|

نیم‌نگاهی به نقد «کسری پناهی»

حسن پناهی‌آزاد . هیئت علمی دانشگاه معارف

چندی پیش، روزنامه شرق، سه‌گانه‌ای در ـ به‌اصطلاح ـ نقد استاد عبدالحسین خسروپناه چاپ کرد. منشأ بغض نویسنده‌ها هرچه بود، به اسم «نقد علمی» بروز داشت. این منتقدان محترم که ظاهرا نماینده تام‌الاختیار فلسفه تحلیلی در ایران و مجاز به ورود، اظهارنظر و نقد در همه حوزه‌های مطالعاتی هستند، استاد خسروپناه را متهم به عدم فهم مفاهیم فلسفی و اصطلاحات فلسفه معاصر کرده‌اند.سوگمندانه، امروزه کاربرد الفاظ راحت‌الحلقومی مانند «نمی‌داند» و «درنیافته است» و...، سکه رایج به‌اصطلاح نقد است. ایشان اولین و آخرین کسی نیست که مورد این‌گونه اتهام‌ها قرار می‌گیرد. پیشتر نیز شخصیت‌هایی همچون ضیاء موحد، دینانی، ملکیان و... توسط برخی منتقدان به مساهمه‌کاری و عدم فهم متهم شده‌اند.
یکی از این نوشته‌ها از جناب کسری پناهی و ناظر به مقاله «فلسفه معرفت» از استاد خسروپناه است. چند نکته درباره نقد یادشده:
1) منتقد باید همه یک مقاله را مورد توجه قرار دهد؛ نه آن‌که بخشی را گزینش کرده و به تعبیر خود کسری پناهی، بریده‌هایی را برگرفته و مخدوش و بی‌اعتبار اعلام کند.
2) این‌که امروزه فلسفه معرفت به همان معنای معرفت‌شناسی به کار می‌رود، دلیل بر بی‌معنایی یا بی‌مبالاتی در تبیین مراد از «فلسفه معرفت» نیست؛ زیرا در ادامه مقاله (صفحه 313)، معنای موردنظر از فلسفه معرفت بیان شده است. علاوه‌براین‌که توجه به معیار ارائه‌شده (تفکیک جنبه وجودی از جنبه حکایتگری یا همان حیث ما فیه ینظر معرفت از حیث ما به ینظر) مطلب را روشن کرده است. این معنا، در میراث بلند بوعلی، سهروردی، صدرا، سبزواری، طباطبایی، مطهری و... برای دانش‌آموخته فلسفه اسلامی قابل درک است. اگر کسی واقع‌گرا، به معنای مذکور در همین میراث، باشد، می‌داند که «مطابقت»، تئوری منتخب حکمای یادشده است، که البته با دقت‌های عقلی متبلور در تحلیل «معقولات ثانیه فلسفی و منطقی» رقم خورده است و تعریف معرفت به مطلق آگاهی و معرفت صادق به معنای معرفت «مطابق با واقع» و «مبناگرایی» منتهی به اصل استحاله اجتماع نقیضین، چه کارکردی در شناسایی و نامگذاری دانش فلسفه معرفت و تمایز میان کاربرد اسلامی از معرفت و کاربرد معرفت به معنای «باور صادق موجه» دارد. تعیین اصطلاح «فلسفه معرفت» برای اشاره به علم جامع دو حیثیت علم، تمهیدی است برای اعلام استقلال این علم، که تا پیش از این با نام معرفت‌شناسی نامبردار بوده است نه یکسان‌انگاری کاربرد یک واژه در دو اقلیم متفاوت. خسروپناه مخالف این نیست که فلسفه معرفت ـ در اصطلاح معاصر ـ برابر با معرفت‌شناسی باشد؛ بلکه ایشان میراث اندیشمندان اسلامی را در نگاه به معرفت لحاظ می‌کند. ازاین‌رو، گستره بحث‌های حکما را در قالب تاریخچه مباحث فلسفه معرفت، ارائه کرده است، هرچند برای جناب کسری پناهی مشت‌پرکن نباشد. اما مقاله در پایان تاریخچه، این نکته را با عنوان مقایسه تاریخچه این علم در جهان اسلام و غرب بیان کرده است.
