي خود را از دست دادند اما شرايط قابل قبولي دارند. يلتسين هم به واسطه شخص پوتين دوران بازنشستگي خود را در آرامش گذراند. در سال 1999 اولين اقدام پوتين به عنوان رئيسجمهور پس از استعفاي غيرمنتظره يلتسين در شب سال نو اين بود که به يلتسين مصونيت قضائي بدهد. اما آيا کسي هست که اين کار را براي پوتين انجام دهد؟ براي پاسخ به اين پرسش ابتدا بايد ديد نظام سياسي امروز روسيه تا چه اندازه به شخص پوتين وابسته است. بخش زيادي از نگراني نخبگان روسيه نسبت به فرداي انتخابات 2024 احتمال فروپاشي ساختار نظامي حاکم بر اين کشور در غياب شخصيت کاريزماتيک است. شاید سياستمداران زيادي هستند که ميتوانند به همان روش پوتين روسيه را اداره کنند؛ از مدودف گرفته تا
وياچسلاو ولدين، نزديکترين متحد پوتين و سرگئي شويگو وزير دفاع فعلي روسيه. اما مسئله اصلي اين است که آيا «نظام پوتين» که در فضاي امروز روسيه با مشکلات زيادي روبهروست، ميتواند به حيات خود ادامه دهد.
روسيه در اوايل دهه 2000 به لطف افزايش قيمت نفت در بازارهاي جهاني رشد اقتصادي خوبي داشت که باعث شد رکود عميق بهجامانده از دهه 1990 را پشت سر بگذارد. بالارفتن قيمت نفت به پوتين اين فرصت را داد تا بدهيهاي روسيه را بپردازد و حقوق کارمندان، کارگران و بازنشستگان را بهموقع پرداخت کند. همين مسئله يکي از عوامل محبوبيت پايدار او در افکار عمومي روسيه بوده است. اما حالا چندسالي است که اقتصاد روسيه از روزهاي اوج خود فاصله گرفته است. اقتصاد اين کشور به واسطه بحران جهاني اقتصاد در 2008
به شدت آسيب ديد. اين دشواريها با کاهش شديد قيمت نفت و تحريمهاي غربي عليه روسيه در 2014 بيشتر هم شد. از آن زمان قيمت نفت کمي بالا رفته و برخي بخشهاي اقتصادي روسيه از جمله کشاورزي پيشرفت خوبي داشتهاند. ولي در مجموع شرايط همچنان شکننده است.
اما آنچه در اين ميان شرايط را بدتر کرده، تشديد تنشهاي روسيه با غرب بهويژه ايالات متحده است. امروزه احساسات ضدروسي در آمريکا و حتي اروپا به دليل اتهام دخالت روسيه در انتخابات رياستجمهوري 2016 ايالات متحده به نفع دونالد ترامپ بسيار زياد شده است. نگرانکنندهتر اين است که خصومت با روسيه در محافل سياستگذاري آمريکا به مراحل خطرناک و بازگشتناپذیر برسد.
در اين ميان به نظر ميرسد کرملين آشکارا به دنبال راهی براي کنارآمدن با مشکلات اقتصادي و شرايط نامساعد بينالمللي است. توسعه روابط سياسي و تجاري با چين شايد يکي از اين راهحلها باشد که از وابستگي روسيه به صادرات نفت و گاز به اروپا ميکاهد.
در مجموع با توجه به شرايط موجود بعيد است پوتين در دوره بعدي رياستجمهورياش وعده يک ترک سریع از قدرت را دهد؛ بهويژه اينکه بسياري از پروژههاي اقتصادي که نقشی حياتي در اقتصاد روسيه دارند، نيازمند ثبات در فضاي سياسي هستند.
گرچه براي هرگونه حدس و گماني درباره سرنوشت نظام سياسي روسيه زود است اما ميتوان گفت چگونگي وقوع رويدادها در نهايت به دو چيز بستگي دارد: نگرش نخبگان روسيه و قدرت سازماني و چشمانداز جنبشهاي مخالف. درباره مورد اول (ديدگاه نخبگان) باید گفت از آنجا كه نظام سياسي پوتين همواره به نفع نخبگان عمل كرده، بنابراين كوچكترين دليلي براي رهاكردن آن ندارند. در اينجا يك تفاوت فاحش ميان روسيه امروز و اتحاد جماهير شوروي وجود دارد. در شرايطي كه نظام سياسي اتحاد جماهير شوروي به روزهاي سقوط خود نزديك ميشد، بسياري از نخبگان آن ميتوانستند شوروي را به مقصد كشورهاي تازهتأسيس ترك كرده و با اموال و دارايي خود زير پرچم كشور ديگري تجارت كنند اما اين شرايط امروز وجود ندارد. جنبشهاي اپوزيسيون نيز هنوز ضعفهاي جدي دارند و به لحاظ قدرت سازماني، منابع مالي و نفوذ سياسي قادر به مقابله با پوتين و نظام سياسي او نيستند. از اين منظر هيچ تهديد نظاممند سياسي، نظم موجود روسيه را تهديد نميكند. با اين حال از نظر اجتماعي، چشماندازها تا اين حد روشن نيست. با وجودي كه كرملين هنوز از محبوبيت نسبي در افكارعمومي روسيه بهويژه كاركنان بخشهاي دولتي
برخوردار است، در چند سال اخير جنبشهاي اعتراضي در اقصي نقاط روسيه سر برآورده است كه گرچه كوچك و پراكنده هستند اما از درون همين حركتهاي پراكنده و متنوع است كه جايگزيني براي نظام سياسي پوتين ميتواند شكل بگيرد و در آن صورت است كه ميتوان راهي متفاوت براي سازماندهي سياست، اقتصاد و جامعه روسيه تصور كرد. به نظر ميرسد چهارمين دور رياستجمهوري پوتين عصر ايستايي براي نظام حاكم باشد براي مخالفان، اما شايد فرصتي باشد براي آغاز يك حركت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.