3) منتقد محترم زحمت ترجمه! جملاتی از مقاله را به خود داده است؛ ضمن تشکر از این ابتکار، باید به عرض ایشان برسد که: عنایت نداشته‌اند که طرح پرسش‌های متوالی در مقاله، در مقام ترسیم بستر مسائل دانش فلسفه معرفت و بیان نسبت آن با علوم همگون، مانند فلسفه، منطق، روان‌شناسی معرفت و جامعه‌شناسی معرفت است، نه تعیین موضع و پاسخ به مسأله.
4) یقینا منتقد محترم معنای کلمه «مدلل» را می‌دانند؛ لذا نباید در ترجمه! جملاتی از مقاله، معرفت مدلل را هم‌وزن «معرفت» یا «تصدیق» تلقی کنند؛ زیرا معرفت معرفت مدلل در مقابل معرفت معلل است که ممکن است صادق باشد یا نباشد. ضمن این‌که بهتر بود ایشان امانتداری می‌کردند و در نگاشته مقاله دست نمی‌بردند؛ ایشان جمله «اما گاه معارف انسان غیرمدلل و نشأت‌گرفته از علت یا عامل غیرمنطقی است» را به صورت «اما گاه معارف انسان ... غیرمدلل است» نقل و نقد و به تعبیر خود ترجمه کرده است. البته اگر این، سهو مطبعی باشد از آن صرف‌نظر می‌کنیم.
برای مطالعه بیشتر، دو کتاب «فلسفه شناخت» و «نظام معرفت‌شناسی صدرایی» پیشنهاد می‌شود.
5) جناب کسری پناهی! خسروپناه را متهم به عدم فهم نسبیت‌گرائی در اخلاق می‌کنید؛ درحالی‌که این اتهام به جنابتان وارد است. می‌‌گویید: «نسبیت‌گرائی در اخلاق آموزه‌ای است درباره شرایط صدق و کذب ادعاهای اخلاقی. نسبیت در اخلاق بدین قائل است که احکام اخلاقی صدق مستقل از، مثلاً، جامعه ندارند. به زعم نسبی‌گرا، همانطور که «حسن بلندتر است» ارزش صدق ندارد، «دزدی بد است» هم ارزش صدق ندارد. جمله اخیر وقتی کامل می‌شود و گزاره‌ای را بیان می‌کند که مثلا جامعه موردنظر هم قید شود. چنان‌که «حسن بلندتر از فلان است» ارزش صدق دارد، «دزدی در جامعه بهمان بد است» نیز ارزش صدق دارد».
این نوع پردازش به نسبیت‌گرائی در اخلاق نیز حاکی از مساهمه خود شماست. درست است که نسبیت‌گرا در اخلاق نوعی برساخت‌گرا و ناواقع‌گرای اخلاقی بوده و بر اساس آن احکام اخلاقی، صدق مستقل از مثلا جامعه را ندارند، اما این تمام سخن در مورد نسبیت‌گرائی در اخلاق نیست. شما اگر می‌خواستید دیگری را به عدم فهم متهم کنید باید دست‌کم سه شکل از نسبی‌گرائی در اخلاق ـ یعنی نسبیت‌گرائی توصیفی و هنجاری و فرااخلاق ـ را از هم بازمی‌شناختید. برای تبیین مدل‌های متفاوت و تدقیق آن حداقل می‌توان به دائره‌المعارف استنفورد مراجعه کرد.
6) درست است که در برخی عبارات مشاهده می‌کنیم که «آیا معرفت یقینی و مطابق با واقع وجود دارد؟» و یا اینکه «اما گاه معارف انسان غیرمدلل ... است». اما مسأله این است که عباراتی این‌چنین معطوف به معنای اصطلاحی معرفت نیست، بلکه مراد از آن مطلق شناختهائی است که ممکن است انسان داشته باشد. به عبارت دیگر خسروپناه نمی‌خواهد بگوید که «آیا باور صادق موجه یقینی و مطابق با واقع وجود دارد یا خیر؟» بلکه مرادش این است که «آیا انسان از شناختی برخوردار است که یقینی و مطابق با واقع باشد یا خیر؟ یعنی آیا انسان از معرفت واقعی یعنی مطابق با واقع، برخوردار است یا خیر؟» به‌هرحال نکته این است که قرار نبوده است هرجا نامی از معرفت و شناخت برده می‌شود، به معنای مصطلح آن، که شهرت خود را از نویسندگان غربی گرفته، بوده باشد.
7) در تعریف دانش معرفت‌شناسی حتی اگر تعریف‌های متفاوتی از منابع گوناگون نقل شود و بتوان به تعریف واحدی رسید مشکلی ایجاد نمی‌کند. مهم این است که تعریف جامعی برای معرفت‌شناسی ارائه شده باشد.
8) اینکه می‌فرمایید «چگونه زیاد بنویسیم و درعین‌حال تقریبا چیزی نگوئیم» دیدگاهی سلیقه‌ای بیش نیست. ضرورت بیان پیشینه هر محور مطالعاتی بر کسی پوشیده نیست. از آنجا که پژوهش حاضر قلمرو خاصی دارد، توسعه بحث مجالی نداشت. به‌هرحال اتهام غیرعلمی‌بودن یک مقاله و یا کتاب صرفا با بیان یک سخن سلیقه‌ای، خود یک روش و نقد غیرعلمی است.
9) کسری پناهی باز هم خسروپناه را به «توهم مساهمت فلسفی» متهم کرده است. کاریکاتوری نشان‌دادن برخی تیترها و برداشت‌های شخصی از آن نیز نقدی غیرعلمی است. لازم است که مخاطبین اصل مقاله را به طور کامل مشاهده کنند تا اینکه به صحت ارتباطات بیشتر پی ببرند. درضمن نگارنده در کجا ادعا کرده است که تئوری‌های معنا بخشی از فلسفه معرفت هستند. صرف بیان این تئوری‌ها نشان نمی‌دهد که بنابراین این تئوری‌ها ذیل فلسفه معرفت قرار می‌گیرند.هیچ محققی مخالف نقد علمی نیست و ادعا نمی‌کنیم که این پژوهش‌ها هیچ‌گاه قابل نقد نیستند، بلکه هر نوشته‌ای را می‌توان به هر نحوی نقد نمود و تنها نامه نانوشته است که نقدی بر آن وارد نیست، اما چرا باید نقدها بیش از آن‌که راهی برای کشف مراد و مقصود باشند، ترجمان بغض و اتهام باشند؟

چندی پیش، روزنامه شرق، سه‌گانه‌ای در ـ به‌اصطلاح ـ نقد استاد عبدالحسین خسروپناه چاپ کرد. منشأ بغض نویسنده‌ها هرچه بود، به اسم «نقد علمی» بروز داشت. این منتقدان محترم که ظاهرا نماینده تام‌الاختیار فلسفه تحلیلی در ایران و مجاز به ورود، اظهارنظر و نقد در همه حوزه‌های مطالعاتی هستند، استاد خسروپناه را متهم به عدم فهم مفاهیم فلسفی و اصطلاحات فلسفه معاصر کرده‌اند.سوگمندانه، امروزه کاربرد الفاظ راحت‌الحلقومی مانند «نمی‌داند» و «درنیافته است» و...، سکه رایج به‌اصطلاح نقد است. ایشان اولین و آخرین کسی نیست که مورد این‌گونه اتهام‌ها قرار می‌گیرد. پیشتر نیز شخصیت‌هایی همچون ضیاء موحد، دینانی، ملکیان و... توسط برخی منتقدان به مساهمه‌کاری و عدم فهم متهم شده‌اند.
یکی از این نوشته‌ها از جناب کسری پناهی و ناظر به مقاله «فلسفه معرفت» از استاد خسروپناه است. چند نکته درباره نقد یادشده:
1) منتقد باید همه یک مقاله را مورد توجه قرار دهد؛ نه آن‌که بخشی را گزینش کرده و به تعبیر خود کسری پناهی، بریده‌هایی را برگرفته و مخدوش و بی‌اعتبار اعلام کند.
2) این‌که امروزه فلسفه معرفت به همان معنای معرفت‌شناسی به کار می‌رود، دلیل بر بی‌معنایی یا بی‌مبالاتی در تبیین مراد از «فلسفه معرفت» نیست؛ زیرا در ادامه مقاله (صفحه 313)، معنای موردنظر از فلسفه معرفت بیان شده است. علاوه‌براین‌که توجه به معیار ارائه‌شده (تفکیک جنبه وجودی از جنبه حکایتگری یا همان حیث ما فیه ینظر معرفت از حیث ما به ینظر) مطلب را روشن کرده است. این معنا، در میراث بلند بوعلی، سهروردی، صدرا، سبزواری، طباطبایی، مطهری و... برای دانش‌آموخته فلسفه اسلامی قابل درک است. اگر کسی واقع‌گرا، به معنای مذکور در همین میراث، باشد، می‌داند که «مطابقت»، تئوری منتخب حکمای یادشده است، که البته با دقت‌های عقلی متبلور در تحلیل «معقولات ثانیه فلسفی و منطقی» رقم خورده است و تعریف معرفت به مطلق آگاهی و معرفت صادق به معنای معرفت «مطابق با واقع» و «مبناگرایی» منتهی به اصل استحاله اجتماع نقیضین، چه کارکردی در شناسایی و نامگذاری دانش فلسفه معرفت و تمایز میان کاربرد اسلامی از معرفت و کاربرد معرفت به معنای «باور صادق موجه» دارد. تعیین اصطلاح «فلسفه معرفت» برای اشاره به علم جامع دو حیثیت علم، تمهیدی است برای اعلام استقلال این علم، که تا پیش از این با نام معرفت‌شناسی نامبردار بوده است نه یکسان‌انگاری کاربرد یک واژه در دو اقلیم متفاوت. خسروپناه مخالف این نیست که فلسفه معرفت ـ در اصطلاح معاصر ـ برابر با معرفت‌شناسی باشد؛ بلکه ایشان میراث اندیشمندان اسلامی را در نگاه به معرفت لحاظ می‌کند. ازاین‌رو، گستره بحث‌های حکما را در قالب تاریخچه مباحث فلسفه معرفت، ارائه کرده است، هرچند برای جناب کسری پناهی مشت‌پرکن نباشد. اما مقاله در پایان تاریخچه، این نکته را با عنوان مقایسه تاریخچه این علم در جهان اسلام و غرب بیان کرده است.
3) منتقد محترم زحمت ترجمه! جملاتی از مقاله را به خود داده است؛ ضمن تشکر از این ابتکار، باید به عرض ایشان برسد که: عنایت نداشته‌اند که طرح پرسش‌های متوالی در مقاله، در مقام ترسیم بستر مسائل دانش فلسفه معرفت و بیان نسبت آن با علوم همگون، مانند فلسفه، منطق، روان‌شناسی معرفت و جامعه‌شناسی معرفت است، نه تعیین موضع و پاسخ به مسأله.
4) یقینا منتقد محترم معنای کلمه «مدلل» را می‌دانند؛ لذا نباید در ترجمه! جملاتی از مقاله، معرفت مدلل را هم‌وزن «معرفت» یا «تصدیق» تلقی کنند؛ زیرا معرفت معرفت مدلل در مقابل معرفت معلل است که ممکن است صادق باشد یا نباشد. ضمن این‌که بهتر بود ایشان امانتداری می‌کردند و در نگاشته مقاله دست نمی‌بردند؛ ایشان جمله «اما گاه معارف انسان غیرمدلل و نشأت‌گرفته از علت یا عامل غیرمنطقی است» را به صورت «اما گاه معارف انسان ... غیرمدلل است» نقل و نقد و به تعبیر خود ترجمه کرده است. البته اگر این، سهو مطبعی باشد از آن صرف‌نظر می‌کنیم.
برای مطالعه بیشتر، دو کتاب «فلسفه شناخت» و «نظام معرفت‌شناسی صدرایی» پیشنهاد می‌شود.
5) جناب کسری پناهی! خسروپناه را متهم به عدم فهم نسبیت‌گرائی در اخلاق می‌کنید؛ درحالی‌که این اتهام به جنابتان وارد است. می‌‌گویید: «نسبیت‌گرائی در اخلاق آموزه‌ای است درباره شرایط صدق و کذب ادعاهای اخلاقی. نسبیت در اخلاق بدین قائل است که احکام اخلاقی صدق مستقل از، مثلاً، جامعه ندارند. به زعم نسبی‌گرا، همانطور که «حسن بلندتر است» ارزش صدق ندارد، «دزدی بد است» هم ارزش صدق ندارد. جمله اخیر وقتی کامل می‌شود و گزاره‌ای را بیان می‌کند که مثلا جامعه موردنظر هم قید شود. چنان‌که «حسن بلندتر از فلان است» ارزش صدق دارد، «دزدی در جامعه بهمان بد است» نیز ارزش صدق دارد».
این نوع پردازش به نسبیت‌گرائی در اخلاق نیز حاکی از مساهمه خود شماست. درست است که نسبیت‌گرا در اخلاق نوعی برساخت‌گرا و ناواقع‌گرای اخلاقی بوده و بر اساس آن احکام اخلاقی، صدق مستقل از مثلا جامعه را ندارند، اما این تمام سخن در مورد نسبیت‌گرائی در اخلاق نیست. شما اگر می‌خواستید دیگری را به عدم فهم متهم کنید باید دست‌کم سه شکل از نسبی‌گرائی در اخلاق ـ یعنی نسبیت‌گرائی توصیفی و هنجاری و فرااخلاق ـ را از هم بازمی‌شناختید. برای تبیین مدل‌های متفاوت و تدقیق آن حداقل می‌توان به دائره‌المعارف استنفورد مراجعه کرد.
6) درست است که در برخی عبارات مشاهده می‌کنیم که «آیا معرفت یقینی و مطابق با واقع وجود دارد؟» و یا اینکه «اما گاه معارف انسان غیرمدلل ... است». اما مسأله این است که عباراتی این‌چنین معطوف به معنای اصطلاحی معرفت نیست، بلکه مراد از آن مطلق شناختهائی است که ممکن است انسان داشته باشد. به عبارت دیگر خسروپناه نمی‌خواهد بگوید که «آیا باور صادق موجه یقینی و مطابق با واقع وجود دارد یا خیر؟» بلکه مرادش این است که «آیا انسان از شناختی برخوردار است که یقینی و مطابق با واقع باشد یا خیر؟ یعنی آیا انسان از معرفت واقعی یعنی مطابق با واقع، برخوردار است یا خیر؟» به‌هرحال نکته این است که قرار نبوده است هرجا نامی از معرفت و شناخت برده می‌شود، به معنای مصطلح آن، که شهرت خود را از نویسندگان غربی گرفته، بوده باشد.
7) در تعریف دانش معرفت‌شناسی حتی اگر تعریف‌های متفاوتی از منابع گوناگون نقل شود و بتوان به تعریف واحدی رسید مشکلی ایجاد نمی‌کند. مهم این است که تعریف جامعی برای معرفت‌شناسی ارائه شده باشد.
8) اینکه می‌فرمایید «چگونه زیاد بنویسیم و درعین‌حال تقریبا چیزی نگوئیم» دیدگاهی سلیقه‌ای بیش نیست. ضرورت بیان پیشینه هر محور مطالعاتی بر کسی پوشیده نیست. از آنجا که پژوهش حاضر قلمرو خاصی دارد، توسعه بحث مجالی نداشت. به‌هرحال اتهام غیرعلمی‌بودن یک مقاله و یا کتاب صرفا با بیان یک سخن سلیقه‌ای، خود یک روش و نقد غیرعلمی است.
9) کسری پناهی باز هم خسروپناه را به «توهم مساهمت فلسفی» متهم کرده است. کاریکاتوری نشان‌دادن برخی تیترها و برداشت‌های شخصی از آن نیز نقدی غیرعلمی است. لازم است که مخاطبین اصل مقاله را به طور کامل مشاهده کنند تا اینکه به صحت ارتباطات بیشتر پی ببرند. درضمن نگارنده در کجا ادعا کرده است که تئوری‌های معنا بخشی از فلسفه معرفت هستند. صرف بیان این تئوری‌ها نشان نمی‌دهد که بنابراین این تئوری‌ها ذیل فلسفه معرفت قرار می‌گیرند.هیچ محققی مخالف نقد علمی نیست و ادعا نمی‌کنیم که این پژوهش‌ها هیچ‌گاه قابل نقد نیستند، بلکه هر نوشته‌ای را می‌توان به هر نحوی نقد نمود و تنها نامه نانوشته است که نقدی بر آن وارد نیست، اما چرا باید نقدها بیش از آن‌که راهی برای کشف مراد و مقصود باشند، ترجمان بغض و اتهام باشند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.